გედები, რომლებიც სპილოებად ირეკლებიან: დალის ორმაგი ხედი

როდესაც ანარეკლში სხვა ცხოველი ჩნდება

სამი გედი შიშველი ხეების წინ დაცურავს, მათ ქვემოთ არეკლილი ფორმები კი სპილოებს მოგვაგონებს. კისრები, სხეულები და ტოტები სხვა როლს იძენს, როცა მაყურებელი გამოსახულებას ხელახლა აჯგუფებს. სალვადორ დალის 1937 წლის ნახატი „გედები, რომლებიც სპილოებად ირეკლებიან“ წყლის მშვიდ ზედაპირს ამოცნობის ამოცანად აქცევს. ეს უბრალოდ უჩვეულო ცხოველების პეიზაჟი არ არის: მთავარი მოვლენა წყლის ზედა და ქვედა ნაწილებს შორის ურთიერთობაში ვითარდება. ნახატი გვთხოვს, ერთი ადგილი რამდენჯერმე დავინახოთ და ვიკითხოთ, როგორ შეიძლება უკვე ნაცნობმა ფორმებმა სხვა ცხოველი წარმოქმნას ისე, რომ თავდაპირველი გამოსახულებაც არ გაქრეს.

დალის ფონდის კატალოგში ნამუშევარი აღრიცხულია როგორც ზეთის საღებავით ტილოზე შესრულებული ნახატი, ზომით 51 × 77 სანტიმეტრი. ხელმოწერა და თარიღი ქვედა მარცხენა მხარესაა. ჩანაწერი კერძო კოლექციას მიუთითებს. ამ მონაცემებით ფართოდ გავრცელებული გამოსახულების უკან მდგომ კონკრეტულ საგანს ვადგენთ, თუმცა არ ვაცხადებთ, რომ ორიგინალი საჯარო მუზეუმში მუდმივად არის წარმოდგენილი. ასეთი განსხვავება საჭიროა როგორც აღწერის სიზუსტისთვის, ისე ნამუშევრის ისტორიის გასაგებად. სურათის ცნობადობა და მისი ფიზიკური ხელმისაწვდომობა ერთი და იგივე არ არის: რეპროდუქციით შეიძლება თითქმის ყველამ იცოდეს ტილო, რომლის ორიგინალიც მუდმივ საჯარო ექსპოზიციაში არ დგას.

როგორ არის აგებული ორმაგი გამოსახულება

გედების მოხრილი კისრები სპილოების ხორთუმებს შეესაბამება, სხეულები კი ყურებად ამოკითხულ ფართო ფორმებში მონაწილეობს. არეკლილი ხეები ფეხებისთვის საჭირო გრძელ ნაწილებს წარმოქმნის. ამიტომ მეორე ცხოველს ერთი ცალკეული საგანი არ ქმნის. პეიზაჟის რამდენიმე ელემენტი ერთად მოქმედებს და თითოეული მათგანის ფუნქცია იცვლება, როცა სპილოს დავინახავთ. ამ ურთიერთობის გასარჩევად მხოლოდ ერთ კისერზე დაკვირვება არ კმარა: გვერდით მდებარე სხეული და მის ქვემოთ გაგრძელებული ხაზებიც უნდა შევაერთოთ. სწორედ ნაწილების საერთო განლაგება აძლევს მსგავსებას საკმარის სიცხადეს, რომ შემთხვევითი ასოციაცია ცნობად ცხოველად იქცეს.

ნაწილების ასეთი თანამშრომლობა აგებულებას უბრალო მსგავსებაზე საინტერესოს ხდის. მოხრილი ხაზი ცალკე ბევრ რამეს შეიძლება გვაგონებდეს; ფართო სხეულსა და საყრდენ ფორმებთან ერთად კი ხორთუმად უფრო ადვილად აღიქმება. დალი გარემოს ისე აწყობს, რომ სხვა ვინაობა გამოჩნდეს ისე, რომ ცალკეული გედები და ხეები არ წაიშალოს. ამიტომ ორი გამოსახულება ერთმანეთის ნაცვლად კი არ არსებობს, არამედ ერთი და იმავე ნიშნებს იყენებს. მაყურებელი მნიშვნელობას ცვლის, თუმცა საღებავის ერთი ხაზიც არ იცვლება. ამოცანის არსი სწორედ უცვლელი ფორმების სხვაგვარად დაკავშირებაშია და არა ახალი საგნის დამატებაში.

