ათენის სკოლა: როგორ აქცია რაფაელმა აზროვნება ფრესკად

მოაზროვნეთა წარმოსახვითი შეხვედრა

მონუმენტური თაღის ქვეშ ორი ფილოსოფოსი მოდის. ერთი ზემოთ მიუთითებს, მეორე ხელს მის წინ არსებული სამყაროსკენ იწვდის. მათ გარშემო ადამიანები კითხულობენ, კამათობენ, წერენ და ნახაზებს ჩაჰკირკიტებენ. ათენის სკოლაში რაფაელი აზროვნებას ხილულ საზოგადოებრივ ფორმას აძლევს. ცოდნა აქ არც ერთ წიგნად გვევლინება და არც განმარტოებულ გამოცხადებად: ის ერთობაა, რომლის წევრები სხვადასხვა კითხვას სხვადასხვა საქმიანობით იკვლევენ. ამ მრავალფეროვნების მიუხედავად, ფიგურები საერთო სივრცეს იზიარებენ და მათი მოქმედებები ერთ სურათში თავსდება.

დაახლოებით 1509–1511 წლებში შექმნილი ფრესკა ვატიკანის სამოციქულო სასახლის სტანცა დელა სენიატურას კედელს იკავებს. დარბაზის მოხატვა პაპმა იულიუს II-მ შეუკვეთა. შეხვედრა გამოგონილია: სხვადასხვა საუკუნეში მცხოვრები ანტიკური მოაზროვნეები ამ შენობაში ნამდვილად არ შეკრებილან. სურათი სხვადასხვა ტრადიციას შორის კავშირის გააზრებას გვთავაზობს. აღორძინების ეპოქის ეს ჩანაფიქრი ანტიკური სკოლის თვითმხილველის ცნობად არ უნდა მივიჩნიოთ. აქ ისტორიული პირები მხატვრის მიერ შექმნილ საერთო გარემოში ხვდებიან და არა რეალურად მომხდარ ერთ ეპიზოდში.

რატომ არის ფილოსოფია პაპის დარბაზში

თავდაპირველად დარბაზი იულიუს II-ს ბიბლიოთეკად და პირად სამუშაო ოთახად ემსახურებოდა. მისი მოხატულობის პროგრამა ფილოსოფიას თეოლოგიასთან, პოეზიასა და სამართალთან აკავშირებს. თემები სხვადასხვა კედელსა და ჭერზე ნაწილდება, ამიტომ ცალკე აღებული რეპროდუქცია ფრესკის მნიშვნელობას მთლიანად ვერ გადმოგვცემს. ნამუშევარი ცოდნის უფრო ფართო განაწილების ნაწილია, რომელიც აღორძინების ეპოქის პაპის სამუშაო გარემოშია მოქცეული. ერთი კედლის სცენის გაგებისთვის საჭიროა გვახსოვდეს, რომ მის გარშემო სხვა თემებიც არის წარმოდგენილი.

თეოლოგიური ჭეშმარიტება ამავე დარბაზში სხვა შეკრებით გამოისახება, რომელსაც ტრადიციულად დისპუტს წმინდა საიდუმლოს შესახებ უწოდებენ. ფილოსოფოსთა შეკრება კი გონებრივ კვლევას წარმოადგენს. მათი თანაარსებობა მნიშვნელოვანია: ანტიკური მოაზროვნეები აქ რელიგიის გაქრობის საუწყებლად არ მოუყვანიათ. დარბაზი პაპის კულტურული წესრიგის ფარგლებში გაგების რამდენიმე ფორმას აერთიანებს. ანტიკურობისადმი აღორძინების ინტერესი ქრისტიანული დაწესებულებების შიგნითაც მოქმედებდა და მხოლოდ მათთან დაპირისპირებას არ გულისხმობდა. ამიტომ ფრესკის რელიგიური გარემოს უგულებელყოფა მისი ჩანაფიქრის მნიშვნელოვან ნაწილს დაგვაკარგვინებდა.

