რაფაელი: როგორ აქცია რენესანსის ოსტატმა ჰარმონია ხილულ ფორმად

ურბინოს გარემოში ჩამოყალიბებული მხატვარი

რაფაელი, რომელიც 1483 წელს ურბინოში რაფაელო სანტის სახელით დაიბადა, ჰარმონიას ფერწერის მოქმედ ძალად აქცევდა. ერთი ჟესტი ორ ფიგურას ერთმანეთთან აკავშირებს; არქიტექტურული ღიობი მრავალრიცხოვან ჯგუფს ერთ სივრცეში კრავს; ზუსტად შერჩეულ ადგილას დადებული ფერი რთულ სცენას წონასწორობას ანიჭებს. მისი ნახატები ხშირად პირველივე შეხედვისას გასაგები გვეჩვენება, მაგრამ ამ მოჩვენებითი სიმარტივის უკან სხეულების, სივრცისა და ყურადღების განაწილების შესახებ მიღებული გადაწყვეტილებები დგას. ლეონარდო და ვინჩისა და მიქელანჯელოს გვერდით იგი მაღალი რენესანსის ერთ-ერთ მთავარ წარმომადგენლად იქცა — ეპოქისა, როდესაც იტალიელი ხელოვანები განსაკუთრებული ამბიციით ეძებდნენ მონუმენტურ ფორმასა და ადამიანის დამაჯერებელ გამოსახულებას.

მისი მამა, ჯოვანი სანტი, ურბინოს კართან დაკავშირებული მხატვარი იყო. ამ ქალაქში ახალგაზრდა რაფაელი ეცნობოდა კულტურას, რომელშიც ფერწერა ლიტერატურის, მათემატიკისა და კარის ინტელექტუალური საუბრების გვერდით არსებობდა. ჯოვანი 1494 წელს გარდაიცვალა, როდესაც მისი ვაჟი ჯერ კიდევ ბავშვი იყო. რაფაელის ადრეული სწავლების ყველა დეტალი ცნობილი არ არის, ამიტომ მოწაფეობის უწყვეტი, ზედმიწევნით დალაგებული ამბავი უფრო მეტს გვიმტკიცებდა, ვიდრე წყაროები გვაძლევს ამის საშუალებას. სამაგიეროდ, მკაფიოდ ჩანს მხატვრის სწრაფი განვითარება: მას სხვადასხვა ნიმუშის ათვისება შეეძლო ისე, რომ საკუთარი შემოქმედებითი მიზანი არ დაეკარგა.

პერუჯინოს გაკვეთილის ათვისება და გარდაქმნა

პიეტრო პერუჯინო რაფაელისთვის უმნიშვნელოვანესი მხატვრული მაგალითი იყო. მისი გაწონასწორებული კომპოზიციები, მოხდენილი ფიგურები და გაშლილი პეიზაჟები ახალგაზრდა შემოქმედს რელიგიური ფერწერის გამოსახვით ენას სთავაზობდა. რაფაელი სწავლობდა, როგორ მიეცა სცენისთვის წესრიგი ისე, რომ ყველა მონაწილე ერთნაირი არ გამოსულიყო. გამეორებულ პოზებს რიტმის შექმნა შეეძლო, ხოლო თავის დახრისა თუ სახის გამომეტყველების მცირე განსხვავებები საერთო ლოცვით განწყობაში ცალკეულ ადამიანებს საკუთარ ხასიათს უნარჩუნებდა. ამგვარად, საერთო წესრიგი ინდივიდუალური ფიგურების განსხვავებულობას არ აუქმებდა.

1504 წლით დათარიღებულ და ხელმოწერილ „მარიამის დაწინდვაში“ რაფაელმა პერუჯინოსთან დაკავშირებული კომპოზიციური სქემა გარდაქმნა. სიღრმეში ტაძარი სივრცის საყრდენ წერტილად იქცევა, ხოლო მოკირწყლული მოედნის ხაზები მზერას მისკენ მიუძღვის. წინა პლანზე ქორწინების ცერემონია რბილი რკალის გასწვრივ განლაგებულ ადამიანებს შორის მიმდინარეობს. ნაგებობა მხოლოდ მოქმედების ადგილს კი არ აღნიშნავს: იგი წინ შეკრებილ ჯგუფს უფრო ფართო სივრცით წესრიგში რთავს. ნახატი ჩიტა-დი-კასტელოს სან-ფრანჩესკოს ეკლესიისთვის შეიქმნა და მილანის ბრერას პინაკოთეკას ეკუთვნის.