წყლის ხაზი როგორც გარდამტეხი საზღვარი

წყალი ფორმების გამეორებას ნაცნობ მიზეზს აძლევს. მაყურებელი წინასწარ ელის, რომ ანარეკლი მის ზემოთ მდებარე საგანს შეესაბამება; კავშირს ამიტომ მანამდე იღებს, სანამ ქვედა განლაგებაში სხვა ცხოველს შეამჩნევს. ზედაპირი ორ გამოსახულებას აერთიანებს და ამავე დროს შედარებად ნაწილებად ყოფს. ეს საზღვარი ჩვენთვის გასაგებ მოძრაობას ქმნის: ზემოთ მდებარე ფორმას ვპოულობთ და ქვემოთ მის შესაბამისს ვეძებთ. მოულოდნელობა მაშინ ჩნდება, როცა ნაცნობი შედარების წესით უკვე სხვა შედეგს ვიღებთ. წყლის ამ როლის გარეშე ფორმების ურთიერთობას სრულიად განსხვავებული გამართვა დასჭირდებოდა.

დალი ამ მოლოდინს იყენებს და არა სარკის ჩვეულებრივ დემონსტრაციას გვთავაზობს. ანარეკლში ფიზიკურად დამოუკიდებელი სპილო არ უნდა იდგეს იმისთვის, რომ ფორმები სპილოდ წავიკითხოთ. გარდაქმნა გამოსახულების ორგანიზებასა და ამოცნობას ეკუთვნის. ამის გარჩევით ვიზუალურ ეფექტს ბუნებაში მომხდარ პირდაპირ ოპტიკურ მოვლენად არ ვაცხადებთ. ნახატი გვაჩვენებს, როგორ შეიძლება ერთმა განლაგებამ ორი აზრი შემოგვთავაზოს; ეს განსხვავდება მტკიცებისგან, თითქოს წყალში რეალურად სხვა ცხოველი არსებობს. სწორედ გამოსახულების დონეზე მიმდინარე ცვლილება ქმნის ექსპერიმენტს, რომლის თვალით შემოწმებაც მაყურებელს შეუძლია და რომლისთვისაც სიუჟეტში სასწაულის დაშვება აუცილებელი არ არის.

რატომ არის ხეები გედებივით მნიშვნელოვანი

სათაური მთავარ როლს ფრინველებს ანიჭებს, თუმცა სხვა ცხოველის არსებით ნაწილებს ხეები ქმნის. მათი შიშველი, დატოტვილი აგებულება მკვეთრ ხაზებს ტოვებს, რომლებიც ქვედა გამოსახულებაში მონაწილეობს. იმავე ადგილას მკვრივი ფოთლები ან შეუსაბამო დეტალები რომ ყოფილიყო, შესაბამისობების გაყოლა და მეორე ცხოველის დანახვა გაგვიჭირდებოდა. ამიტომ ფონი მეორეხარისხოვანი გაფორმება არ არის. ერთი შეხედვით უბრალო გარემო თავად გარდაქმნის აუცილებელ ნაწილად იქცევა. ამოცნობის შემდეგ ხეებზე დაბრუნება გვაჩვენებს, რომ ის, რაც თავდაპირველად მხოლოდ პეიზაჟად მივიღეთ, სპილოს აგებულების დასამთავრებლად წინასწარ მნიშვნელოვან ადგილებს იკავებდა.

ეს კომპოზიციის გასაგები მაგალითია: გამოსახულება რაიმეს რამდენიმე ჩვეულებრივი ნაწილის ურთიერთობითაც შეიძლება გვაგონებდეს და არა მხოლოდ ერთი გამორჩეული გამოგონებით. გარემო და თითქოს დამხმარე დეკორაციები მექანიზმის ნაწილია. სპილოს აღმოჩენის შემდეგ ხეებისკენ დაბრუნება გვაჩვენებს, რამდენად გააზრებულად ემსახურება მათი მდებარეობა ამოცნობის ცვლილებას. ამიტომ ცენტრალური მოტივის მხოლოდ სათაურით დასახელება არასაკმარისია. უნდა ვნახოთ ის ნაწილებიც, რომელთა გარეშეც მეორე გამოსახულება ვერ შეიკვრებოდა. მნიშვნელობა შეიძლება არა ცალკეულ საგანში, არამედ საგნებს შორის შექმნილ ზუსტ შესაბამისობაში წარმოიშვას და ეს შესაბამისობა მთლიან გარემოს მოიცავდეს.

