„ბაკქუსი და არიადნე“: ტიციანის ნახტომი მითის სამყაროში
სურათებით სავსე ოთახი ჰერცოგისთვის
„ბაკქუსი და არიადნე“ ვენეციელი ოსტატის, ტიციანის, ზეთით ტილოზე შესრულებული ნახატია, რომელიც 1520–1523 წლებში შეიქმნა. მისი ზომაა დაახლოებით 176 × 191 სანტიმეტრი და დღეს ლონდონის ნაციონალურ გალერეაში ინახება. სურათი არც ეკლესიისთვის დაიხატა და არც საზოგადოებრივი შენობისთვის, არამედ იტალიური რენესანსის ერთ-ერთი ყველაზე პატივმოყვარე მმართველის პატარა პირადი ოთახისთვის. ეს მმართველი იყო ალფონსო I დ’ესტე, ფერარას ჰერცოგი.
ალფონსო თავისი ზარბაზნებით განთქმული მხედართმთავარი იყო, მაგრამ ამავე დროს გატაცებული კოლექციონერიც. გასასვლელში, რომელიც ფერარაში მის ციხე-სიმაგრეს ჰერცოგის სასახლესთან აკავშირებდა, მან სამუშაო ოთახი მოაწყო. მოგვიანებით მას კამერინო დ’ალაბასტრო, ანუ „ალებასტრის პატარა ოთახი“ უწოდეს, რადგან მისი კედლები მარმარილოს ნაკვეთი რელიეფებით იყო მოპირკეთებული. ამ ოთახისთვის ჰერცოგს უნდოდა დიდი სურათების სერია ანტიკური მითოლოგიის სცენებით, თითოეული კლასიკურ ტექსტს უნდა დაყრდნობოდა, თითქოს მხატვრებს ძველი საბერძნეთის იმ დაკარგულ შედევრებთან უნდა ეპაექრათ, რომლებიც რომაელ ავტორებს ჰქონდათ აღწერილი. პროგრამა, სავარაუდოდ, ფერარას კარის ჰუმანისტი სწავლულების დახმარებით შემუშავდა.
შეკვეთა, რომელიც ხელიდან ხელში გადადიოდა
ალფონსო მაღალ მიზნებს ისახავდა. თავდაპირველად იტალიის ყველაზე სახელგანთქმულ მხატვრებს მიმართა. ჯოვანი ბელინიმ, ტიციანის ყოფილმა მასწავლებელმა, 1514 წელს „ღმერთების ნადიმი“ ჩააბარა. ფლორენციელ ფრა ბარტოლომეოს ვენერას თაყვანისცემის სცენა შეუკვეთეს, მაგრამ იგი 1517 წელს გარდაიცვალა და მხოლოდ ჩანახატის შესრულება მოასწრო. რომში მოღვაწე რაფაელს „ბაკქუსის ტრიუმფის“ თემა დაავალეს და წინასწარი გასამრჯელოც გადაუხადეს, მაგრამ ის მუშაობას გამუდმებით აჭიანურებდა და 1520 წლის აპრილში ისე გარდაიცვალა, რომ სურათი არ დაუხატავს.
შეკვეთა ტიციანმა გადაიბარა. მაშინ ის დაახლოებით ოცდაათი წლისა იყო და უკვე ვენეციის წამყვან მხატვრად ითვლებოდა. მას ახლახან დაესრულებინა ფრარის ბაზილიკისთვის განკუთვნილი უზარმაზარი „ღვთისმშობლის ზეცად აღყვანება“, რომელიც 1518 წელს გაიხსნა, და სწორედ ამ საკურთხევლის ხატმა მოუტანა მას სახელი. კამერინოსთვის მან ჯერ „ვენერას თაყვანისცემა“ (1518–1519) დახატა, შემდეგ „ბაკქუსი და არიადნე“, ბოლოს კი „ანდროსელები“ (დაახლოებით 1523–1526). მოგვიანებით მან ბელინის „ღმერთების ნადიმიც“ შეასწორა და პეიზაჟის ნაწილი ხელახლა გადახატა, რათა ის მის საკუთარ სურათებს შეხამებოდა. ოთახის მორთვაში ფერარელმა მხატვარმა დოსო დოსიმაც მიიღო მონაწილეობა.
