ტიციანი: ფერის ოსტატი, რომელმაც ვენეციური ფერწერის სახე განსაზღვრა

ბიჭი მთებიდან

ტიციანო ვეჩელიო, ქართულად ტიციანი, დაიბადა პიევე დი კადორეში, დოლომიტების პატარა ქალაქში, ვენეციის ჩრდილოეთით, ბელუნოს მახლობლად. მისი დაბადების ზუსტი წელი უცნობია და საუკუნეების განმავლობაში დავის საგანია. თანამედროვე მკვლევართა უმეტესობა მას დაახლოებით 1488–1490 წლებით ათარიღებს. სიბერეში თავად ტიციანი ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ისთვის მიწერილ წერილში ამტკიცებდა, რომ გაცილებით ხნიერი იყო; ამის მიხედვით, იგი 1470-იანი წლების შუა ხანებში უნდა დაბადებულიყო. ისტორიკოსები ამაში, როგორც წესი, ეჭვობენ: მოხუც მხატვარს, რომელიც მეფეს გასამრჯელოს სთხოვდა, საკმარისი მიზეზი ჰქონდა, თავისი ხანდაზმულობისთვის გაესვა ხაზი. როგორიც არ უნდა იყოს ნამდვილი თარიღი, ტიციანმა თავისი დროისთვის ძალიან დიდხანს იცოცხლა და დაახლოებით სამოცდაათი წელი ხატავდა.

მისი ოჯახი, ვეჩელიოები, კადორეში პატივცემული იყო. მამამისი, გრეგორიო, ადგილობრივ თანამდებობებს იკავებდა და ჯარში მსახურობდა. კადორე ვენეციის რესპუბლიკას ეკუთვნოდა, ტიციანის ბავშვობის მთის პეიზაჟები კი, ცისფერი მწვერვალებითა და ტყით დაფარული ფერდობებით, შემდგომ მის ნახატებში ფონად კვლავ და კვლავ ჩნდებოდა.

სწავლა ვენეციაში: ბელინების სახელოსნო და ჯორჯონე

ადრეული ბიოგრაფების ცნობით, ტიციანი ბავშვობაში, შესაძლოა, ცხრა-ათი წლისა, ვენეციაში გაგზავნეს თავის ძმასთან, ფრანჩესკოსთან ერთად, რომელიც ასევე მხატვარი გახდა. ამბობენ, რომ თავდაპირველად მოზაიკოს ოსტატ სებასტიანო ძუკატოსთან სწავლობდა, შემდეგ კი ბელინების ოჯახის სახელოსნოში მოხვდა. ჯენტილე ბელინი მაშინ რესპუბლიკის ოფიციალური მხატვარი იყო, მისი ძმა ჯოვანი ბელინი კი ვენეციის ყველაზე აღიარებული ფერმწერი. ჯოვანისგან ტიციანმა შეითვისა ვენეციური სიყვარული რბილი სინათლისა და ზეთის საღებავით აგებული მდიდარი ფერისადმი.

თუმცა ახალგაზრდა მხატვარზე გადამწყვეტი გავლენა ჯორჯონემ მოახდინა. ეს ოდნავ უფროსი ოსტატი ხატვის ახალ, პოეტურ მანერას ქმნიდა: ფიგურები პეიზაჟს რბილად ერწყმის, განწყობა სიუჟეტზე მნიშვნელოვანია, ფერი კი დეტალური მოსამზადებელი ნახატების გარეშე, პირდაპირ იდება. 1508 წელს ორივე მათგანი ფონდაკო დეი ტედესკის, რიალტოს ხიდთან მდებარე გერმანელ ვაჭართა დიდი სავაჭრო სახლის, გარე კედლების ფრესკებზე მუშაობდა. დღეს მათგან მხოლოდ გაფერმკრთალებული ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ამ ეტაპზე ტიციანის სტილი ჯორჯონეს მანერას იმდენად ახლოს იდგა, რომ სპეციალისტები დღემდე დაობენ ზოგიერთი ნაწარმოების ავტორობაზე, მაგალითად, ლუვრში დაცულ ცნობილ „სოფლურ კონცერტზე“, რომელსაც ახლა უმეტესად ტიციანს მიაწერენ.

1511 წელს ტიციანმა პადუაში, სკუოლა დელ სანტოში, წმინდა ანტონის სასწაულების ამსახველი სამი ფრესკა შექმნა. მათში უკვე ჩანს მისი უნარი, ძლიერი, მყარი ფიგურებით ამბავი მოჰყვეს.

