„ციური და მიწიერი სიყვარული“: ტიციანის იდუმალი საქორწილო სურათი
ახალგაზრდა მხატვარი ვენეციაში
დაახლოებით 1514 წელს ოცდახუთიოდე წლის ვენეციელმა მხატვარმა იტალიური რენესანსის ერთ-ერთი ყველაზე მშვენიერი და ყველაზე სადავო სურათი შექმნა. ეს მხატვარი იყო ტიციანი (ტიციანო ვეჩელიო), რომელიც მთის პატარა ქალაქ პიევე-დი-კადორეში დაიბადა. მისი დაბადების ზუსტი წელი უცნობია და მკვლევრები მას ჩვეულებრივ დაახლოებით 1488–1490 წლებით ათარიღებენ. ბავშვობაში ვენეციაში გაგზავნეს, სადაც ქალაქის წამყვანი მხატვრის, ჯოვანი ბელინის სახელოსნოში ისწავლა, შემდეგ კი მჭიდროდ თანამშრომლობდა უფრო ახალგაზრდა და უაღრესად თვითმყოფად ჯორჯონესთან. 1508 წელს ორივე ხელოვანმა ფრესკებით მოხატა ფონდაკო დეი ტედესკის, რიალტოს ხიდთან მდებარე გერმანელ ვაჭართა სავაჭრო სახლის, ფასადები.
ჯორჯონე 1510 წელს, ჯერ კიდევ ახალგაზრდა, შავი ჭირით გარდაიცვალა. მომდევნო წლებში ტიციანმა მისი პოეტური, ოცნებით სავსე სტილი აითვისა, რბილი სინათლით, მოკაშკაშე ფერითა და ღია პეიზაჟში მოსვენებული ფიგურებით, და თანდათან საკუთარ, უფრო ძლიერ, თბილ და მონუმენტურ ენად გარდაქმნა. „ციური და მიწიერი სიყვარული“ მისი შემოქმედების ამ ეტაპის საუკეთესო ნიმუშია. სურათი დაიხატა სულ ცოტა ხნით ადრე, ვიდრე ტიციანი თავის პირველ დიდ საჯარო დაკვეთას შეუდგებოდა: ვენეციის ფრარის ბაზილიკისთვის განკუთვნილ უზარმაზარ საკურთხევლო ხატს „ღვთისმშობლის ამაღლება“, რომელიც 1518 წელს წარუდგინეს საზოგადოებას. ეს ორი ნაწარმოები ერთად გვიჩვენებს, რა სწრაფად იქცეოდა ახალგაზრდა ხელოვანი ვენეციის პირველ მხატვრად.
საქორწილო დაკვეთა
სურათს არც ხელმოწერა აქვს, არც თარიღი, და არც ხელშეკრულებაა შემონახული. მისი წარმოშობის გასაღები ერთი პატარა დეტალია: გერბი, რომელიც კომპოზიციის შუაგულში მდგარი მარმარილოს აუზის წინა მხარესაა ამოკვეთილი. ის ეკუთვნის ნიკოლო აურელიოს, გავლენიან ვენეციელ მოხელეს, რომელიც ათთა საბჭოს მდივანი იყო. ეს საბჭო ვენეციის სახელმწიფოს უსაფრთხოებაზე აგებდა პასუხს. 1514 წელს აურელიომ ცოლად შეირთო ლაურა ბაგაროტო, ახალგაზრდა ქვრივი პადუიდან. ამიტომ მკვლევართა უმეტესობა ფიქრობს, რომ აურელიომ სურათი სწორედ ამ ქორწინების აღსანიშნავად შეუკვეთა, და მას ჩვეულებრივ 1514 წლით ათარიღებენ, თუმცა თავად ბორგეზეს გალერეის კატალოგი უფრო დაახლოებით 1515–1516 წლებს ანიჭებს უპირატესობას.