საქმე იოლად არ მიდიოდა. ვენეციაში მყოფი ჰერცოგის აგენტების წერილები ცხადყოფს, რომ ალფონსოს მოთმინება ეწურებოდა, რადგან სხვა შეკვეთებით დაკავებული ტიციანი მას ალოდინებდა. ტიციანმა „ბაკქუსი და არიადნე“ ვენეციაში დაიწყო, დაასრულა კი 1523 წლის დასაწყისში, უკვე თავად ფერარაში.
სიუჟეტი: სიყვარული პირველი დანახვისთანავე ნაქსოსზე
სურათი ბერძნული მითოლოგიის ამბავს მოგვითხრობს. კრეტის მეფის ასული არიადნე გმირ თესევსს ლაბირინთიდან თავის დაღწევაში დაეხმარა მას შემდეგ, რაც თესევსმა მინოტავრი მოკლა. თესევსმა არიადნე თან წაიყვანა, მაგრამ მერე ნაქსოსის კუნძულზე მძინარე მიატოვა. როცა არიადნემ თვალი გაახილა და ნაპირზე მარტო აღმოჩნდა, იქ ღვინის ღმერთი ბაკქუსი (ბერძნებთან დიონისე) თავისი ხმაურიანი ამალით მოვიდა. მას არიადნე მაშინვე შეუყვარდა, ცოლად მოყვანა აღუთქვა და სიყვარულის ნიშნად მისი გვირგვინი ცაში აისროლა, სადაც ის თანავარსკვლავედად იქცა.
ტიციანმა რამდენიმე ანტიკური წყარო გააერთიანა. მათგან მთავარია რომაელი პოეტები: ოვიდიუსი, რომელიც ამ ამბავს „მეტამორფოზებსა“ და „სიყვარულის ხელოვნებაში“ მოგვითხრობს, და კატულუსი, რომლის ვრცელი პოემა პელევსისა და თეტისის ქორწილზე ბაკქუსის ველური თანამგზავრების ცოცხალ სურათს ხატავს. ნაცვლად იმისა, რომ ლექსები სტრიქონ-სტრიქონ დაესურათებინა, ტიციანმა ყველაზე დრამატული წამი აირჩია: ის მომენტი, როცა ღმერთი და მოკვდავი ერთმანეთს პირველად ხედავენ.
რას ვხედავთ სურათზე
ტილო ორ ნაწილადაა გაყოფილი. მარცხნივ, ზღვის ნაპირზე, ლურჯ სამოსსა და მკვეთრ წითელ სარტყელში გამოწყობილი არიადნე დგას. ის ზღვას გასცქეროდა და თვალს აყოლებდა თესევსის შორეულ ხომალდს, რომელიც სურათის მარცხენა კიდესთან, ჰორიზონტზე, მიცურავს; მისი ხელი ჯერ კიდევ წყლისკენაა გაწვდილი, ახლა კი გაოცებული და შეშინებული ღმერთისკენ ბრუნდება. მარჯვნივ ტყიდან მთელი პროცესია გამოედინება. ცენტრში ბაკქუსი, ქარში აფრიალებულ ვარდისფერ მოსასხამში გახვეული და ვაზის ფოთლებით შემკული, ეტლიდან არიადნესკენ ხტება და მისი სხეული თითქოს ჰაერში ეკიდება. მათი მზერა ერთმანეთს ხვდება და ეს მზერა ორივე ფიგურას განუყოფლად აკავშირებს.
ეტლში ორი დიდი კატისებრია შებმული, რომლებსაც, როგორც წესი, გეპარდებად მიიჩნევენ. სავარაუდოდ, მათი ნიმუში ჰერცოგის სამხეცის ცხოველები იყო. ბაკქუსს მისი ხმაურიანი ამალა მოჰყვება:
- ღონიერი წვეროსანი კაცი, რომელიც წელზე გველებს იკრავს; ამ ფიგურას ხშირად ადარებენ ანტიკურ ქანდაკებას, „ლაოკოონს“, რომელიც რომში 1506 წელს აღმოაჩინეს;
- მენადები, ღმერთის მიმდევარი ქალები, რომლებიც ციმბალებს აჟღარუნებენ და დაფდაფს უკრავენ;
- ვაზის ფოთლებით შემკული სატირი, რომელიც მაღლა ხბოს ფეხს იქნევს, მსხვერპლშეწირვის ნადიმის ნარჩენს;
- მსუქანი, მთვრალი მოხუცი სილენი, რომელიც უკან, ვირზე მოკალათებულა;
- წინა პლანზე პატარა სატირი ბავშვი, რომელიც ჩვენკენ იყურება და მიწაზე ხბოს თავს მიათრევს, მას კი პატარა ძაღლი უყეფს.