ფლორენცია: სწავლა სხვა მხატვრებისგან

დაახლოებით 1504–1508 წლებში ფლორენცია რაფაელისთვის სწავლის გადამწყვეტ გარემოდ იქცა. ლეონარდო აჩვენებდა, როგორ შეეძლო სინათლეს კონტურების შერბილება და როგორ გამოჩნდებოდა ადამიანის შინაგანი ცხოვრება სხეულის პოზისა და სახის გამომეტყველების საშუალებით. მის „მონა ლიზაში“ მჯდომარე ფიგურის აგებულება პორტრეტული ხელოვნებისთვის გავლენიანი მაგალითი იყო. მიქელანჯელო სხვა გამოწვევას სთავაზობდა: სხეულებს, რომლებსაც წონით, კუნთების დაძაბულობითა და რთული მოძრაობით დიდი დრამატული ძალის გადმოცემა შეეძლოთ.

რაფაელს ორი ცნობილი სტილი უბრალოდ ერთმანეთისთვის არ შეურწყამს. იგი ამოწმებდა, რისი გაკეთება შეეძლო მათ აღმოჩენებს მის საკუთარ კომპოზიციებში. მის მადონებში ერთმანეთისკენ მიმართული მზერა და ხელების შეხება ფიგურებს ემოციურად აკავშირებს; სამკუთხა განლაგება კი ამ ურთიერთობებს მყარ სტრუქტურას აძლევს. გეომეტრია სწორედ იმიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ადამიანები სუნთქვისა და მოძრაობის უნარს მაინც ინარჩუნებენ. გავლენების შესწავლა უფრო ნაყოფიერია, როდესაც ვკითხულობთ, რას ცვლის მხატვარი მიღებულ მაგალითში, და მხოლოდ იმ ოსტატების ჩამოთვლით არ ვკმაყოფილდებით, რომელთა ნამუშევრებსაც იგი გაეცნო.

მადონები: სხვადასხვა სივრცისთვის შექმნილი სიახლოვე

მადონას გამოსახულება შეიძლებოდა პირადი ლოცვისთვის, ოჯახის ღვთისმოსაობისთვის ან ეკლესიის საკურთხევლისთვის ყოფილიყო განკუთვნილი. ეს სხვადასხვა დანიშნულება განსხვავებულ ზომასა და მაყურებელთან განსხვავებულ დამოკიდებულებას მოითხოვდა. რაფაელი მარიამსა და ყრმა ქრისტეს არაერთხელ უბრუნდებოდა, მაგრამ გამეორებული თემა მისთვის ახალი მხატვრული ამოცანების სივრცედ რჩებოდა. ბავშვის მობრუნებას, დედის დამჭერ ხელს ან თვალების შეხვედრას შეეძლო მთელი ემოციური შინაარსის შეცვლა ისე, რომ პერსონაჟების ძირითადი რელიგიური ვინაობა უცვლელი დარჩენილიყო. ნაცნობი სიუჟეტი ერთსა და იმავე გამოსახულებას არ გულისხმობდა.

რომაული პერიოდის „სიქსტის მადონა“, რომელიც პიაჩენცის სან-სისტოს ეკლესიისთვის შეიქმნა, მცირე საოჯახო ხატის ჩაკეტილ ინტიმურობას სცილდება. მარიამი ყრმით ხელში ჩვენკენ მოდის; გვერდით წმინდანები არიან, ხოლო ფარდები გამოცხადების სცენას ჩარჩოს უქმნის. ქვემოთ გამოსახული ორი ფრთოსანი ბავშვი ამ უფრო დიდი ჩანაფიქრის მხოლოდ ერთი ნაწილია. მთელი სურათის დათვალიერება აღადგენს კავშირს მათ ზემოთ მიმართულ ყურადღებას, წმინდანებსა და მაყურებლისკენ მომავალ ცენტრალურ ფიგურებს შორის. ცალკე ამოჭრილი დეტალი ამ ურთიერთობებს სრულად ვერ გვაჩვენებს.