ამ ქორწინებას დრამატული ფონი ჰქონდა. კამბრეს ლიგის ომის დროს, როცა ვენეცია ევროპული სახელმწიფოების კოალიციას ებრძოდა, პადუა ცოტა ხნით მტრის ხელში გადავიდა. 1509 წელს ლაურას მამას, პადუელ იურისტ ბერტუჩო ბაგაროტოს, ღალატი დასდეს ბრალად და ვენეციის ხელისუფლებამ სიკვდილით დასაჯა. ის, რომ ლაურა სწორედ ამ სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოხელეს მიჰყვა ცოლად, საგულისხმო ამბავი იყო, და შესაძლოა ეს ხსნიდეს, რატომ მოინდომა წყვილმა სიყვარულის, თანხმობისა და ახალი დასაწყისის თემებით სავსე სურათი. ზოგიერთი ისტორიკოსი ვარაუდობს, რომ ნაწარმოებში შერიგების გზავნილიც იყო ჩადებული, თუმცა ეს მხოლოდ ჰიპოთეზაა.
რა არის გამოსახული სურათზე
ტილო უჩვეულოდ განიერია: დაახლოებით 118 სანტიმეტრი სიმაღლისა და 279 სანტიმეტრი სიგრძისაა. ასეთი წაგრძელებული ჰორიზონტალური ფორმატი იმაზე მიუთითებს, რომ სურათი სახლში რომელიმე კონკრეტული ადგილისთვის იყო განკუთვნილი, შესაძლოა ავეჯის, მაგალითად, საქორწილო სკივრის ან საწოლის, თავზე ჩამოსაკიდად.
შუაგულში დგას ჩუქურთმიანი მარმარილოს აუზი, რომელიც ძველ რომაულ სარკოფაგს, ანუ ქვის კუბოს, ჰგავს და აქ შადრევნადაა ქცეული. წყალი მისი წინა მხარის პატარა ღარიდან ბალახზე ჩამოედინება, ხოლო პატარა ფრთოსანი ამური კიდეზე გადახრილა და ხელს წყალში ათამაშებს. ორივე მხარეს თითო ახალგაზრდა ქალი ზის და ისინი ისე ჰგვანან ერთმანეთს, რომ შესაძლოა ერთი და იმავე მოდელის მიხედვით იყვნენ დახატულნი:
- მარცხნივ აუზს მიყრდნობილი ზის ქალი წითელსახელოებიან ბრწყინვალე თეთრ ატლასის კაბაში. ხელთათმანები და ბალთიანი სარტყელი აქვს, თმაზე კი მირტის ფოთლების გვირგვინი ადგას. კალთაში ვარდები უჭირავს, გვერდით კი დახურული ჭურჭელი უდგას. ის სურათიდან გარეთ იყურება, მშვიდი და სერიოზული.
- მარჯვნივ შადრევნის კიდეზე მეორე ქალი ზის, შიშველი, თუ არ ჩავთვლით თეძოებზე შემოხვეულ თეთრ ქსოვილსა და დიდ წითელ მოსასხამს, რომელიც მკლავზე უფრიალებს. ცისკენ აღმართული ხელით პატარა ლამპარი ან ალმოდებული ჭურჭელი უჭირავს, თავი კი თავისი მეწყვილისკენ აქვს მიბრუნებული.
მათ უკან ფართო პეიზაჟი იშლება. მარცხნივ გზა ბორცვზე მდგარი გამაგრებული ციხე-სიმაგრისკენ მიიკლაკნება, დამუქებული ცის ქვეშ, ბალახში კი ორი ბოცვერი ზის. მარჯვნივ მხარე უფრო ნათელი და მშვიდია: ტბის პირას სამრეკლოიანი სოფელი დგას, მწყემსი ფარას მწყემსავს, მონადირეები კი ძაღლებით კურდღელს მისდევენ. აუზზე ამოკვეთილ რელიეფზე ანტიკური სტილის ფიგურები ჩანს. ხელოვნებათმცოდნე ედგარ ვინდის ცნობილი განმარტებით, მათ შორისაა კაცი, რომელსაც მათრახით სცემენ, ქალი, რომელსაც თმით მიათრევენ, და უაღვირო ცხენი, რომელსაც ფაფარით მიუძღვიან. მკვლევრები ამ სცენებს სხვადასხვაგვარად განმარტავენ, ხშირად როგორც ალაგმული ვნებების სახეებს.