ვენეციის პირველი მხატვარი

ჯორჯონე 1510 წელს, ახალგაზრდა ასაკში, შავი ჭირით გარდაიცვალა, ჯოვანი ბელინი კი 1516 წელს. ტიციანი სწრაფად იქცა ქალაქის წამყვან მხატვრად. 1513 წელს მან ვენეციის მთავრობას თავისი მომსახურება შესთავაზა, მოგვიანებით კი მიიღო სანსერია, ფონდაკო დეი ტედესკისთან არსებული ანაზღაურებადი თანამდებობა, რომელიც მას ფაქტობრივად სახელმწიფოს ოფიციალურ მხატვრად აქცევდა. ეს თანამდებობა მას, სხვა მოვალეობებთან ერთად, ყოველი ახალი დოჟის პორტრეტის დახატვას ავალდებულებდა.

ამ წლების ორი ნაწარმოები მისი ნიჭის მასშტაბს ცხადყოფს. „ციური და მიწიერი სიყვარული“, დაახლოებით 1514 წელს დახატული, სავარაუდოდ, ვენეციელი მოხელის, ნიკოლო აურელიოს, ქორწილის აღსანიშნავად, ორ მშვენიერ ქალს გამოსახავს: ერთი მდიდრულადაა ჩაცმული, მეორე კი თითქმის შიშველია. ისინი საღამოს პეიზაჟში, მოჩუქურთმებული შადრევნის ორივე მხარეს სხედან. სურათის აზრზე დღემდე დაობენ, მაგრამ მისი მშვიდი სილამაზე ჯორჯონეთი შთაგონებული სტილის ერთ-ერთი მწვერვალია.

მალე ტიციანმა სრულიად განსხვავებული დაკვეთა მიიღო: უზარმაზარი საკურთხევლის ხატი ვენეციაში, ფრანცისკელთა ეკლესიის, სანტა მარია გლორიოზა დეი ფრარის, მთავარი საკურთხევლისთვის. „ღვთისმშობლის ზეცად აღყვანება“, ცნობილი როგორც „ასუნტა“, 1515–1518 წლებში შეიქმნა. მისი სიმაღლე თითქმის შვიდი მეტრია. ღვთისმშობელი ღრუბელზე ზეცისკენ მიემართება, ქვემოთ მოციქულები გაოცებულნი იწვდიან ხელებს, ზემოთ კი მას მამა ღმერთი ელოდება. ასეთი ენერგია, მასშტაბი და მძაფრი წითელი ფერები ვენეციისთვის სიახლე იყო და ძველი ცნობებით, ბერები თავიდან ყოყმანობდნენ. სულ მალე ამ ნახატმა ტიციანს სახელი გაუთქვა. რამდენიმე წლის შემდეგ მან იმავე ეკლესიისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკურთხევლის ხატი, „პეზაროს მადონა“ (1519–1526), შექმნა, რომელშიც ტრადიციას გადაუხვია: ღვთისმშობელი ცენტრიდან გვერდზე, დიაგონალზე მოათავსა.

მითოლოგიური სცენები იტალიის კარებისთვის

ტიციანის სახელი ვენეციის საზღვრებს გასცდა და ჩრდილოეთ იტალიის მთავართა კარებს მიაღწია. ფერარის ჰერცოგ ალფონსო I დ'ესტესთვის მან სამი დიდი მითოლოგიური სცენა დახატა ჰერცოგის ციხე-დარბაზის პირადი ოთახისთვის, რომელსაც ხშირად კამერინო დ'ალაბასტროს (ალებასტრის კაბინეტს) უწოდებენ. ალფონსო თავდაპირველად რაფაელისა და ფრა ბარტოლომეოს ნამუშევრების მიღებას იმედოვნებდა, მაგრამ საბოლოოდ სერიის ბირთვი სწორედ ტიციანმა შექმნა: „ვენერას თაყვანისცემა“, „ანდროსელთა ბაქანალია“ (ორივე ახლა მადრიდის პრადოშია) და „ბაკქუსი და არიადნე“ (1520–1523, ლონდონის ნაციონალური გალერეა). ბოლო სურათზე ღვინის ღმერთი ეტლიდან მიტოვებული მეფის ასულის, არიადნესკენ, ხტება მოძრაობისა და მკვეთრი ლურჯი და წითელი ფერების აფეთქებაში. ტიციანმა ასევე ხელახლა დახატა იმავე ოთახში დაკიდებული ჯოვანი ბელინის „ღმერთების ნადიმის“ პეიზაჟის ნაწილები.