მდგრადი გარემო და ცვალებადი ვინაობა

გარშემო არსებული კლდოვანი პეიზაჟი მანძილის, ფაქტურისა და კონკრეტული ადგილის განცდას გვაძლევს. ეს სახეები კატალონიურ სამყაროს ეკუთვნის, რომელიც დალის ნამუშევრებში არაერთხელ ჩნდება. ფართო გარემოში მოქცეული ტბა მხოლოდ ხრიკის საჩვენებლად დადებულ ცალკე ზედაპირად აღარ გამოიყურება. სცენას თავისი სიღრმე აქვს და ცენტრალური ანარეკლი ამ სივრცის ნაწილად გვევლინება. ნაცნობი პეიზაჟური ნიშნები საშუალებას გვაძლევს ადგილს დავეყრდნოთ მაშინაც, როცა ცხოველების ამოცნობა არამდგრადი ხდება. ამგვარად, გარემოს გარკვეულობა და მთავარი გამოსახულების ორაზროვნება ერთმანეთს არ აუქმებს; უფრო მეტად გამოკვეთს განსხვავებას სივრცის წაკითხვასა და საგნის ვინაობის დადგენას შორის.

მარცხნივ მდგომი ადამიანის ფიგურა სხვა სახის საზომსაც გვთავაზობს. მისი არსებობა ჩვეულებრივ ადამიანურ მასშტაბსა და გაურკვეველ ცხოველურ ფორმებს შორის შედარებას აძლიერებს. ამ როლის გასაგებად მისთვის სავარაუდო ვინაობის მინიჭება საჭირო არ არის. თუ პორტრეტული იდენტიფიკაცია მყარად არ არის დადგენილი, უფრო ზუსტია პოზიციისა და სცენასთან კავშირის აღწერა. მაყურებელს შეუძლია დაინახოს, სად დგას ადამიანი და როგორ უკავშირდება დანარჩენს; კონკრეტული პიროვნების გამოცნობა უკვე დამატებით ცნობას მოითხოვს. ამ ორი საკითხის ერთმანეთისგან გარჩევა საშუალებას გვაძლევს, ვიზუალურ მნიშვნელობაზე ვიმსჯელოთ ისე, რომ ვარაუდი ბიოგრაფიულ ფაქტად არ გადავაქციოთ.

პარანოიდულ-კრიტიკული მიდგომა

დალის ორმაგი გამოსახულებები მის პარანოიდულ-კრიტიკულ მეთოდს უკავშირდება. შემოქმედებითი ხერხის სახით იგი კონტროლირებულ აგებულებაში რამდენიმე დაკავშირებულ მნიშვნელობას აერთიანებდა. აქ შესაბამისობის პირდაპირ ჩვენება შეიძლება: ერთი და იგივე ფორმები გედების, ხეების, ანარეკლებისა და სპილოების შექმნაში მონაწილეობს. ტექნიკური სიზუსტე მათ არსებობას ინარჩუნებს და გამოსახულებას გაურკვეველ მასად არ აქცევს. სწორედ მკაფიო კონტურები გვაძლევს საშუალებას, პირველი ვარიანტიდან მეორეზე გადავიდეთ და შემდეგ ისევ უკან დავბრუნდეთ. ეს პროცესი იმით განსხვავდება უბრალოდ ბუნდოვანი ლაქისგან, რომ ნახატში რამდენიმე ცნობადი წყობა თანმიმდევრულად შეგვიძლია ვაჩვენოთ და ერთმანეთთან შევადაროთ.

სახელწოდება მხატვრის სამედიცინო ახსნად ან მაყურებლის დიაგნოზად არ უნდა მივიღოთ. სპილოს დანახვა არც იმას ამტკიცებს, რომ ყველა დანარჩენი ფორმაც საიდუმლო საგანს მალავს. ყველაზე მყარი განხილვა ხილულ აგებულებას მიჰყვება: რომელი კონტური იქცევა ხორთუმად, რომელი ნაწილი — ყურად და რა გარემო ხდის ამ ინტერპრეტაციას დამაჯერებელს? ასე ტერმინს ნამუშევრის დასათვალიერებლად ვიყენებთ და არა ნებისმიერი ვარაუდის დასამტკიცებლად. თუ სხვა დამალული ფიგურის არსებობასაც ვამტკიცებთ, მისთვისაც ასეთივე კონკრეტული ნიშნები გვჭირდება. მეთოდის სახელის ხსენება თავისთავად დამატებითი მტკიცებულების როლს ვერ შეასრულებს და დაკვირვებას ვერ ჩაანაცვლებს.