მოგვიანებით დარქმეული სახელი
სახელი „ციური და მიწიერი სიყვარული“ სურათს ტიციანს არ დაურქმევია. სახელწოდება პირველად ბორგეზეს კოლექციის 1693 წლის აღწერაში გვხვდება, სურათის შექმნიდან თითქმის ორი საუკუნის შემდეგ, ასეთი სახით: Amor divino e Amor profano („ღვთაებრივი სიყვარული და პროფანული სიყვარული“). დღეს იტალიურად სურათს Amor sacro e Amor profano („წმინდა სიყვარული და პროფანული სიყვარული“) ჰქვია. ეს სახელწოდება ასახავს, როგორ ესმოდათ ორი ქალი მოგვიანო ხანის მაყურებლებს: ერთი ციურ სიყვარულად, მეორე მიწიერ სიყვარულად.
სიტყვა „პროფანული“ აქ არ ნიშნავს უხეშს ან უხამსს. ის ლათინურიდან მომდინარეობს და უბრალოდ „ტაძრის გარეთ მყოფს“ ნიშნავს, ანუ საეროს და არა სარწმუნოებრივს. საინტერესოა, რომ როცა ეს სახელი გაჩნდა, ბევრი მაყურებელი „პროფანულ“ ფიგურად, ალბათ, სწორედ შიშველ ქალს მიიჩნევდა. თანამედროვე ისტორიკოსები, როგორც წესი, პირიქით ფიქრობენ: რენესანსის აზროვნებაში, როგორც ქვემოთ ვნახავთ, სიშიშვლე შეიძლებოდა სიწმინდისა და ჭეშმარიტების სიმბოლო ყოფილიყო.
ორი ვენერა: როგორ კითხულობენ სურათს მკვლევრები
სურათის ერთი, საყოველთაოდ აღიარებული ახსნა არ არსებობს და კამათი საუკუნეზე მეტია გრძელდება. შემოთავაზებულია ინტერპრეტაციის რამდენიმე ძირითადი მიმართულება.
ნეოპლატონური წაკითხვა
ყველაზე ცნობილი ინტერპრეტაცია XX საუკუნეში ხელოვნებათმცოდნე ერვინ პანოფსკიმ და სხვებმა შეიმუშავეს. ის ეყრდნობა ფლორენციელი ფილოსოფოსის, მარსილიო ფიჩინოს იდეებს. ფიჩინო, პლატონის კვალდაკვალ, სიყვარულის ქალღმერთის, ვენერას, ორ სახეს აღწერდა. ციური ვენერა მარადიული, ღვთაებრივი მშვენიერების სიყვარულს განასახიერებს, მიწიერი ვენერა კი იმ სიყვარულს, რომელიც ბუნებაში სიცოცხლეს შობს. ორივე კეთილი და კეთილშობილია, ოღონდ სხვადასხვა საფეხურზე. ამ წაკითხვით, ლამპრიანი შიშველი ქალი ციური ვენერაა: მას არაფერი აქვს დასამალი და მისი ლამპარი ღვთის სიყვარულით ენთება. მდიდრულად შემოსილი ქალი კი მიწიერი ვენერაა, ამქვეყნიური მშვენიერი ნივთებით შემკული. ამური, რომელიც მათ შორის წყალს ურევს, სიყვარულის ამ ორ სახეს აკავშირებს.
პატარძალი და ვენერა
დღეს ბევრი მკვლევარი ისეთ წაკითხვას ანიჭებს უპირატესობას, რომელიც ქორწილის შემთხვევასთან უფრო ახლოსაა. ამ შეხედულებით, თეთრებში ჩაცმული ქალი თავად პატარძალია, ლაურა ბაგაროტო ან მისი იდეალური სახე, შიშველი ქალი კი ქალღმერთი ვენერაა, რომელიც მას ცოლქმრული სიყვარულისკენ უბიძგებს. პატარძლის სამოსი საქორწილო სიმბოლოებითაა სავსე: თეთრი სიწმინდის ფერი იყო, მირტი ვენერასა და ქორწინების მცენარედ ითვლებოდა, ხელთათმანები და სარტყლები კი ტრადიციული საქორწილო საჩუქრები და ერთგულების ნიშნები იყო. ვარდები სიყვარულზე მიანიშნებს, პეიზაჟში მყოფი ბოცვრები კი ნაყოფიერების ცნობილი სიმბოლო იყო, შვილიერების სურვილი.