იგი მუშაობდა აგრეთვე მანტუის ჰერცოგ ფედერიკო II გონზაგასთვის და ურბინოს მმართველებისთვის, ფრანჩესკო მარია დელა როვერესა და მისი ვაჟის, გვიდობალდოსთვის. გვიდობალდოსთვის მან დახატა „ურბინოს ვენერა“, რომლის ხატვაც დაახლოებით 1534 წელს დაიწყო და 1538 წელს დამკვეთს ჩააბარა; ახლა ის ფლორენციაში, უფიცის გალერეაშია. სურათზე ვენეციური სასახლის ინტერიერში წამოწოლილი შიშველი ქალია გამოსახული, მის ფეხებთან პატარა ძაღლს სძინავს, სიღრმეში კი ორი მოახლე სკივრში იქექება. ჯორჯონეს კომპოზიციაზე დაყრდნობით, ამ ნახატმა საუკუნეების მანძილზე განსაზღვრა ევროპულ ფერწერაში წამოწოლილი შიშველი ფიგურის ნიმუში.

იმპერატორისა და მეფის მხატვარი

ტიციანის უდიდესი მფარველი იყო ჰაბსბურგთა დინასტიის იმპერატორი კარლოს V, ევროპის უძლიერესი მმართველი. ტიციანი მას, სავარაუდოდ, 1530-იანი წლების დასაწყისში ბოლონიაში შეხვდა და მისი პორტრეტი დახატა. 1533 წელს იმპერატორმა მას პფალცგრაფის ტიტული და ოქროს დეზის რაინდობა უბოძა, რაც მხატვრისთვის იშვიათი პატივი იყო. ხშირად მოთხრობილი ამბის თანახმად, ერთხელ კარლოსმა ტიციანის ხელიდან დავარდნილი ფუნჯი აიღო, თუმცა ეს, ალბათ, ლეგენდაა.

1548 წელს ტიციანმა ალპები გადალახა და აუგსბურგში, იმპერატორის კარზე ჩავიდა. იქ მან დახატა „კარლოს V მიულბერგთან“ (პრადო), სადაც იმპერატორი აბჯარში, ცხენზე ამხედრებულია გამოსახული 1547 წელს პროტესტანტ მთავრებზე გამარჯვების შემდეგ. ეს სურათი მრავალი შემდგომი სამეფო საცხენოსნო პორტრეტის ნიმუში გახდა. ტიციანმა იმპერატორის ვაჟიც, ესპანეთის მომავალი მეფე ფილიპე II, დახატა, რომელიც მისი მთავარი მფარველი გახდა მას შემდეგ, რაც კარლოს V-მ 1550-იანი წლების შუა ხანებში ტახტებზე უარი თქვა.

ფილიპესთვის ტიციანმა დიდი მითოლოგიური ტილოების სერია შექმნა, რომელიც ძირითადად რომაელი პოეტის, ოვიდიუსის, „მეტამორფოზებს“ ეფუძნებოდა. მათ იგი poesie-ს (პოეზიებს) უწოდებდა, რადგან პოეზიის ფერწერულ შესატყვისად მიიჩნევდა. სერიაში შედიოდა „დანაია“, „ვენერა და ადონისი“, „პერსევსი და ანდრომედა“, „დიანა და კალისტო“, „ევროპეს გატაცება“ და „დიანა და აქტეონი“ (1556–1559). ამ უკანასკნელ ნაწარმოებში მონადირე აქტეონი შემთხვევით წააწყდება ნიმფებთან ერთად მობანავე ქალღმერთ დიანას, და ეს წამი მას საშინელ სასჯელამდე მიიყვანს. 2009 წელს ლონდონის ნაციონალურმა გალერეამ და შოტლანდიის ნაციონალურმა გალერეებმა ეს სურათი ერთობლივად 50 მილიონ ფუნტად შეიძინეს, 2012 წელს კი ორივე დაწესებულებამ ასევე „დიანა და კალისტო“ შეიძინა.