პლატონი და არისტოტელე: წიგნები და ჟესტები

ცენტრალური წყვილი პლატონი და არისტოტელეა. პლატონს ტიმაიოსი უჭირავს და თითს მაღლა სწევს; არისტოტელე ეთიკას ატარებს და ხელს წინ იწვდის. წიგნები მათ ამოცნობაში გვეხმარება და საუბარს შინაარსს ანიჭებს. ფიგურები მხოლოდ ორ განსხვავებულ ჟესტს არ განასახიერებენ. რაფაელი მათ ინტელექტუალურ მიმართულებებს საგნებით, სხეულის მოძრაობითა და ცენტრში მათთვის მინიჭებული საერთო ადგილით გასაგებს ხდის. ამგვარად, ადამიანის ვინაობა და მისი აზრის ხასიათი ერთი ნიშნით კი არა, რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული ელემენტით იკითხება.

ზემოთ და გარეთ მიმართული მოძრაობები ხშირად იდეალურ სინამდვილესა და ხილული სამყაროს გამოცდილებას შორის განსხვავების სახით აიხსნება. ეს გამოსადეგი საწყისია, მაგრამ ვერც ერთი ფილოსოფოსის აზროვნება ხელის ერთ მოძრაობამდე ვერ დაიყვანება. ფრესკა ფილოსოფიის ინტერპრეტაციაა და არა მისი წაკითხვის შემცვლელი. განსხვავების გვერდით ისეთივე მნიშვნელოვანია წყვილის უწყვეტი საუბარი: კომპოზიცია მათ აერთიანებს ისე, რომ ერთნაირი შეხედულებები არ მიეწეროს. ცენტრში მეზობლობა შეთანხმების სრულ იგივეობას არ ნიშნავს; ის აზრთა ურთიერთობის ხილულ შესაძლებლობას ქმნის.

არქიტექტურა ადამიანებს საერთო სამყაროს აძლევს

კამარები, თაღები, საფეხურები და ღიობები უზარმაზარ გარემოს ქმნის. არქიტექტურა კლასიკური სიდიადის აღორძინებისეულ წარმოდგენას ეკუთვნის და ბრამანტეს არქიტექტურულ სამყაროსაც უკავშირდება. ის ძველი ათენის ზუსტი რეკონსტრუქცია არ არის. აზროვნება აქ მონუმენტური საზოგადოებრივი სივრცის ღირს საქმიანობად წარმოჩნდება. ფიგურები მოწესრიგებულ გარემოში არიან მოქცეული და მათი ცალკეული საუბრები საერთო ჩარჩოს იძენს. უზარმაზარი შენობა მხოლოდ ზომით არ მოქმედებს: ის განსხვავებულ ადამიანებს შორის კავშირის დანახვის საშუალებასაც გვაძლევს.

პერსპექტივა მზერას ცენტრალური ფილოსოფოსებისკენ წარმართავს, ხოლო საფეხურები ადამიანებს სხვადასხვა დონეზე ანაწილებს. მცირე ჯგუფები გასარჩევი რჩება, რადგან შენობის წესრიგი ბრბოს გაურკვეველ მასად ქცევას უშლის ხელს. შეადარეთ შორეული ტაძარი რაფაელის უფრო ადრეულ მარიამის ქორწინებაში: იქაც არქიტექტურის ფუნქცია ფონის შექმნას აღემატება. ის ადამიანურ მოქმედებას უფრო დიდ სივრცით სტრუქტურასთან აკავშირებს, თუმცა თემა და განლაგება განსხვავებულია. ორივე შემთხვევაში შენობა მოვლენების აღქმის ორგანიზებაში მონაწილეობს და მხოლოდ მოქმედების უკან მოთავსებული დეკორაცია არ არის.

