„დიანა და აქტეონი“: ტიციანის შედევრი საბედისწერო მზერაზე
ამბავი ოვიდიუსიდან
სურათი გადმოგვცემს ამბავს „მეტამორფოზებიდან“ — ვრცელი ლათინური პოემიდან, რომელშიც რომაელმა პოეტმა ოვიდიუსმა ჩვენი წელთაღრიცხვის I საუკუნის დასაწყისში გარდასახვის შესახებ ასობით ბერძნული და რომაული მითი შეკრიბა. მესამე წიგნში ახალგაზრდა უფლისწული აქტეონი, თებეს დამაარსებლის, კადმოსის შვილიშვილი, მეგობრებთან და ძაღლების ხროვასთან ერთად ნადირობს. შუადღისას ის ნადირობას წყვეტს და მარტო დაეხეტება უცნობ ხეობაში. იქ შემთხვევით წყაროიან ჩრდილიან გამოქვაბულს წააწყდება, სადაც ნიმფებთან ერთად ბანაობს დიანა — ნადირობისა და მთვარის ქალწული ქალღმერთი.
ნიმფები ყვირიან და თავიანთ ქალბატონს გარს ერტყმიან, რომ დაფარონ. შერცხვენილ და განრისხებულ დიანას ისრები ხელთ არ აქვს, ამიტომ აქტეონს სახეში წყალს შეასხამს და ეუბნება: წადი და სხვებს უამბე, რაც ნახე, თუ შეძლებ. იმწამსვე შუბლზე რქები ამოუდის და ირმად იქცევა. მეტყველებადაკარგული გარბის და მას საკუთარი ძაღლები, რომლებიც პატრონს ვერ ცნობენ, ნაკუწებად გლეჯენ. ოვიდიუსი ხაზს უსვამს, რომ აქტეონი გამოქვაბულში შემთხვევით მოხვდა და არა ავი განზრახვით, ხოლო მისი სასჯელი უფრო საშინელი ბედისწერა იყო, ვიდრე სამართლიანობა. დანაშაულისა და უდანაშაულობის ეს უხერხული საკითხი ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ამ ამბავმა რენესანსის მხატვრები ასე მოხიბლა.
ტიციანმა არც გარდასახვის ჩვენება ისურვა და არც სიკვდილისა. მან დახატა წამის ის ნაწილი, სანამ ყველაფერი უკუღმა წავა: მომენტი, როცა აქტეონი და დიანა ერთმანეთს დაინახავენ.
პოეზიები ფილიპე II-ისთვის
1550-იან წლებში ტიციანი ევროპის ყველაზე სახელგანთქმული მხატვარი იყო და კონტინენტის უძლიერესი დინასტიისთვის, ჰაბსბურგებისთვის, მუშაობდა. მას არაერთხელ დაეხატა იმპერატორ კარლოს V-ის პორტრეტი, ხოლო მის ვაჟს, ესპანეთის მომავალ მეფე ფილიპე II-ს, 1548 წელს მილანში შეხვდა, შემდეგ კი კვლავ 1550–1551 წლებში აუგსბურგში. ფილიპე მისი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დამკვეთი გახდა და, რაც იშვიათობა იყო, მოხუც ოსტატს სიუჟეტების არჩევაში დიდი თავისუფლება მისცა.
ტიციანმა ამას დიდი მითოლოგიური სურათების სერიით უპასუხა, რომლებსაც თავად poesie-ს, ანუ ფერებით დაწერილ „პოემებს“ უწოდებდა. ეს სიტყვა მოწმობდა, რომ თავის ტილოებს პოეზიის ხილულ სახედ მიიჩნევდა: ანტიკური ამბების თავისუფალ, ფანტაზიით სავსე გადმოცემად, რომელთა უმეტესობაც ოვიდიუსიდან იყო აღებული. სერიაში შედიოდა:
- „დანაე“, რომელიც ფილიპეს 1550-იანი წლების დასაწყისში გაეგზავნა;
- „ვენერა და ადონისი“, ჩაბარებული 1554 წელს;
- „პერსევსი და ანდრომედა“;
- „დიანა და აქტეონი“ და „დიანა და კალისტო“ — 1559 წელს დასრულებული წყვილი;
- „ევროპეს მოტაცება“, დასრულებული 1560-იანი წლების დასაწყისში.