ცაში, არიადნეს თავს ზემოთ, რვა ვარსკვლავისგან შემდგარი რგოლი ანათებს: ეს მისი გვირგვინის თანავარსკვლავედია, ჩრდილოეთის გვირგვინი. ასე ტიციანი ერთდროულად გვიჩვენებს ამბის დასაწყისსაც და დასასრულსაც: პირველ შეხვედრასა და ვარსკვლავებს შორის არიადნეს მომავლის დაპირებას.
ფერი, მოძრაობა და ტექნიკა
„ბაკქუსსა და არიადნეს“ ხშირად ფერისადმი ვენეციური სიყვარულის ერთ-ერთ ყველაზე ბრწყინვალე გამოვლინებად მიიჩნევენ. ცა ულტრამარინით არის დახატული: ეს ღრმა ლურჯი საღებავი ნახევრად ძვირფასი ქვისგან, ლაჟვარდისგან, მზადდებოდა და ოქროზე ძვირი ღირდა. ტიციანმა ეს ცივი ლურჯი თბილ წითელ ფერებს, ვარდისფერ სხეულს და ნარინჯისფერ-ყვითელ ტონებს დაუპირისპირა, ხოლო იგივე მკვეთრი ლურჯი არიადნეს სამოსისთვისაც გამოიყენა, ასე რომ, მისი ფიგურა ზღვისა და ცის ფონზე ნათლად გამოიკვეთება. ნაციონალური გალერეის ტექნიკურმა კვლევებმა ასევე უჩვეულო ნარინჯისფერი და ყვითელი პიგმენტები აღმოაჩინა, მათ შორის დარიშხანის შემცველი იშვიათი საღებავები, რომლებიც სამოსის ნაკეცებისა და ოქროს ჭურჭლისთვის იყო გამოყენებული.
დიაგონალი კომპოზიციას ორ სამკუთხედად ყოფს: ზედა მარცხენა ნაწილში ლურჯი ცისა და ზღვის მშვიდი სივრცეა, სადაც მხოლოდ ორი შეყვარებული მოძრაობს, ქვედა მარჯვენაში კი მწვანე და ყავისფერ ტონებში გადაწყვეტილი ხალხმრავალი, ხმაურიანი პროცესია. ყოველი ფიგურა თითქოს მოძრაობს, მაგრამ სცენა მაინც სრულიად ნათელია. ტიციანი პირდაპირ ტილოზე მუშაობდა და ჩანაფიქრს მუშაობის პროცესში ცვლიდა: რენტგენული და ინფრაწითელი გამოსახულებები ავლენს ცვლილებებს, რომლებიც მან ფიგურებსა და დეტალებში შეიტანა. ქვედა მარცხენა კუთხეში, ყვითელ ქსოვილზე დადებულ ოქროს ურნაზე, მან სურათს თავისი სახელის ლათინური ფორმით მოაწერა ხელი: TICIANVS.
ფერარადან ლონდონამდე
სურათები კამერინოში მხოლოდ დაახლოებით სამოცდათხუთმეტი წელი დარჩა. მას შემდეგ, რაც ესტეების გვარის უკანასკნელი ჰერცოგი კანონიერი მემკვიდრის გარეშე გარდაიცვალა, 1598 წელს ფერარა პაპის სახელმწიფოს გადაეცა, ხოლო პაპის ლეგატმა, კარდინალმა პიეტრო ალდობრანდინიმ, სურათები რომში წაიღო. მოგვიანებით ციკლი დაიშალა. „ვენერას თაყვანისცემა“ და „ანდროსელები“ 1630-იან წლებში ესპანეთში მოხვდა და დღეს მადრიდის პრადოს მუზეუმში ინახება. ბელინის „ღმერთების ნადიმი“ საბოლოოდ ვაშინგტონის ხელოვნების ნაციონალურ გალერეაში აღმოჩნდა.