მათემატიკა ხილულ საქმიანობად იქცევა

წინა პლანზე პითაგორა წერს, სხვები კი მას ყურადღებით აკვირდებიან. ახლომდებარე საგნები და ნახაზი რიცხვით და მუსიკალურ მიმართებათა შესწავლას მიანიშნებს. მოპირდაპირე მხარეს დახრილი ფიგურა ფარგლით მუშაობს, მის გარშემო კი ყურადღებიანი თანამგზავრები დგანან. ჩვეულებრივ მას ევკლიდედ მიიჩნევენ, თუმცა არქიმედეს ვარიანტიც არსებობს. სახელის შესახებ გაურკვევლობა საქმიანობას არ ფარავს: ცოდნა ხილული აგებით გადმოიცემა. მაყურებელს შეუძლია მოქმედების ხასიათი ამოიცნოს მაშინაც, როდესაც კონკრეტული პიროვნების ვინაობის საკითხი საბოლოოდ გადაწყვეტილი არ არის.

გარშემო მყოფთა სახეები და პოზები ხელსაწყოებზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია. ზოგი წინ იხრება, რათა განმარტებას გაჰყვეს; ზოგი სხვა ადგილიდან აკვირდება. რაფაელი მონაწილეობას უბრალო ფიზიკური სიახლოვისგან განასხვავებს. სცენები გვიჩვენებს, რომ სწავლას სხეულებრივი მხარეც აქვს: ადამიანი ბრუნდება, მიუთითებს, აკვირდება და ადარებს. მათემატიკური იდეა ადამიანებს შორის გაცვლის ნაწილად იქცევა და არა აუდიტორიის გარეშე გამოფენილ სიმბოლოდ. ნახაზთან შეკრებილი ჯგუფის გაგებისთვის ამიტომ ისიც მნიშვნელოვანია, თუ ვინ რას უყურებს და როგორ ცდილობს ნაჩვენების მიყოლას.

საუბრებს შორის განმარტოებისთვისაც არის ადგილი

ყველა ადამიანი რომელიმე ჯგუფს არ უერთდება. ფიგურა, რომელსაც ტრადიციულად დიოგენედ მიიჩნევენ, საფეხურებზეა წამოწოლილი და გარშემო შეკრებებს შორის გასასვლელებს წყვეტს. წინა პლანთან კიდევ ერთი მჯდომარე მოაზროვნე წერს, სხეულით მძიმედ დაყრდნობილი. მას, ჩვეულებრივ, ჰერაკლიტედ კითხულობენ და მის სახეს მიქელანჯელოს გარეგნობას უკავშირებენ. ეს განმარტოებული ფიგურები ფიქრის ისეთ ფორმებს გვთავაზობს, რომლებიც ცენტრალური წყვილის სეირნობასა და საუბარს არ ჰგავს. საერთო სივრცეში ყოფნა ყველასთვის ერთნაირ ჩართულობას არ მოითხოვს.

ასეთი კონტრასტი შეკრებას იდეალური ურთიერთობის ერთფეროვან სურათად არ აქცევს. აზროვნება სწავლებასა და კამათს შეიძლება მოიცავდეს, მაგრამ ასევე ჩაკეტილი, ურჩი ან პირად საქმეში ჩაძირული გამოჩნდეს. ფორმალურად, ცალკე მოთავსებული სხეულები ჯგუფებს შორის პაუზებს ქმნის. ამიტომ ფრესკის წესრიგი ყველა ადამიანის ერთნაირ ქცევას არ მოითხოვს. ის ინტელექტუალური შრომის სხვადასხვა ტემპს ერთ სივრცეში თანაარსებობის საშუალებას აძლევს. განმარტოება კომპოზიციის გარეთ დარჩენას არ ნიშნავს: თავად ეს განსხვავებული ყოფნაც საერთო მხატვრული რიტმის ნაწილი ხდება.

ვისი სახელი შეგვიძლია დარწმუნებით დავასახელოთ

პლატონისა და არისტოტელეს ამოცნობას მათი ადგილი და წიგნები სანდოდ უზრუნველყოფს. სხვა მრავალი სახელი კვლევისა და ტრადიციის შედეგად დაგროვდა, მაგრამ მტკიცებულების თვალსაზრისით მათ ერთნაირი სტატუსი არ აქვს. თანამედროვე სქემები ზოგჯერ ყველა თავს ისე აწერს სახელს, თითქოს რაფაელს მონაწილეთა უდავო სია დაეტოვებინოს. ასეთი სია არ არსებობს. პასუხისმგებლიანი განმარტება მყარ ამოცნობასა და სადავო ვარაუდს ერთმანეთისგან განასხვავებს. სურათში გამოსახული ადამიანების რაოდენობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ თითოეული მათგანის ვინაობაც ერთნაირი სიზუსტით ვიცით.