გარდაქმნის ორი განსხვავებული გზა

იმავე 1937 წლის „ნარცისის მეტამორფოზასთან“ შედარება აჩვენებს, რატომ არ არის მეთოდი ერთი უცვლელი ფორმულის გამეორება. იქ მოკეცილ ფიგურას გვერდით მდებარე, კვერცხის დამჭერი ხელი შეესაბამება. ანტიკური ამბავი და თანმხლები პოემა გარდაქმნას განვითარებულ თხრობით კონტექსტს აძლევს. მსგავსება მხოლოდ ორ განსხვავებულ გამოსახულებას შორის მოძრაობას არ მოიცავს; მნიშვნელობა ენიჭება იმასაც, რატომ არის არჩეული სწორედ ეს ფიგურა და როგორ უკავშირდება ცვლილება მის ისტორიას. ამიტომ მეორე გამოსახულების აღმოჩენა ნარცისის ნახატის შინაარსს მთლიანად ვერ ამოწურავს და ფორმის მიღმა დამატებითი კონტექსტის განხილვასაც გვთხოვს.

აქ სათაური ორ ცხოველს ასახელებს, მთავარ წესრიგს კი ამრეკლავი წყალი ქმნის. მზერა უმეტესად გვერდიგვერდ არსებულ ფორმებს შორის კი არ მოძრაობს, არამედ წყლის ხაზს კვეთს. ორივე ნახატი ამოცნობას პროცესად აქცევს, თუმცა მაყურებელს განსხვავებული სივრცითი კავშირებით ატარებს. ერთის ცოდნა მეორის ყურადღებით დათვალიერების საჭიროებას არ აუქმებს. განსხვავებული აგებულება იმასაც განსაზღვრავს, რა ნაბიჯებით ვპოულობთ მეორე გამოსახულებას. შეიძლება ორივეს ორმაგი სურათი ვუწოდოთ, მაგრამ ეს საერთო სახელწოდება ჯერ არ ხსნის, როგორ არის თითოეული კონკრეტულად მოწყობილი და რატომ მოითხოვს თვალისგან სხვადასხვა მიმართულებით მოძრაობას.

ეს გრძელფეხება სპილოები არ არის

1948 წლის „სპილოებში“ დალი მასიურ ცხოველებს გაწელილ, მყიფე ფეხებზე წარმოადგენს. იქ უცნაურობას სხეულის სიმძიმისა და არასაიმედო საყრდენის ურთიერთობა ქმნის. 1937 წლის სურათში მთავარი კითხვა სხვაგვარია: როგორ შეიძლება ერთი ნაკრები არეკლილი ფორმებისა სხვა ცნობად ცხოველად გადავაწყოთ? სპილოს სახის გამეორება ორ განსხვავებულ მექანიზმს არ აერთიანებს. პირველ შემთხვევაში ცხოველი მაშინვე ცნობადია და მის ფეხებს ვუცნაურდებით; მეორეში კი თვითონ სპილოს პოვნაა საჭირო სხვა ფორმების ურთიერთობაში. ეს განსხვავება ნახატის შინაარსსაც და მაყურებლის გამოცდილებასაც განსაზღვრავს, მიუხედავად საერთო ცხოველური მოტივისა.

შედარება საჭიროა, რადგან ნაცნობ მოტივს ზედმეტად სწრაფი განმარტება შეიძლება მოჰყვეს. დალის ყველა სპილოს ერთნაირი ამოცანა და უცვლელი სიმბოლური გზავნილი არ აქვს. უფრო გამოსადეგია კონკრეტული სურათის აგებულებაზე დაფუძნებული განხილვა, ვიდრე ცხოველის საერთო საიდუმლო კოდექსის ერთ ნიშნად მიღება. იგივე სიტყვით დასახელებული ფორმა სხვადასხვანაირად შეიძლება მოქმედებდეს. ამიტომ ინტერპრეტაციის დაწყებამდე უნდა გავარჩიოთ, სპილო დამოუკიდებელი ფიგურაა, ანარეკლში შეკრული გამოსახულება თუ სხვა მოქმედებაში ჩართული არსება. ფორმის გამოჩენის წესი ის საწყისი განსხვავებაა, რომლის უგულებელყოფით ყველა განმარტება ზედმეტად ზოგადი გახდებოდა და ცალკეული ტილოს თავისებურება დაიკარგებოდა.