რომი და ცოდნის არქიტექტურა

რაფაელი რომში 1508 წელს ჩავიდა, რათა პაპ იულიუს II-სთვის ემუშავა. ვატიკანის ოთახებში ფერწერა ცოდნის მთელი დარგების მოწესრიგების საშუალებად იქცა. თეოლოგია, ფილოსოფია, პოეზია და მართლმსაჯულება ფიგურების შეკრებებისა და კედლებს შორის წინასწარ გააზრებული კავშირების მეშვეობით ხილულ ფორმას იძენდა. ეს ნეიტრალური სასწავლო აუდიტორიები არ ყოფილა: ისინი პაპის გარემოს ეკუთვნოდა, რომელიც სწავლულობასა და რელიგიურ ავტორიტეტს ამბიციური კულტურული წესრიგის შემადგენელ ნაწილებად წარმოაჩენდა. ოთახის დანიშნულება გამოსახულებების მნიშვნელობის გაგებაშიც მონაწილეობდა.

დაახლოებით 1509–1511 წლებში შესრულებულ „ათენის სკოლაში“ პლატონსა და არისტოტელეს ცენტრი უჭირავთ, მონუმენტური არქიტექტურის ქვეშ. მათ გარშემო ჯგუფები კითხულობენ, ამტკიცებენ, კამათობენ და ანგარიშობენ. საფეხურები და კამარები გასაგებ სივრცეს ქმნის, ხოლო ჟესტები ყურადღებას მრავალ ადამიანზე ანაწილებს. ფრესკა სხვადასხვა ეპოქის მოაზროვნეებს წარმოსახვით შეხვედრაზე აერთიანებს და რეალურ ისტორიულ მოვლენას არ აღნუსხავს. ორი ცენტრალური ფილოსოფოსის გარდა, ბევრი ფიგურის ვინაობა სადავოა. ნაწარმოების ინტელექტუალური ენერგია განსხვავებული საქმიანობების ჩვენებიდან იმდენადვე მოდის, რამდენადაც თითოეული სახისთვის ცნობილი სახელის მიწერიდან.

პორტრეტები და ბიოგრაფიული ინტერპრეტაციის საზღვრები

რაფაელს თავშეკავებული საშუალებებით შეეძლო ადამიანის ცოცხალი თანდასწრების განცდის შექმნა. ბალდასარე კასტილიონეს პორტრეტში მშვიდი მზერა, შეკრული ხელები და რბილად დამუშავებული სამოსი შეხვედრას დრამატული მოქმედების გარეშე აჩენს. ასეთი პორტრეტები გვთხოვს, დავაკვირდეთ წონასწორობას საზოგადოებისთვის თავის წარდგენასა და ინდივიდუალურ გარეგნობას შორის. ტანსაცმელი, სხეულის პოზა და კადრის აგებულება სწორედ ამ წარდგენის ნაწილია. ისინი გამჭვირვალე ფანჯრები არ არის, რომელთა მეშვეობით გამოსახული ადამიანის მთელი ხასიათის დანახვას შევძლებდით.

სიცოცხლის მიწურულს შესრულებული „ფორნარინა“, რომელიც რომის პალაცო ბარბერინიში ინახება, სხვაგვარ ყურადღებას მოითხოვს. ახალგაზრდა ქალი მაყურებლისკენ ბრუნდება, მის სამკლაურზე კი რაფაელის სახელია დატანილი. მარგერიტა ლუტისთან ტრადიციული გაიგივება და მხატვრის პირადი ცხოვრების შესახებ გავრცელებული ამბები საიმედოდ დოკუმენტირებული ფაქტებისგან უნდა განვასხვაოთ. მრავლისმთქმელი დეტალი ინტერპრეტაციას შეიძლება დაეხმაროს, მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ მან საიდუმლო ქორწინება დაამტკიცა ან სრულყოფილი ბიოგრაფიის აღდგენის შესაძლებლობა მოგვცა. ვიზუალური მინიშნება და ისტორიული მტკიცებულება ერთი და იგივე არ არის.