პორტრეტები, რომი და მიქელანჯელო

ტიციანი ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი პორტრეტისტი იყო. მეფეები, პაპები, კარდინლები, მწერლები, ვაჭრები და დიდგვაროვანი ქალბატონები ცდილობდნენ, ტიციანს მათი პორტრეტი დაეხატა. იგი ახერხებდა, ეჩვენებინა არა მხოლოდ ადამიანის გარეგნობა, არამედ მისი ხასიათი და საზოგადოებრივი მდგომარეობაც, ხშირად უბრალო მუქ ფონზე, სულ რამდენიმე ფერადი აქცენტით. ცნობილ მაგალითებს შორისაა „მამაკაცი ლურჯი სახელოთი“ (ლონდონის ნაციონალური გალერეა), იზაბელა დ'ესტესა და მწერალ პიეტრო არეტინოს პორტრეტები. არეტინო ტიციანის ახლო მეგობარი იყო და თავის წერილებში მის სახელს ავრცელებდა.

1545–1546 წლებში ტიციანი რომს ეწვია; ეს იყო მისი ერთადერთი ხანგრძლივი ყოფნა ამ ქალაქში. მან დახატა პაპი პავლე III შვილიშვილებთან ერთად. ეს გასაოცრად გულწრფელი ჯგუფური პორტრეტი (ახლა ნეაპოლშია) მხატვარმა დაუმთავრებელი დატოვა, როცა ვენეციაში დაბრუნდა. ტიციანს რომის მოქალაქეობა მიენიჭა. ბიოგრაფ ჯორჯო ვაზარის ცნობით, მიქელანჯელო ტიციანს ეწვია და მისი კოლორიტი და მანერა შეაქო, მაგრამ შემდეგ შენიშნა, სამწუხაროა, რომ ვენეციელები ხატვას უკეთ არ სწავლობენო. ეს შენიშვნა რენესანსის ცნობილ დავას აჯამებს: ფლორენციელი და რომაელი ოსტატები disegno-ს (ნახატსა და ჩანაფიქრს) აფასებდნენ, ტიციანის მსგავსი ვენეციელები კი colorito-ს (ფერსა და საღებავთან მუშაობას).

როგორ ხატავდა ტიციანი

ტიციანი ძირითადად ზეთით ტილოზე მუშაობდა. ვენეციაში ტილო სწორედ მაშინ ცვლიდა ხის დაფას, როგორც ჩვეულ საფუძველს. ტილო ძალიან დიდი სურათების შექმნის საშუალებას იძლეოდა და ოდნავ ხორკლიანი ზედაპირი ჰქონდა, რომელიც სინათლესა და საღებავს იჭერდა. იმის ნაცვლად, რომ ჯერ დეტალური ნახატები შეესრულებინა, ტიციანი, როგორც წესი, კომპოზიციას პირდაპირ ტილოზე აგებდა და მუშაობისას ჩანაფიქრს ცვლიდა. მისი მრავალი სურათის რენტგენოლოგიური კვლევა ავლენს ფიგურებს, რომლებიც მან გადაადგილა, დაამატა ან საღებავით დაფარა.

მოგვიანებით ჩაწერილი ცნობა, რომელიც მისი მოწაფის, პალმა უმცროსის, სიტყვებს ეყრდნობა, მის მეთოდს სიბერეში ასე აღწერს:

• სურათს საღებავის სქელი ფენით იწყებდა, რომელიც საფუძვლად ემსახურებოდა;
• შემდეგ ტილოს კედლისკენ აბრუნებდა, ზოგჯერ თვეობით, და მერე ახალი თვალით, როგორც მტერს, ისე უყურებდა, რომ ნაკლოვანებები ეპოვა;
• ფიგურებს თანდათან, მრავალი ფენითა და ლესირებით აგებდა;
• ბოლო ეტაპზე, როგორც ამბობენ, ფუნჯზე მეტად თითებით მუშაობდა, ტონებს ერთმანეთში ურევდა და კონტურებს არბილებდა.

ეს გვიანდელი სტილი სულ უფრო თავისუფალი ხდებოდა. ისეთ ნაწარმოებებში, როგორიცაა „მარსიასის გატყავება“ (კრომერჟიჟი, ჩეხეთი) და „პიეტა“ (ვენეციის აკადემიის გალერეა), ფორმები თითქოს ფერისა და სინათლის მოციმციმე ლაქებად იშლება. ვაზარი აღნიშნავდა, რომ ტიციანის გვიანდელი სურათები ახლოდან ქაოსურად გამოიყურება, შორიდან კი სრულყოფილად იკვრება ერთ მთლიანობად. ზოგი თანამედროვე მათ დაუმთავრებლად თვლიდა; შემდგომი თაობების მხატვრებმა კი მათში რევოლუცია დაინახეს.

