მიქელანჯელო: ქანდაკება, ფრესკა და რენესანსის შემოქმედი

შემოქმედი ხელოვნების რამდენიმე დარგში

მიქელანჯელო დი ლოდოვიკო ბუონაროტი სიმონი მაღალი რენესანსის ერთ-ერთი მთავარი წარმომადგენელია. იგი 1475 წელს ტოსკანის ქალაქ კაპრეზეში დაიბადა და 1564 წლამდე იცოცხლა. დასავლეთ ევროპის კულტურაზე გავლენა ქანდაკებით, ფერწერით, არქიტექტურითა და პოეზიით მოახდინა. ერთ დარგში სპეციალიზებული ბევრი ხელოვანისგან განსხვავებით, მიქელანჯელო რამდენიმე სფეროს დაეუფლა და თავის თანამედროვე ლეონარდო და ვინჩისთან ერთად რენესანსის მრავალმხრივი ადამიანის მაგალითად იქცა. ანტიკური ხელოვნების შესწავლასა და ადამიანის ანატომიის ცოდნას მის ნამუშევრებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.

განათლება ფლორენციის სახელოსნოებში

მიქელანჯელო ფლორენციაში გაიზარდა — ხელოვნებისა და ჰუმანისტური აზროვნების მნიშვნელოვან ცენტრში. მოზარდობის დასაწყისში დომენიკო გირლანდაიოს სახელოსნოში შევიდა და ფრესკის ხატვასა და გრაფიკაში პირველი გამოცდილება მიიღო. შემდეგ ლორენცო მედიჩის წრეს დაუახლოვდა და მედიჩების ანტიკური ბერძნული და რომაული ქანდაკებების კოლექციის შესწავლა შეძლო. იგი ოსტატობას სახელოსნოების, მეცენატების, ხელოვანებისა და ჰუმანისტი სწავლულების გარემოში იხვეწდა. ეს გზა მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა მოგვიანებით მცხოვრები თვითნასწავლი მხატვრის, მაგალითად, ნიკო ფიროსმანის გზისგან: მხატვრული უნარი სხვადასხვა საგანმანათლებლო გარემოსა და ვიზუალურ ტრადიციაში შეიძლება განვითარდეს.

პიეტა და დავითი

ადრეული წარმატებების რიცხვშია რომში, 1498–1499 წლებში გამოკვეთილი პიეტა. წმინდა პეტრეს ბაზილიკისთვის შექმნილ მარმარილოს ქანდაკებაში ახალგაზრდა მარიამს მკვდარი ქრისტე კალთაში უჭირავს. მწუხარება იდეალიზებული ფორმებით გადმოიცემა, სამკუთხა კომპოზიცია და სამოსის მძიმე ნაკეცები კი მოქანდაკის ოსტატობას აჩვენებს. მარიამის მკერდზე გადავლილ სარტყელზე მიქელანჯელოს ხელმოწერაა ამოკვეთილი — ეს მისი ერთადერთი ხელმოწერილი ქანდაკებაა. ამბავი, თითქოს ხელმოწერა მას შემდეგ დაამატა, რაც სხვამ ნამუშევარი სხვა ავტორს მიაწერა, მოგვიანებით მოყოლილი ანეკდოტია და თავად ქანდაკებით ვერ დასტურდება.

ფლორენციაში დაბრუნების შემდეგ, 1501–1504 წლებში მიქელანჯელომ მონუმენტური დავითი გამოკვეთა. მან გამოიყენა მარმარილოს ბლოკი, რომელზე მუშაობაც სხვა ხელოვანებს მიტოვებული ჰქონდათ და რომელსაც ნაკლიც ჰქონდა. ადამიანის ბუნებრივ ზომაზე ბევრად დიდი ბიბლიური გმირი ბრძოლის წინ დაძაბული სიფხიზლის მდგომარეობაშია ნაჩვენები. სხეულის კლასიკურ კონტრაპოსტულ დგომას გადიდებული, გამომსახველი ხელები და თავი ემატება. თავდაპირველად პალაცო ვეკიოს წინ დადგმული ქანდაკება ფლორენციის რესპუბლიკის ძალისა და თავისუფლების სიმბოლო იყო. დღეს ორიგინალი აკადემიის გალერეაში ინახება.