ოვიდიუსის სამყაროსადმი ნიჭი ტიციანმა ჯერ კიდევ ათწლეულებით ადრე გამოავლინა ნათელ, ენერგიით სავსე ტილოში „ბაკქუსი და არიადნე“, რომელიც 1520-იანი წლების დასაწყისში ალფონსო I დ’ესტესთვის შექმნა. ფილიპესთვის დახატულ პოეზიებს სხვა განწყობა აქვს: ისინი უფრო ბნელი, უფრო გრძნობადი და უფრო ტრაგიკულია, მათი ავტორი კი სამოცდაათ წელს მიახლოებული მხატვარი იყო (მისი დაბადების ზუსტი წელი უცნობია; მკვლევართა უმეტესობა მას დაახლოებით 1488–1490 წლებით ათარიღებს).
ტიციანმა დიანაზე ორი სურათი ერთმანეთის წყვილად ჩაიფიქრა. „დიანა და კალისტოში“ ქალღმერთი იგებს, რომ მისი ერთ-ერთი ნიმფა, კალისტო, ორსულადაა, და აძევებს. ორივე სურათზე დიანა მსაჯულია, რომლის რისხვაც თავს ატყდება მას, ვინც მისი სამყაროს წესები დაარღვია; ორივე ტილო თითქმის ერთი ზომისაა. 1559 წლის წერილში ტიციანმა ფილიპეს აცნობა, რომ ორივე სურათი ესპანეთში გასაგზავნად მზად იყო.
რას ვხედავთ სურათზე
ტილო დიდია, დაახლოებით 185 × 202 სანტიმეტრი, თითქმის კვადრატული. მარცხნივ აქტეონი ახლახან შემოსულა გამოქვაბულში. მას ჯერ კიდევ სანადირო სამოსი აცვია, მშვილდი ფეხებთან დაუვარდა და ხელს მაღლა სწევს — ამ ჟესტში თითქოს ერთმანეთს ერწყმის გაოცება, ბოდიშის მოხდა და თავის დაცვის მცდელობა. მის გვერდით მდგარ მწევარსაც შეუნიშნავს ქალები.
მის პირისპირ, მარჯვნივ, ზის დიანა, რომელსაც თმაში ჩამაგრებული პატარა ნახევარმთვარით ვცნობთ. ის გვერდზე იბრუნებს სხეულს და ქსოვილით იფარავს თავს, აქტეონს კი მკაცრი, განაწყენებული თვალით შესცქერის. მის უკან მუქკანიანი მოახლე ქსოვილს იჭერს, ორ მთავარ ფიგურას შორის კი ნიმფები სხვადასხვაგვარად რეაგირებენ. ერთი სვეტს ამოფარებია და იქიდან იჭყიტება; მეორე პირდაპირ შემოჭრილს უყურებს; სხვები ზურგს აქცევენ ან დაფარვას ცდილობენ. ტიციანი თითოეულს საკუთარ პოზას აძლევს, ასე რომ ჯგუფი ისე აღიქმება, თითქოს სცენაზე თავზარის ტალღა გადაუვლის.
გარემო ბუნებასა და არქიტექტურას აერთიანებს. მობანავეები ნაკადულთან და შადრევანთან სხედან, მძიმე, რუსტით ნაგები თაღების მქონე ნაგებობის ნანგრევებს შორის. მათ ზემოთ დაკიდებული მძიმე, მოვარდისფრო-წითელი ფარდა ეს-ესაა გადაწიეს, თითქოს თეატრის სცენაზე ფარდა გაიხსნა. გამოქვაბულის მიღმა, მარჯვნივ, ხეების, ბორცვებისა და ღრუბლიანი ცის პეიზაჟი იშლება.
მინიშნებები დასასრულზე
ტიციანი ტრაგიკულ დასასრულს თავად სურათში მალავს. შუა სვეტის თავზე ირმის თავის ქალა დევს, კარგად გამოჩენილი რქებით: გაფრთხილება იმისა, რად უნდა იქცეს აქტეონი სულ მალე. ახლომახლო ტოტებზე ირმის ტყავები კიდია, დიანას პატარა ძაღლი კი უცნობს უყეფს. ვინც ოვიდიუსს იცნობდა, ამ დეტალებს ამოიკითხავდა და მიხვდებოდა, რომ აღმოჩენის ეს წამი სიკვდილით დასრულდება.