ოჯახი, სახელოსნო და სიკვდილი

ტიციანი ცხოვრობდა ჩეჩილიასთან, კადორელი დალაქის ქალიშვილთან, რომელმაც მას ორი ვაჟი, პომპონიო და ორაციო, გაუჩინა. დაახლოებით 1525 წელს მასზე იქორწინა, 1530 წელს კი ჩეჩილია გარდაიცვალა. ტიციანის ქალიშვილი ლავინია მამის რამდენიმე სურათზე ჩანს. ორაციო მამის თანაშემწე გახდა. 1531 წლიდან ტიციანი ვენეციის ბირი გრანდეს უბანში, დიდ სახლში ცხოვრობდა. სახლს ბაღი ჰქონდა, საიდანაც ლაგუნის მიღმა მთები მოჩანდა. აქ იგი მეგობრებს, მათ შორის არეტინოსა და არქიტექტორ იაკოპო სანსოვინოს, მასპინძლობდა.

ტიციანი დიდ, აქტიურ სახელოსნოს ხელმძღვანელობდა. თანაშემწეები მისი ყველაზე წარმატებული კომპოზიციების ასლებსა და ვარიანტებს ქმნიდნენ, რომლებსაც ხშირად თავად ასწორებდა, ამიტომ ავტორობის დადგენა ძნელია. ამასთან, იგი გამჭრიახი საქმოსანი იყო და მფარველებს გასამრჯელოსა და პენსიების თაობაზე გამუდმებით სწერდა.

იგი ვენეციაში, 1576 წლის 27 აგვისტოს გარდაიცვალა, შავი ჭირის საშინელი ეპიდემიის დროს, რომელმაც ქალაქის მოსახლეობის დიდი ნაწილი იმსხვერპლა; მისი სიკვდილის ზუსტი მიზეზი დადგენილი არ არის. ორაციო მალევე შავი ჭირით გარდაიცვალა. ეპიდემიის დროს მოქმედი მკაცრი წესების მიუხედავად, ტიციანი ფრარის ბაზილიკაში დაკრძალეს, იმ ეკლესიაში, სადაც მისი „ასუნტა“ იყო დაცული. „პიეტა“, რომელიც მან საკუთარი საფლავისთვის განკუთვნა, მისი სიკვდილის შემდეგ პალმა უმცროსმა დაასრულა.

ხანგრძლივი გავლენა

ტიციანის გავლენა ევროპულ ხელოვნებაზე უზარმაზარია. ისეთი მხატვრები, როგორებიც იყვნენ პიტერ პაულ რუბენსი, ანტონის ვან დეიკი, დიეგო ველასკესი და რემბრანდტი, სწავლობდნენ და იმეორებდნენ მის ნაწარმოებებს, რომელთა დიდი ნაწილი ესპანეთის სამეფო კოლექციაში ინახებოდა. რუბენსმა რამდენიმე პოეზიის ასლი შექმნა, ველასკესის თავისუფალი, ესკიზური მონასმი კი ბევრით ევალება ტიციანის გვიანდელ მანერას. XIX საუკუნეში მას ეჟენ დელაკრუა აღფრთოვანებით უყურებდა, ედუარ მანემ კი თავისი სკანდალური „ოლიმპია“ (1863) „ურბინოს ვენერას“ დაუყრდნო. ტიციანის პორტრეტებმა განამტკიცა რენესანსის მმართველის სახე, მისმა მითოლოგიურმა სურათებმა კი საუკუნეების განმავლობაში განსაზღვრა, როგორ ხატავდნენ მხატვრები ანტიკურ სიუჟეტებს.

რამდენიმე ნაკლებად ცნობილი დეტალი გვიჩვენებს, რამდენად შორს გავრცელდა მისი სახელი. ინგლისურში თმის მოწითალო-ოქროსფერ ელფერს დღემდე ზოგჯერ „Titian“-ს უწოდებენ, მის სურათებზე გამოსახული ქალების გამო. ბევრი რამ, რაც მისი ცხოვრების შესახებ ვიცით, ვაზარისგან მოდის, რომელიც მას 1566 წელს ვენეციაში ეწვია, ასევე მფარველებისადმი მიწერილი მისი წერილებიდან. უპირველეს ყოვლისა კი ტიციანმა აჩვენა, რომ ფერსა და ფუნჯის ხილულ მოძრაობას ისევე შეუძლია აზრის გადმოცემა, როგორც ხაზსა და ნახატს. ეს იდეა პირდაპირ თანამედროვე ფერწერისკენ მიდის.