დამკვეთები და შეცვლილი გეგმები

პაპ იულიუს II-ის 1505 წელს შეკვეთილ აკლდამაზე მუშაობა ათწლეულებს გაგრძელდა, ხოლო პროექტის მასშტაბი არაერთხელ შემცირდა. მისი ყველაზე ცნობილი შემორჩენილი ფიგურა — მოსე — რომის სან-პიეტრო-ინ-ვინკოლის ეკლესიაშია. მოსეს თავზე პატარა რქები ბიბლიის ლათინურ თარგმანსა და დამკვიდრებულ მხატვრულ ტრადიციას უკავშირდება; ისინი ეშმაკთან კავშირს არ ნიშნავს. დიდი შეკვეთები თანხას, მოლაპარაკებებსა და მოთხოვნების ცვლილებას მოიცავდა. პაპების დაკვეთები განსხვავდებოდა მოგვიანებით მცხოვრები რემბრანდტის კერძო და სამოქალაქო დამკვეთების მოთხოვნებისგან. ნამუშევრის ფორმაზე ის გარემოც მოქმედებს, რომლისთვისაც იგი იქმნება.

სიქსტის კაპელის ფრესკები და არქიტექტურა

მიქელანჯელომ სიქსტის კაპელის ჭერი პაპ იულიუს II-ის შეკვეთით 1508–1512 წლებში მოხატა. იგი და მისი თანაშემწეები ძირითადად სველ კირის ბათქაშზე, დღიურ მონაკვეთებად — ჯორნატეებად — მუშაობდნენ და კამარის მოხატვას ოთხი წელი მოანდომეს. გავრცელებული მითისგან განსხვავებით, მხატვარი ზურგზე მწოლიარე კი არა, სპეციალურად მოწყობილ ხის ხარაჩოზე ფეხზე მდგარი მუშაობდა. ცენტრში დაბადების წიგნის ცხრა სცენაა, გარშემო — წინასწარმეტყველები, სიბილები და ქრისტეს წინაპრები; მთლიანობას მოხატული არქიტექტურული ელემენტები აერთიანებს. „ადამის შექმნაში“ ღმერთისა და ადამის თითქმის შეხებული ხელები სიცოცხლის მიმნიჭებელსა და მიმღებს შორის ურთიერთობას უსვამს ხაზს. ვატიკანის მუზეუმების მიმოხილვა განმარტავს, როგორ აწესრიგებს მოხატული არქიტექტურა ბიბლიურ სცენებსა და მათ გარშემო განლაგებულ ფიგურებს.

ათწლეულების შემდეგ, 1536–1541 წლებში, მხატვარი იმავე კაპელის საკურთხევლის კედელზე საშინელ სამსჯავროზე მუშაობდა. შეკვეთა რომის დარბევისა და ადრეული რეფორმაციის შემდეგ, რელიგიურად და პოლიტიკურად დაძაბულ ხანაში შესრულდა. სხეულების მორევისებური მოძრაობა ჭერის მოწესრიგებულ სტრუქტურაზე უფრო მღელვარე შთაბეჭდილებას ქმნის. ეს მხატვრული ინტერპრეტაციაა და არა ავტორის პირადი რწმენის უტყუარი მტკიცებულება. 1546 წელს მიქელანჯელო წმინდა პეტრეს ბაზილიკის მთავარი არქიტექტორი გახდა და ბრამანტესა და მისი მემკვიდრეების გეგმები გადაამუშავა. გუმბათის დიდი ნაწილი მისი გარდაცვალების შემდეგ აშენდა, მოგვიანო არქიტექტორების ცვლილებებით.

პოეზია და ბოლო ნამუშევრები

მიქელანჯელოს ლექსებსა და მიმოწერაში სულიერი დაძაბულობა, მოკვდავობაზე ფიქრი და მეგობრული ურთიერთობები იკვეთება, განსაკუთრებით — დიდგვაროვან პოეტ ქალ ვიტორია კოლონასთან. დაუსრულებელი რონდანინის პიეტა ადრეული პიეტის გაპრიალებულ ზედაპირს უპირისპირდება: წვრილმა, ბოლომდე ჩამოუყალიბებელმა სხეულებმა შეიძლება მაყურებელს დაუცველობის განცდა გაუჩინოს. თუმცა ქანდაკება ავტორის გარდაცვალებისას დასრულებული არ იყო და მისი ზედაპირი საბოლოოდ განხორციელებულ ჩანაფიქრად ავტომატურად არ უნდა მივიჩნიოთ. მიქელანჯელო 1564 წელს რომში გარდაიცვალა და ფლორენციის სანტა-კროჩეს ეკლესიაში დაკრძალეს. მისმა ენერგიულმა პოზებმა და გამომსახველმა სხეულებმა მანერისტ ხელოვანებზე იმოქმედა; შენობები, ნახატები და ლექსები კი გვიჩვენებს, რამდენად ფართოა მისი შემოქმედება ყველაზე ცნობილ ნამუშევრებს მიღმა.