გვიანდელი ტიციანის ტექნიკა
სიცოცხლის ბოლო წლებში ტიციანი ისე მუშაობდა, რომ თანამედროვეებს აოცებდა. რენესანსის ფერწერის დიდი ნაწილისთვის დამახასიათებელი გლუვი, გულდასმით შეზავებული ზედაპირის ნაცვლად, ის სურათებს ზეთოვანი საღებავის მრავალი ფენით აგებდა: საღებავს ფუნჯით ადებდა, ადრეული ცნობების თანახმად კი ზოგჯერ თითებითაც. ახლოდან „დიანა და აქტეონის“ ზოგიერთი ნაწილი თავისუფალი და ესკიზური ჩანს; მოშორებიდან კი მონასმები ერთმანეთს ერწყმის და ბრწყინვალე კანად, მოციმციმე წყლად და რბილ, მთრთოლვარე სინათლედ იქცევა.
თხრობის დიდ ნაწილს ფერი ასრულებს. ქალების ღია, თბილი სხეულები ჩრდილიანი გამოქვაბულის ფონზე გამოირჩევა, ხოლო წითელი ფარდა, მუქი ლურჯი ცა და პეიზაჟის ოქროსფერი და ყავისფერი ტონები სცენას ერთ მთლიანობად კრავს.
ტექნიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ტიციანი მუშაობისას ჩანაფიქრს იცვლიდა: რენტგენოგრაფიამ, მაგალითად, გამოავლინა, რომ დიანას მოახლე თავდაპირველად ღია ფერის კანით იყო დახატული და მხოლოდ მოგვიანებით გადაიხატა მუქად. ეს მისი მუშაობის მეთოდისთვის დამახასიათებელი იყო: სურათს გვერდზე გადადებდა, ახალი თვალით უბრუნდებოდა და მანამ ამუშავებდა, სანამ კმაყოფილი არ დარჩებოდა.
მშვიდი მზერა სიშიშვლეზე
სურათზე რამდენიმე შიშველი ქალია გამოსახული, რაც დღევანდელ მაყურებელს შეიძლება გაუკვირდეს. რენესანსის ევროპაში მითოლოგიური სიუჟეტები შიშველი ადამიანის სხეულის გამოსახვის აღიარებული გზა იყო, ეს ოსტატობა კი მხატვრებსა და დამკვეთებს ხელოვნების ერთ-ერთ უმაღლეს გამოწვევად მიაჩნდათ. მწოლიარე შიშველი ქალის ფიგურა ტიციანს უკვე ჰქონდა შესწავლილი ისეთ ნაწარმოებებში, როგორიცაა „ურბინოს ვენერა“ (1534–1538). „დიანა და აქტეონში“ კი სხეულები ამბავს ემსახურება: ისინი გვიჩვენებს პოზების მრავალფეროვნებას, რომელსაც მოქანდაკე ან მხატვარი შეისწავლიდა, და ამავე დროს მაყურებელს აფიქრებინებს, რომ ისიც უყურებს — ზუსტად ისე, როგორც აქტეონი.
სურათის მახვილგონივრობაც ნაწილობრივ სწორედ ამაშია. ჩვენ, მაყურებლები, დაახლოებით იქ ვდგავართ, სადაც აქტეონი დგას. სურათი გვიწვევს, დავფიქრდეთ უმანკო დანახვასა და აკრძალულ ცქერას შორის განსხვავებაზე და იმაზე, რამდენად სწრაფად შეიძლება შემობრუნდეს ბედი.
მადრიდიდან ლონდონსა და ედინბურგამდე
დიანაზე ორი სურათი თითქმის 150 წლის განმავლობაში ესპანეთის სამეფო კოლექციაში ინახებოდა. 1704 წელს ესპანეთის მეფე ფილიპე V-მ ისინი საფრანგეთის ელჩს, ჰერცოგ დე გრამონს აჩუქა, მალევე კი სურათები საფრანგეთის რეგენტის, ფილიპ ორლეანელის სახელგანთქმულ კოლექციაში მოხვდა. საფრანგეთის რევოლუციის დროს ორლეანის კოლექცია გაიყიდა და 1798 წელს მისი დიდი ნაწილი, მათ შორის ტიციანის ორივე სურათი, ლონდონში ჩავიდა. ტილოები ბრიტანელ კოლექციონერთა ჯგუფმა შეიძინა ჰერცოგ ბრიჯუოტერის მეთაურობით; შემდეგ ისინი მისი მემკვიდრეების — ელსმირის გრაფებისა და მოგვიანებით სატერლენდის ჰერცოგების — ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა, როგორც ე. წ. ბრიჯუოტერის კოლექციის ნაწილი.