ვარაუდები, რომ პლატონი ლეონარდოს მოგვაგონებს, გეომეტრიული აგების შემსრულებელი კი ბრამანტეს ჰგავს, ანტიკურობას რაფაელის თანამედროვეებს უკავშირებს. თავად რაფაელის სახეს, ჩვეულებრივ, მარჯვენა კიდესთან, გარეთ მომზირალ ფიგურაში ამოიცნობენ. ასეთი ამოცნობები მხატვრის ინტელექტუალურ გარემოს ნაწარმოების განმარტების ნაწილად აქცევს. თუმცა მათ ყველა მოდელის შესახებ სარწმუნო ცნობების გამოგონებისკენ არ უნდა გვიბიძგონ. გარეგნული მსგავსება ფიგურის მთელი მნიშვნელობის ახსნაც ვერ იქნება: გასათვალისწინებელი რჩება მისი მოქმედება, ადგილი და კავშირი დანარჩენ მონაწილეებთან.

მომზადებით აგებული ფრესკა

ეს გამოსახულება ფრესკაა: ის კედელს უკავშირდება და გადასატან ტილოზე არ არის დახატული. ტრადიციული ფრესკის ტექნიკაში პიგმენტები ახალ კირის ბათქაშზე დაიტანება, ხოლო სამუშაო მონაკვეთების დაგეგმვა ზედაპირის ცვალებად მდგომარეობას უნდა ეთანხმებოდეს. კომპოზიციის მასშტაბი ამიტომ არა მხოლოდ შემოქმედებით ჩანაფიქრს, არამედ ორგანიზებასაც მოითხოვდა. დამაჯერებელი მრავალფიგურიანი სცენის კედელზე წინასწარი მომზადების გარეშე უსასრულოდ იმპროვიზება შეუძლებელი იქნებოდა. საბოლოო გამოსახულების სიმსუბუქე მის შექმნაზე გაწეული პრაქტიკული შრომის სიმარტივეს არ ნიშნავს.

დიდი მოსამზადებელი კარტონი მილანის ამბროზიანას პინაკოთეკაშია დაცული. აქ კარტონი დიდი მასშტაბის სამუშაო ნახაზს ნიშნავს და არა იუმორისტულ გამოსახულებას. ის ფიგურების შესწავლის საშუალებას გვაძლევს განვითარებადი ჩანაფიქრის ფარგლებში, სანამ დასრულებული ფრესკის ფერი და არქიტექტურული გარემო აღქმაში წამყვან ადგილს დაიკავებს. მოსამზადებელი ნამუშევრის საბოლოო კედელთან შედარება იმ გადაწყვეტილებებს გვიბრუნებს, რომლებსაც სურათის თითქოს ძალდაუტანებელი მთლიანობა ფარავს. ამგვარად, დასრულებული ნაწარმოების წესრიგის მიღმა შეგვიძლია მისი აგების პროცესი და დაგეგმვის მნიშვნელობაც დავინახოთ.

შემეცნების ერთობა და მისი ისტორიული საზღვრები

ფრესკა ინტელექტუალური ურთიერთობის გამორჩეულად დამაჯერებელ გამოსახულებას გვთავაზობს, თუმცა ის თავისი ეპოქითა და შეკვეთით განსაზღვრული შერჩევაც არის. მასში ცოდნის ყველა ტრადიცია, ყველა საზოგადოება ან აზროვნების ისტორიაში მონაწილე ყველა ადამიანი წარმოდგენილი არ არის. მისი მთელი ადამიანური გონების პირდაპირ პორტრეტად აღქმა სურათს იმაზე მეტს მიაწერდა, ვიდრე თავად გამოსახულება გვაძლევს. მხატვრული სიმწყობრე არ აუქმებს იმას, რომ არჩევანი ისტორიულ გარემოში გაკეთდა და ნაჩვენები შეხვედრა ყოვლისმომცველი ვერ იქნება.

