რემბრანდტი: სინათლე, ფაქტურა და ადამიანის გამოსახვა

მხატვარი ნიდერლანდების რესპუბლიკაში

რემბრანდტ ჰარმენს ვან რეინი მეჩვიდმეტე საუკუნის ნიდერლანდების რესპუბლიკაში ფერმწერად, გრავიორად და გრაფიკოსად მუშაობდა. მის დამკვეთებს შორის იყვნენ სამოქალაქო გაერთიანებები, ამქრების წარმომადგენლები და მდიდარი კერძო კოლექციონერები. ხელოვნების აქტიური ბაზარი სამეფო კარისა თუ ეკლესიის შეკვეთების გარეთაც აჩენდა შესაძლებლობებს. იმ პერიოდის კეთილდღეობა, რომელსაც ხშირად ნიდერლანდების ოქროს ხანას უწოდებენ, უთანაბროდ ნაწილდებოდა და საზღვაო ვაჭრობასა და კოლონიურ გაფართოებას უკავშირდებოდა. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველას ცხოვრება ერთნაირად წარმატებული იყო.

განათლება და წარმატება ამსტერდამში

რემბრანდტი 1606 წლის 15 ივლისს ლეიდენში დაიბადა. თავდაპირველად იაკობ ვან სვანენბურგთან სწავლობდა, შემდეგ კი ამსტერდამში ისტორიული სიუჟეტების მხატვარ პიტერ ლასტმანთან. ამ გამოცდილებამ თხრობისა და დრამატული კომპოზიციის უნარი განუვითარა. ლეიდენში იგი თანამემამულე მხატვარ იან ლივენსის გვერდით მუშაობდა. 1630-იანი წლების დასაწყისში ამსტერდამში გადავიდა და მალე პროფესიულ წარმატებას მიაღწია. 1634 წელს სასკია ვან ეილენბიურხზე ქორწინებამ გავლენიან ოჯახურ წრესთან დააახლოვა, რეპუტაცია განუმტკიცა და შემოსავლიანი საპორტრეტო შეკვეთების მოპოვებას შეუწყო ხელი.

ჯგუფური პორტრეტი მოქმედებად იქცევა

რემბრანდტი ფორმალურად განლაგებულ ადამიანთა ჯგუფს დრამატულ მოქმედებად გარდაქმნიდა. 1632 წლის დოქტორ ნიკოლას ტულპის ანატომიის გაკვეთილში სამედიცინო ჩვენება გააზრებულად არის დადგმული: ჟესტები, მზერები და ფიგურების განლაგება ამბავს ქმნის და მხოლოდ სახეების აღრიცხვით არ შემოიფარგლება. ათი წლის შემდეგ დახატა ღამის გუშაგები, რომლის სრული სახელწოდებაც კაპიტან ფრანს ბანინგ კოკის მეთაურობით მეორე რაიონის მსროლელთა ასეულს აღწერს. გავრცელებული მოსაზრებისგან განსხვავებით, ეს ღამის სცენა არ არის: მუქი იერი საუკუნეების განმავლობაში დაგროვებულმა და გამუქებულმა ლაქის ფენებმა შექმნა. სურათზე დღის სინათლეში სამოქალაქო რაზმის ამოქმედებაა ნაჩვენები და არა ბრძოლა ან ღამის პატრული. 1715 წელს ტილო ახალ ადგილას მოსათავსებლად ჩამოჭრეს, ამიტომ დღევანდელი კიდეები თავდაპირველ კომპოზიციას მთლიანად არ ინარჩუნებს.

შუქჩრდილი, საღებავის ფაქტურა და გრავიურა

რემბრანდტის ხელწერაში შუქჩრდილის — ნათელსა და ბნელს შორის კონტრასტის — გამოყენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ეფექტს მხოლოდ მუქი საღებავი არ ქმნის: თბილი პალიტრა, სქელი მონასმები — იმპასტო — და თხელი გამჭვირვალე ფენები ზედაპირს მოცულობასა და ხელშესახებ ფაქტურას ანიჭებს. დაკვირვებით გამოსახული სახეები და ფაქტურის მნიშვნელობა საინტერესო შედარების საშუალებას იძლევა მიქელანჯელოს უფრო იდეალიზებულ, მონუმენტურ სხეულებთან: ორივე ამბავს ადამიანის სხეულით ჰყვება, თუმცა განსხვავებული მხატვრული საშუალებებით. რემბრანდტი გრავიურის ოსტატიც იყო. ისეთ ნამუშევარში, როგორიცაა სამი ჯვარი, იგი ფირფიტას ცვლიდა, ახალ მდგომარეობებს ქმნიდა და მელნისა თუ დატენიანებული ქაღალდის სხვადასხვა ვარიანტით განსხვავებულ ანაბეჭდებს იღებდა, ნაცვლად სრულიად ერთნაირი ასლების დამზადებისა.