1945 წლიდან სურათები ხანგრძლივი სესხის სახით ედინბურგში, შოტლანდიის ნაციონალურ გალერეაში იყო გამოფენილი, სადაც ეს ტილოები გალერეის ყველაზე ცნობილ საგანძურთა შორის მოექცა. 2008 წელს სატერლენდის ჰერცოგმა დიანაზე ორივე სურათის სახელმწიფოსთვის მიყიდვა შესთავაზა საბაზრო ღირებულების შეფასებაზე ნაკლებ ფასად. ლონდონის ნაციონალურმა გალერეამ და შოტლანდიის ნაციონალურმა გალერეებმა ერთობლივი კამპანია წამოიწყეს და 2009 წელს „დიანა და აქტეონი“ 50 მილიონ ფუნტად შეიძინეს სახელმწიფო სახსრების, საქველმოქმედო ფონდებისა და ათასობით კერძო შემომწირველის დახმარებით. 2012 წელს 45 მილიონ ფუნტად „დიანა და კალისტოც“ შეიძინეს. დღეს ორივე დაწესებულება სურათებს ერთობლივად ფლობს და მათ მონაცვლეობით ლონდონსა და ედინბურგში ფენს.
მთავარი ფაქტები
- ავტორი: ტიციანი (ტიციანო ვეჩელიო)
- თარიღი: 1556–1559
- ტექნიკა: ზეთი, ტილო
- ზომა: დაახლოებით 185 × 202 სმ
- დამკვეთი: ესპანეთის მეფე ფილიპე II, პოეზიების სერიის ნაწილად
- წყარო: ოვიდიუსი, „მეტამორფოზები“, III წიგნი
- მფლობელები: ლონდონის ნაციონალური გალერეა და შოტლანდიის ნაციონალური გალერეები, ედინბურგი (ერთობლივად, 2009 წლიდან)
გავლენა და ნაკლებად ცნობილი დეტალები
პოეზიები ევროპაში ყველაზე მეტად აღიარებულ სურათებს შორის იყო. როცა პიტერ პაულ რუბენსი მადრიდს ეწვია, მან სამეფო კოლექციაში დაცული ტიციანის ნამუშევრები შეისწავლა და ასლები გადაიღო. მხატვართა თაობებმა, ველასკესიდან XIX საუკუნის რომანტიკოსებამდე, ტიციანისგან თავისუფალი მონასმი და მდიდარი კოლორიტი ისწავლეს. ბრიტანეთში „დიანა და აქტეონი“ ორ საუკუნეზე მეტია ხელოვანებს შთააგონებს; მისი შეძენის კამპანიისას მხატვარმა ლუსიან ფროიდმა დიანაზე ორივე სურათი მსოფლიოში ყველაზე ლამაზ სურათებად მოიხსენია.
მოგვიანებით ტიციანი ამ ამბავს კვლავ დაუბრუნდა. „აქტეონის სიკვდილში“, რომელიც სიცოცხლის ბოლო წლებში დახატა, დიანა მშვილდით წინ მიიწევს, ხოლო აქტეონს, რომელიც უკვე ნახევრად ირმად ქცეულა, საკუთარი ძაღლები ესხმიან თავს. ეს უფრო ბნელი და ესკიზური სურათი ფილიპესთვის არასოდეს გაუგზავნიათ და ტიციანის სახელოსნოში დარჩა; დღეს ისიც ლონდონის ნაციონალურ გალერეას ეკუთვნის.
ღირს კიდევ რამდენიმე დეტალის ცოდნა:
- 2012 წელს ლონდონის ნაციონალურმა გალერეამ პოეზიები პროექტით Metamorphosis: Titian 2012 აღნიშნა, რომლის ფარგლებშიც სამეფო ბალეტმა და თანამედროვე ხელოვანებმა დიანაზე სურათებით შთაგონებული ახალი ნაწარმოებები შექმნეს.
- 2020 წელს ნაციონალური გალერეის გამოფენამ Titian: Love, Desire, Death XVI საუკუნის შემდეგ პირველად შეკრიბა ერთად ექვსივე პოეზია.
- სერიის სურათები დღეს ლონდონის, ედინბურგის, მადრიდისა და ბოსტონის მუზეუმებშია გაფანტული, ამიტომაც იყო ეს შეხვედრა ასეთი იშვიათი მოვლენა.
შექმნიდან ოთხნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგაც „დიანა და აქტეონი“ კვლავ იჭერს ამბის ყველაზე მძაფრ მომენტს: არა თავად სასჯელს, არამედ ცნობის წამს, როცა ჩვეულებრივი ნადირობა ტრაგედიად იქცევა.