სცენა სასიყვარულო რომანიდან
სხვა ვარაუდი სურათს „ჰიპნეროტომაქია პოლიფილისთან“ აკავშირებს. ეს უცნაური, მდიდრულად ილუსტრირებული სასიყვარულო ამბავი ვენეციაში 1499 წელს დაიბეჭდა და განათლებულ ვენეციელებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. მასში გმირი პოლიფილო და მისი სატრფო პოლია ქალღმერთ ვენერას ხვდებიან შადრევანთან, რომელიც ამავდროულად საფლავიცაა. ხელოვნებათმცოდნე ვალტერ ფრიდლენდერმა ივარაუდა, რომ ტიციანმა თავისი სცენა სწორედ ამ წიგნიდან აიღო. როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ზუსტი წყარო, ანტიკური ფორმების, სიმბოლოებისა და სასიყვარულო პოეზიის ნაზავი ტიციანის დამკვეთების სწავლულ გემოვნებას შეესაბამება.
ეს წაკითხვები ყოველთვის არ გამორიცხავს ერთმანეთს. 1514 წლის ვენეციელს შეეძლო, სურათში ერთდროულად დაენახა საქორწილო გამოსახულებაც და სიყვარულის ორ სახეზე დაფიქრებაც.
სინათლე, ფერი და ტექნიკა
რა მნიშვნელობაც არ უნდა ჰქონდეს, სურათი, უპირველეს ყოვლისა, ფერის ზეიმია. ტიციანი ზეთის საღებავით ხატავდა ტილოზე; ვენეციელი ხელოვანები კი იტალიაში პირველთა შორის იყვნენ, ვინც ხის დაფას ტილო ამჯობინა. მან გამოსახულება ფენა-ფენა ააგო: შიშველი ფიგურის კანს თბილი, ცოცხალი ნათება მიანიჭა და ის თეთრი ატლასის ცივ ლივლივს დაუპირისპირა. მარჯვნივ მოსასხამისა და მარცხნივ სახელოების მკვეთრი წითელი ფერი კომპოზიციის ორ ნახევარს ერთმანეთთან აკავშირებს, ფიგურების უკან მდგარი მუქი მწვანე ხეები კი ფერებს კიდევ უფრო აკაშკაშებს.
პეიზაჟი ბევრით ევალება ჯორჯონესა და ბელინის, მაგრამ ფიგურები ჯორჯონესეულზე უფრო სავსე და მოცულობითია, მათი პოზები კი აშკარად წინასწარაა მოფიქრებული. კომპოზიცია სასწორივით გაწონასწორებულია: ორი ქალი, ორი პეიზაჟი, ორი განწყობა, შუაში კი ამური და შადრევანი. 2000 წელს საღებავის ფენის სამეცნიერო ანალიზით დადგინდა, რომელ პიგმენტებს იყენებდა ტიციანი: მათ შორისაა ტყვიის თეთრა, ლურჯი აზურიტი, ტყვია-კალის ყვითელი, წითელი კინოვარი და ყვითელი ოხრა. ეს შეზღუდული პალიტრაა, რომლითაც მან საოცრად მდიდარ ეფექტებს მიაღწია. მარცხნიდან შემოსული საღამოს სინათლე ყველა კონტურს არბილებს და მთელ სცენას მშვიდ, დროის მიღმა მყოფ განწყობას ანიჭებს, რომლითაც შემდგომ ვენეციური ფერწერა გაითქვამს სახელს.