ნახატის დოკუმენტირებული გადაადგილება

ფონდის წარმომავლობის ჩანაწერში ედვარდ ჯეიმსია დასახელებული, მოგვიანებით კი — სოთბის აუქციონები ლონდონში 1976 წელს და ნიუ-იორკში 1995 წელს. იქვე აღნიშნულია, რომ გერმანიის მიერ საფრანგეთის ოკუპაციისას ნამუშევარი გაიტაცეს და 1940–1944 წლებში პარიზის ჟე-დე-პომში ინახებოდა. ეს ცნობები ტილოს დოკუმენტირებულ ისტორიას ეკუთვნის და განსხვავდება მასში აგებული ვიზუალური ორაზროვნებისგან. გამოსახულების განმარტება მის გადაადგილებას ვერ აგვიხსნის, ისევე როგორც მფლობელთა ჩამონათვალი ვერ შეცვლის სურათის ფორმების განხილვას. ორივე მხარე გვჭირდება, თუ ნამუშევარს არა მხოლოდ გავრცელებულ სურათად, არამედ ისტორიულ საგნადაც განვიხილავთ.

ასეთი ინფორმაცია ნაცნობ რეპროდუქციას სხვაგვარად გვაგებინებს. ნახატი ეკრანზე ამოსაცნობი გამოსახულების გარდა არის საგანი, რომელიც გადააქვთ, ფლობენ, გამოფენენ და ზოგჯერ ომი გადაადგილებას აიძულებს. წარმომავლობის კვლევა ამ გარემოებების გაყოლის საშუალებას გვაძლევს ისე, რომ ჩანაწერის სიცარიელე გამოგონილი დეტალებით არ შევავსოთ. კონკრეტული სახელი და თარიღი მნიშვნელოვანი საყრდენია, მაგრამ ყველაფერს არ მოგვითხრობს. ამიტომ დადასტურებული ცნობების ერთმანეთთან დაკავშირება შეიძლება, ხოლო მათ შორის არსებული დაუზუსტებელი მონაკვეთები ცალკე უნდა დარჩეს. სიზუსტე აქ მხოლოდ სწორი მონაცემის ჩამოთვლა კი არა, მისი საზღვრების შენარჩუნებაც არის.

პირველი გაოცების შემდეგ

ჯერ სამი გედი იპოვეთ, შემდეგ ერთ კისერს ანარეკლისკენ გაჰყევით და ხეებისგან წარმოქმნილი საყრდენები მოძებნეთ. სპილოს დანახვის შემდეგ ფრინველებს დაუბრუნდით და შეამოწმეთ, სინამდვილეში რა შეიცვალა. საღებავი იგივე დარჩა; შეიცვალა ფორმების დაჯგუფება და თითოეული კონტურისთვის მინიჭებული როლი. ამ უბრალო დაკვირვებით შეგვიძლია ერთმანეთისგან გავარჩიოთ ნახატის ფიზიკური ზედაპირი და მისი ამოცნობის გამოცდილება. სურათი არ გადაკეთებულა, მაგრამ მზერა უკვე ორ შესაძლო წესრიგს იცნობს. ამის შემდეგ პირველად დანახული გამოსახულება ხშირად სხვაგვარად გამოიყურება, რადგან მისი ნაწილების მეორე ფუნქციაც გვახსოვს და ორივე შესაბამისობას ერთდროულად ვამოწმებთ.

აღმოჩენა შეიძლება სწრაფი იყოს, მაგრამ ნამუშევარი ამით არ მთავრდება. გააზრებულად აგებული გარემო ორივე ვარიანტს ინარჩუნებს და გვაჩვენებს, რამდენად არის ამოცნობა კონტექსტსა და მოლოდინზე დამოკიდებული. მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არ არის, იმალება თუ არა სპილო წყალში; უფრო საინტერესოა, როგორ არწმუნებს ნაცნობი პეიზაჟი ერთსა და იმავე თვალს ორ გამართულ ინტერპრეტაციაში. სწორედ ამ კითხვით ვუბრუნდებით ხეებს, გედებსა და წყლის ხაზს. მეორე ცხოველის ცოდნა დაკვირვებას არ აუქმებს — პირიქით, გვაძლევს საშუალებას უფრო ზუსტად დავინახოთ, როგორ არის აგებული ის ეფექტი, რომელმაც თავიდან მხოლოდ მოულოდნელი გაოცება გამოიწვია.