მოსამზადებელი ნახატები, თანამშრომლობა და ჩანაფიქრების გავრცელება

დასრულებული რაფაელისეული ნაწარმოების მოჩვენებითი სიმარტივე მრავალჯერად მომზადებას მალავს. ნახატები მას საშუალებას აძლევდა, დიდი ზედაპირის დამუშავებამდე პოზა გამოეცადა, ხელი შეეცვალა ან ჯგუფი ხელახლა დაელაგებინა. რენესანსის სახელოსნოს ენაზე კარტონი ბუნებრივ ზომაში შესრულებული მოსამზადებელი ნახატია და არა იუმორისტული ილუსტრაცია. პატარა ჩანაფიქრიდან კედელზე გადასვლა პროპორციების, ხილვადობისა და კონტურების გადატანის შესახებ პრაქტიკულ გადაწყვეტილებებს მოითხოვდა. ის, რაც მცირე ფურცელზე მუშაობდა, დიდ სივრცეშიც მკაფიოდ წასაკითხი უნდა გამხდარიყო.

მისმა რომაულმა სახელოსნომ უზარმაზარი მოცულობის სამუშაოს შესრულება გახადა შესაძლებელი. დამხმარეები, მათ შორის ჯულიო რომანო, პროექტების დასრულებულ დეკორაციებად გადაქცევაში მონაწილეობდნენ. პასუხისმგებლობა სხვადასხვა პროექტში სხვადასხვაგვარად ნაწილდებოდა, ამიტომ ჩანაფიქრსა და შესრულებას ყოველთვის ერთსა და იმავე წესით ერთ ხელს ვერ მივაკუთვნებთ. გრავიორ მარკანტონიო რაიმონდისთან თანამშრომლობა რაფაელის კომპოზიციებს ნახატების ადგილსამყოფლის ფარგლებს გარეთაც ავრცელებდა. ნაბეჭდ გამოსახულებას მოგზაურობა, შესწავლის საგნად ქცევა და ხელახლა გამოყენება შეეძლო; გავლენა გამრავლებად ჩანაფიქრებზეც იყო დამოკიდებული და არა მხოლოდ სახელგანთქმულ ორიგინალებზე.

ფერწერის მიღმა: გობელენები და შენობები

პაპ ლეო X-სთვის რაფაელმა სიქსტის კაპელაში განთავსებისთვის მოციქულთა საქმეების ამსახველი გობელენების სერია შეიმუშავა. დაახლოებით 1515–1516 წლებში მომზადებული კარტონები მის თხრობით აზროვნებას ისეთ მითითებებად აქცევდა, რომელთა მიხედვით ბრიუსელის გამოცდილი მქსოველები იმუშავებდნენ. შვიდი შემორჩენილი კარტონი ბრიტანეთის სამეფო კოლექციას ეკუთვნის და ლონდონის ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმშია გამოფენილი. დიდი ფიგურები და გასაგები ჟესტები გვიჩვენებს, რას მოითხოვს ამბის გადმოცემა ვრცელ არქიტექტურულ სივრცეში, სადაც გამოსახულება მთლიან გარემოსთან ერთად უნდა აღიქმებოდეს.

არქიტექტურა კიდევ ერთ მნიშვნელოვან პასუხისმგებლობად იქცა. 1514 წელს, ბრამანტეს გარდაცვალების შემდეგ, რაფაელმა წმინდა პეტრეს ახალი ბაზილიკის არქიტექტორის მოვალეობა გადაიბარა. შენობას რამდენიმე არქიტექტორის საქმიანობა და მრავალი შემდგომი ცვლილება აყალიბებდა, ამიტომ საბოლოო იერსახე რაფაელის დასრულებული პროექტის განხორციელებად ვერ ჩაითვლება. ძველი რომისადმი მისი ინტერესი ნაშთების აღრიცხვასა და დაცვასაც მოიცავდა. ეს საქმიანობები ერთად აჩვენებს, რომ კლასიკური ფორმებისადმი მისი ყურადღება შენობებს, ისტორიულ მტკიცებულებებსა და თანამედროვე ქალაქსაც ეხებოდა და მხოლოდ ნახატების არქიტექტურული ფონით არ შემოიფარგლებოდა.