„ბაკქუსი და არიადნე“ ორი საუკუნის განმავლობაში რომაულ კოლექციებში რჩებოდა. შემდეგ, ნაპოლეონის ომების ეპოქის ბევრი სხვა იტალიური შედევრის მსგავსად, ის გაყიდეს და 1806 წელს ინგლისში ჩაიტანეს. 1826 წელს სურათი ახლად დაარსებულმა ლონდონის ნაციონალურმა გალერეამ შეიძინა, ასე რომ, ის მუზეუმის ერთ-ერთი პირველი შენაძენია. 1967–1968 წლებში ტილო ძველი, გაყვითლებული ლაქისგან გაწმინდეს. ამან გამოაჩინა ის თვალისმომჭრელი ლურჯი და წითელი ფერები, რომლებსაც დღეს დამთვალიერებლები ხედავენ, მაგრამ ცხარე კამათიც გამოიწვია: ზოგიერთი კრიტიკოსი ამტკიცებდა, რომ რესტავრატორებმა ზომას გადააჭარბეს. ლაქთან ერთად ავტორისეული საღებავის ნაწილიც მოცილდა, რისი აღდგენაც გახდა საჭირო, და შედეგზე აზრები დღემდე იყოფა.
რატომ არის ეს სურათი მნიშვნელოვანი
კამერინოსთვის შექმნილი სურათებით ტიციანმა ხელი შეუწყო ფერწერის ახალი სახეობის დაბადებას: ეს იყო ანტიკური პოეზიიდან აღებული დიდი, გრძნობით სავსე სცენები, დახატული ისეთი თავისუფლებითა და ენერგიით, რომ ანტიკურ ქანდაკებასა და ლიტერატურას ეჯიბრებოდა. ამ გზამ პირდაპირ მიიყვანა ის მითოლოგიურ პოეზიებამდე, რომლებიც მან სამი ათეული წლის შემდეგ ესპანეთის მეფე ფილიპე II-სთვის დახატა. ერთ-ერთი მათგანია „დიანა და აქტეონი“, სადაც მან ოვიდიუსის ამბები კვლავ მოულოდნელი, საბედისწერო შეხვედრების დრამებად აქცია.
ფერარას ბაკქანალიებს ხანგრძლივი სიცოცხლე ეწერა. XVII საუკუნეში, როცა „ვენერას თაყვანისცემისა“ და „ანდროსელების“ შესწავლა ჯერ კიდევ რომში შეიძლებოდა, ისეთი მხატვრები, როგორებიც იყვნენ პიტერ პაულ რუბენსი, ნიკოლა პუსენი და ანტონის ვან დეიკი, მათ პირებს იღებდნენ ან მათგან სწავლობდნენ, რუბენსმა კი საკუთარი ვერსიებიც შექმნა. თავად „ბაკქუსი და არიადნე“ მას შემდეგ არაერთ მხატვარს, პოეტსა და მუსიკოსს შთააგონებდა. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ ინგლისელი პოეტი ჯონ კიტსი, რომელიც ამ სურათს იცნობდა, ბაკქუსისა და მისი პროცესიის შესახებ დაწერილ სტრიქონებში მას დაეყრდნო. ნაციონალური გალერეის მნახველი მხატვრების თაობებისთვის კი ის რენესანსული კოლორიტის ეტალონად რჩებოდა.
ნაკლებად ცნობილი დეტალები
- ხბოს თავი, რომელსაც სატირი ბავშვი მიათრევს, და ხბოს ფეხი, რომელსაც პროცესიის თავზე იქნევენ, ბაკქუსის მიმდევართა ველურ რიტუალებზე მიგვანიშნებს: ანტიკური გადმოცემით, ისინი ექსტაზში ცხოველებს გლეჯდნენ. ეს დეტალი კატულუსიდანაა აღებული.
- წინა პლანზე გამოსახული პატარა ძაღლი ტიციანისთვის დამახასიათებელი შტრიხია: ძაღლები მის ბევრ სურათზე გვხვდება, საკურთხევლის ხატებიდან პორტრეტებამდე.
- ოვიდიუსის პოემებში ბაკქუსის ეტლში ვეფხვები ან ფოცხვერები არიან შებმული, ასე რომ, გეპარდები ტიციანის საკუთარი ცვლილებაა.
- რადგან კამერინო პირადი ოთახი იყო, ალფონსოს სიცოცხლეში სურათს მხოლოდ ჰერცოგი და მისი რჩეული სტუმრები ხედავდნენ. დღეს კი ის ნაციონალურ გალერეაშია გამოფენილი, სადაც მისი ნახვა ყველას უფასოდ შეუძლია.