ეს შეზღუდვა მიღწევის უგულებელყოფას არ მოითხოვს. პირიქით, ის უფრო ზუსტ კითხვებს აჩენს: კვლევის რომელი ფორმებია ხილული, ვის ენიჭება ცენტრალური ადგილი და რას გვეუბნება მონუმენტური გარემო ავტორიტეტის შესახებ? აღორძინების პაპის დარბაზი ისტორიული გარემოა და არა დროის მიღმა არსებული ნეიტრალური სივრცე. სურათის კულტურული მისწრაფება უფრო გასაგები ხდება, როდესაც ამ პირობებს ვიკვლევთ და არ გვგონია, რომ ის კონკრეტული ადგილიდან და ეპოქიდან დამოუკიდებლად საუბრობს. კონტექსტის აღდგენა მისი გაგების შესაძლებლობას აფართოებს.

როგორ დავაკვირდეთ სახელებიანი სქემის ნახვამდე

დაიწყეთ ცენტრალური წყვილით, შემდეგ კი ქვემოთ მოთავსებული ჯგუფებისკენ გადაინაცვლეთ. შენიშნეთ, ვინ ლაპარაკობს, ვინ წერს და ვინ უსმენს. არქიტექტურულ ხაზებს ცენტრისკენ გაჰყევით და დააკვირდით, როგორ წყვეტენ განმარტოებული ფიგურები ადამიანთა ჯგუფების რიტმს. ასეთი მიდგომა სურათს მოქმედებებით საუბრის საშუალებას აძლევს, ვიდრე სახელთა სია ყველა დეტალის აღქმას წინასწარ განსაზღვრავს. ვინაობის ცოდნა სასარგებლოა, მაგრამ თავად ხილული ურთიერთობები დამოუკიდებლადაც ბევრ რამეს გვასწავლის ნაწარმოების აგებულებისა და მისი ინტელექტუალური ჩანაფიქრის შესახებ.

ათენის სკოლის ხანგრძლივი გავლენა იმასთანაც არის დაკავშირებული, რომ მისი სიცხადე განსხვავებებს იტევს. ადამიანები საერთო სივრცეს იზიარებენ ისე, რომ ერთსა და იმავე საქმეს არ აკეთებენ და ერთნაირი პოზიცია არ უჭირავთ. არქიტექტურა მათ საქმიანობას აწესრიგებს, ჟესტები და ყურადღება კი ამ წესრიგს აცოცხლებს. რაფაელი აზროვნების ისტორიას წარმოსახვით შეხვედრად აქცევს. ეს ოდესღაც მომხდარის ჩანაწერი კი არ არის, არამედ საგულდაგულოდ აგებული მხატვრული მოსაზრება იმის შესახებ, თუ როგორ შეიძლება ადამიანებს შორის აზროვნება ხილული გახდეს.

წყაროები შემდგომი შესწავლისთვის

ვატიკანის მუზეუმების ჩანაწერი ფრესკის შესახებ მთავარ ფიგურებს ასახელებს. მათი სტანცა დელა სენიატურას გზამკვლევი მოხატულობის უფრო ფართო პროგრამას განმარტავს. ამბროზიანას პინაკოთეკის ჩანაწერი მოსამზადებელი კარტონის შესახებ კი მოსამზადებელი სამუშაოს შესწავლის საშუალებას იძლევა. ეს წყაროები ერთმანეთს ავსებს: ერთი გამოსახულ მონაწილეებზე გვამახვილებინებს ყურადღებას, მეორე დარბაზის მთლიანობას გვაჩვენებს, მესამე კი საბოლოო ფრესკამდე ჩატარებული სამუშაოს მატერიალურ საბუთს გვაწვდის.