ბოლო ნახატი, რომელიც სიმშვიდის წარმოდგენას ართულებს

კარდინალ ჯულიო დე მედიჩის მიერ ნარბონისთვის შეკვეთილი „ფერისცვალება“ ეჭვქვეშ აყენებს აზრს, თითქოს რაფაელის ხელოვნება ყოველთვის მშვიდია. ზემოთ ქრისტე მოსესა და ელიასთან ერთად გასხივოსნებული ჩნდება. ქვემოთ შეძრული ოჯახი მოციქულებთან ტანჯულ ბიჭს მიიყვანს. სინათლის კონტრასტები, დაჟინებული ჟესტები და მანძილი ადამიანურ საჭიროებასა და ღვთიურ გამოცხადებას შორის ორ ეპიზოდს ერთმანეთთან აკავშირებს. სახარების თხრობაში ქვედა სცენის ამბავი ფერისცვალების შემდეგ ვითარდება; ნახატი მათ ერთ მთლიან ვიზუალურ გამოცდილებაში აერთიანებს.

რაფაელი რომში 1520 წლის 6 აპრილს, ოცდაჩვიდმეტი წლის ასაკში გარდაიცვალა და პანთეონში დაკრძალეს. ბოლო ავადმყოფობის შესახებ გადმოცემები დარწმუნებული თანამედროვე დიაგნოზის დასმის უფლებას არ გვაძლევს. მისი უკანასკნელი საკურთხევლის სურათი საფრანგეთისთვის განსაზღვრულ ადგილას გაგზავნის ნაცვლად იტალიაში დარჩა და ვატიკანის კოლექციებს ეკუთვნის. მისი მღელვარება რაფაელის შემოქმედებითი გზის გასაგებად მნიშვნელოვანია: სიცხადე მხატვარს დაბნეულობის, წარუმატებელი ურთიერთგაგებისა და უკიდურესი ემოციური დაძაბულობის კვლევაში ხელს არ უშლიდა. მოწესრიგებული კომპოზიცია ძლიერი განცდების გაქრობას არ მოითხოვდა.

როგორ ვუყუროთ რაფაელს დღეს

რაფაელის კომპოზიციები ევროპულ აკადემიებში სწავლების მნიშვნელოვან ნიმუშებად იქცა. ამ ავტორიტეტმა წინააღმდეგობაც წარმოშვა: მოგვიანო მხატვრებს მისი მაგალითი შეიძლებოდა იმ წესებთან დაეკავშირებინათ, რომელთა ეჭვქვეშ დაყენებაც სურდათ. არც უპირობო აღტაცება და არც აკადემიური იდეალის უარყოფა შემორჩენილ ნამუშევრებს სრულად არ აღწერს. თუ ადრეულ საქორწინო სცენას ვატიკანის ფილოსოფოსებსა და ბოლო საკურთხევლის სურათს შევადარებთ, უწყვეტი ექსპერიმენტებისგან შემდგარი შემოქმედებითი გზა გამოჩნდება. სხვადასხვა ეტაპის ერთმანეთთან შედარება ერთიანი, უცვლელი სტილის წარმოდგენას ართულებს.

დათვალიერება კონკრეტული კითხვით დაიწყეთ: სად მიდის თვალი პირველად და შემდეგ რა მიუძღვის მას წინ? გაჰყევით ხელებსა და მზერას, შენიშნეთ სხეულებს შორის დარჩენილი სივრცეები და შეადარეთ არქიტექტურის სიმყარე ფიგურების მოძრაობას. ასეთი დაკვირვებები ხსნის, როგორ აქცევს რაფაელი მრავალ ცალკეულ გადაწყვეტილებას ერთიან სცენად. მისი ჰარმონია სირთულის არარსებობას არ ნიშნავს; ეს განსხვავებულ ადამიანებს, მოქმედებებსა და იდეებს შორის აგებული ურთიერთობაა. ნახატის წესრიგი სწორედ ამ ელემენტების ურთიერთკავშირიდან იბადება და არა მათი განსხვავებების წაშლიდან.

წყაროები შემდგომი შესწავლისთვის

ეროვნული გალერეის რაფაელის კატალოგი მისი განვითარების შესასწავლად აკადემიურ საწყისს გვთავაზობს. ბრერას პინაკოთეკა ადრეულ საკურთხევლის სურათს აღწერს; ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმი გობელენების პროექტს განმარტავს; ვატიკანის მუზეუმები კი ბოლო ნახატის შესახებ ინფორმაციას გვაწვდის.