ოფორტსა და მშრალ ნემსს განსხვავებული ხაზი აქვს. ოფორტში დამცავი ფენით დაფარული ლითონის გაშიშვლებულ უბნებს მჟავა ამოჭამს; ღარებში დარჩენილი მელანი წნევით ქაღალდზე გადადის. მშრალი ნემსის შემთხვევაში ინსტრუმენტი პირდაპირ ლითონს კაწრავს და წვრილ ნაპირებს წამოწევს. ისინი მელანს იკავებს და რბილ, მუქ ხაზს ქმნის. ბეჭდვისას ეს ნაპირები ცვდება, ამიტომ ერთი ფირფიტიდან მიღებული ანაბეჭდებიც განსხვავდება. თავად ფირფიტის გადამუშავებით ახალი მდგომარეობა იქმნება; მელნის ან ქაღალდის შეცვლა კი ანაბეჭდს ფირფიტის შეცვლის გარეშეც ცვლის.

ავტოპორტრეტი და ინტერპრეტაციის საზღვრები

რემბრანდტი საკუთარ თავს მრავალჯერ ხატავდა ფერწერაში, გრავიურასა და გრაფიკაში. ცდიდა გამომეტყველებას, სამოსს, პოზას და დამუშავების სხვადასხვა ხარისხს. ეს ერთდროულად ოსტატობის დახვეწასა და მხატვრის საჯარო სახის შექმნას ემსახურებოდა. ავტოპორტრეტები ფოტოგრაფიული დღიური არ არის: შეწუხებული სახე კონკრეტულ პირად განცდას უტყუარად ვერ ადასტურებს. ასევე, ტრონი სახის, ტიპაჟის ან კოსტიუმის შესასწავლად შექმნილი გამოსახულებაა და აუცილებელი არ არის, ვინაობით ცნობილი ადამიანის შეკვეთილი პორტრეტი იყოს.

გვიანდელი წლები: ფაქტები და მითები

სასკია 1642 წელს გარდაიცვალა; მათი შვილებიდან ბავშვობას მხოლოდ ტიტუსი გადაურჩა. ვალებმა რემბრანდტი 1656 წელს გადახდისუუნარობის საქმის დაწყებამდე მიიყვანა, რასაც სახლისა და კოლექციის გაყიდვა მოჰყვა. მეტროპოლიტენის მუზეუმის მიმოხილვა უარყოფს გავრცელებულ ამბავს, თითქოს წარუმატებელმა „ღამის გუშაგებმა“ მისი რეპუტაცია გაანადგურა: შემდგომი მნიშვნელოვანი შეკვეთები საპირისპიროს აჩვენებს. პარტნიორი ჰენდრიკიე სტოფელსი, რომელთანაც ქალიშვილი კორნელია ჰყავდა, 1663 წელს გარდაიცვალა. ტიტუსი 1668 წელს დაიღუპა, თავად რემბრანდტი კი — 1669 წლის 4 ოქტომბერს, ამსტერდამში.

ფინანსური გაჭირვება უნიჭობის ნიშანი არ არის და არც ავტომატურად წარმოშობს დიდ ხელოვნებას. მოგვიანებით ქართველი მხატვარი ნიკო ფიროსმანიც შეკვეთებზე იყო დამოკიდებული და არასტაბილურ პირობებში ცხოვრობდა, თუმცა სრულიად სხვა მხატვრულ და სოციალურ გარემოში მუშაობდა. რემბრანდტის შემთხვევაშიც პირად დანაკარგებთან ერთად კოლექციონერობა, ვალები, დამკვეთები და ხელოვნების ბაზარი უნდა გავითვალისწინოთ.

მისი სახელოსნოს არსებობა ნამუშევრების დათვლასაც ართულებს. მოსწავლეები ოსტატის მეთოდებს გამეორებითა და გადამუშავებით სწავლობდნენ, მოგვიანებით კი მის სტილს სხვა მხატვრებიც ბაძავდნენ. ავტორობის დასადგენად მკვლევრები მასალებს, ტექნიკას, დოკუმენტებსა და თავად ნამუშევრებს ერთმანეთს ადარებენ. მხოლოდ ხელმოწერა საბოლოო საბუთი არ არის. კატალოგების ცვლილება ახალ მტკიცებულებებსა და შეფასებებს ასახავს, ამიტომ ავთენტიკური სურათების ერთი უცვლელი რაოდენობის დასახელება შეცდომაში შემყვანი იქნებოდა.