ვენეციიდან ბორგეზეს გალერეამდე
სურათი, სავარაუდოდ, XVI საუკუნის უდიდეს ნაწილს ვენეციაში დარჩა, თუმცა ამ წლებში მისი ზუსტი ისტორია უცნობია. 1608 წელს რომში ის შეიძინა კარდინალმა შიპიონე ბორგეზემ, პაპ პავლე V-ის ძმისწულმა და თავისი დროის ერთ-ერთმა ყველაზე გატაცებულმა ხელოვნების კოლექციონერმა, სხვა კარდინლის, პაოლო ემილიო სფონდრატოს, კოლექციიდან შეძენილ სურათთა ჯგუფთან ერთად. შიპიონე ბორგეზე მფარველობდა ახალგაზრდა მოქანდაკე ჯან ლორენცო ბერნინისაც და აგროვებდა კარავაჯოსა და რაფაელის ნამუშევრებს. მას შემდეგ „ციური და მიწიერი სიყვარული“ ბორგეზეს კოლექციაში რჩება, რომელიც დღეს რომის ბორგეზეს გალერეაა.
სურათს ხელოვნების ფასების ისტორიაში ცნობილი ადგილი უკავია. 1899 წელს ბანკირთა როტშილდების ოჯახის ერთ-ერთმა წევრმა მისი 4 მილიონ ლირად ყიდვა შესთავაზა. ამბობდნენ, რომ ეს თანხა მთელი ვილა ბორგეზეს, მისი პარკისა და ყველა სხვა ხელოვნების ნიმუშის ჩათვლით, სავარაუდო ღირებულებას აღემატებოდა. შეთავაზება უარყვეს. რამდენიმე წლის შემდეგ, 1902 წელს, იტალიის სახელმწიფომ ბორგეზეს კოლექცია და ვილა შეიძინა და სურათი საჯარო საკუთრებად იქცა. დღეს ის მუზეუმის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია.
გავლენა და დაუვიწყარი ხიბლი
„ციური და მიწიერი სიყვარული“ იმ მომენტს აღნიშნავს, როცა ტიციანმა თავის მასწავლებლებს გადააჭარბა. ამ სურათით მან აჩვენა, რომ ფერწერული ნაწარმოები შეიძლება ერთგვარი ხილული პოემა იყოს, აზრით სავსე და, ამავდროულად, უბრალოდ თვალისთვის მშვენიერი. სწორედ ამ იდეით ხელმძღვანელობდა ის შემდგომ მითოლოგიურ ნაწარმოებებში. რამდენიმე წელიწადში იგი ფერარის ჰერცოგისთვის ანტიკური მითების ცოცხალ სცენებს დახატავდა, მაგალითად, „ბაკქუსსა და არიადნეს“, ამ სურათის მარჯვენა მხარეს გამოსახული მშვიდი, იდეალიზებული შიშველი ფიგურა კი მისი მწოლიარე ქალღმერთების, უპირველეს ყოვლისა, 1538 წლის „ურბინოს ვენერას“ წინამორბედია.
მოგვიანო ხანის ხელოვანებისთვის სურათი ვენეციური კოლორიტისა და ჰარმონიის ნიმუშად იქცა. პიტერ პაულ რუბენსი და ბევრი სხვა სწავლობდა, როგორ გადმოსცემდა ტიციანი კანსა და ქსოვილს, XVII საუკუნიდან მოყოლებული მხატვრები კი მის კომპოზიციებს იმეორებდნენ და ახლებურად ამუშავებდნენ. მწერლებისა და ისტორიკოსებისთვის კი ეს ნაწარმოები რენესანსის ხელოვნების ერთ-ერთ დიდ გამოცანად იქცა. ის გვიჩვენებს, როგორ შეეძლო ერთ გამოსახულებას გაეერთიანებინა საქორწილო ზეიმი, ფილოსოფია, ანტიკური მითი და ძნელბედობის ჟამს მცხოვრები ნამდვილი წყვილის იმედები.
მუზეუმში სტუმრობისას ღირს რამდენიმე უფრო წვრილი დეტალის მოძებნა: პეიზაჟის პაწაწინა ფიგურები, ბალახში მსხდომი ბოცვრები, ნიკოლო აურელიოს გერბი შადრევანზე და ის, თუ როგორ ქრება ამურის ხელი წყალში. თითოეული მათგანი მაყურებელს იწვევს, შეანელოს ნაბიჯი და კიდევ ერთხელ დააკვირდეს. შესაძლოა, სწორედ ეს იყო ტიციანის ჩანაფიქრი თავიდანვე.
