ნიკო ფიროსმანი: დუქნის აბრებიდან ხელოვნების მუზეუმებამდე

კახეთიდან თბილისამდე

ნიკოლოზ ფიროსმანაშვილი, ცნობილი როგორც ნიკო ფიროსმანი ან ნიკალა, საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული მხატვარია. იგი 1862 წელს კახეთში, სოფელ მირზაანში დაიბადა. ცხოვრების დიდი ნაწილი გაატარა იმდროინდელ მრავალენოვან თბილისში, რომელსაც საერთაშორისო წყაროებში ტიფლისად მოიხსენიებდნენ და რომელიც რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო. გაჭირვების მიუხედავად, რკინიგზაზე მუშაობისა და რძით ვაჭრობის პარალელურად მან საკუთარი მხატვრული ენა შექმნა. მის სურათებში მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულისა და მეოცე საუკუნის დასაწყისის საქართველოს ცხოვრება აისახა. საერთაშორისო აღიარება განსაკუთრებით გარდაცვალების შემდეგ მოიპოვა.

მასალა და მხატვრული ხერხები

ფიროსმანს აკადემიური სამხატვრო განათლება არ მიუღია. მისი გზა განსხვავდებოდა გაცილებით ადრინდელი ეპოქის ხელოვანის, მაგალითად, მიქელანჯელოს სახელოსნოში მიღებული განათლებისგან. ამიტომ მისი ნამუშევრების მხოლოდ აკადემიური ანატომიისა და რენესანსული პერსპექტივის საზომით შეფასება საკმარისი არ არის. ფიროსმანი ხშირად ხატავდა ხელმისაწვდომ, გამძლე მასალაზე — შავ მუშამბაზე, თუმცა სხვა ზედაპირებსაც იყენებდა. მუქ ფონს ზოგ ადგილას შეუღებავს ტოვებდა, ფერებს კი თხლად ადებდა და ცალკეულ დეტალებს გამოკვეთდა. ასე იქმნებოდა სიბნელიდან ამოზრდილი, ნათელი და მკაფიო სილუეტები.

ფიგურები ხშირად პირდაპირ მაყურებლისკენ არის მიმართული, სივრცე კი გამარტივებულია. ზომათა განსხვავება ზოგჯერ გამოსახული საგნის მნიშვნელობას უსვამს ხაზს და ხედის ოპტიკურ სიზუსტეს არ იმეორებს. ტერმინები „ნაივური ხელოვნება“ და „თვითნასწავლი“ მხატვრის აკადემიურ ტრადიციასთან მიმართებას აღწერს და ბავშვურობას ან უუნარობას არ ნიშნავს. რემბრანდტის მსგავსად, რომლის ცხოვრებაშიც ფინანსური სირთულეები და დამკვეთებთან ურთიერთობა მნიშვნელოვანი იყო, ფიროსმანიც გარემოს საჭიროებებს პასუხობდა: დუქნებისთვის, სასურსათოებისა და ხორცის მაღაზიებისთვის აბრებს ხატავდა, სანაცვლოდ კი საარსებო საშუალებებს იღებდა.

ყოველდღიურობა, ქეიფი და ცხოველები

ფიროსმანის სურათები მის გარშემო არსებულ საზოგადოებრივ ცხოვრებას უკავშირდება. მოვაჭრეები, მზარეულები, მტვირთავები, ბავშვები და მუსიკოსები მის ნამუშევრებში ღირსეული, გამოკვეთილი სახეებით ჩნდებიან. ხშირი თემაა ქართული სუფრა — სტუმართმოყვარეობისა და ადამიანური ურთიერთობის სოციალური რიტუალი. ქეიფის სცენები შეკრების წესს გვიჩვენებს, თუმცა მათში ყველა ქართველის ცხოვრების ერთნაირი სურათი არ უნდა ვეძებოთ.

მხატვარი ხშირად გამოსახავდა ირმებს, დათვებსა და ეგზოტიკურ ცხოველებსაც, მაგალითად, ჟირაფს. „ჟირაფში“ მინიმალისტურ ფონზე გამოკვეთილ ფიგურას ძლიერი ემოციური შთაბეჭდილების მოხდენა შეუძლია. გრძელი კისერი, მოხატული სხეული და გარშემო დარჩენილი თავისუფალი სივრცე ცხოველს ნატურალისტური მოდელირების გარეშეც ადვილად ამოსაცნობს ხდის. მაყურებელმა შეიძლება მასში მარტოობა ან სიდინჯე დაინახოს, მაგრამ ასეთი განცდა მხატვრის განზრახვის დადასტურებული ახსნა არ არის.

ფიროსმანი და ავანგარდი

ფიროსმანი დიდხანს ხელოვნების ოფიციალური წრეების მიღმა მუშაობდა. 1912 წელს მისმა დუქნებსა და მაღაზიებში განთავსებულმა სურათებმა ძმების — ილია და კირილ ზდანევიჩების, აგრეთვე მიხაილ ლე დანტიუს ყურადღება მიიპყრო. მათ დაიწყეს ნამუშევრების შეგროვება და ავანგარდული წრეებისთვის გაცნობა. ამ წრეების წევრები თავადაც აკადემიურ წესებს გადახედავდნენ. ამგვარად, ადგილობრივ დამკვეთებზე ფართო აღიარება მხატვარმა სიცოცხლეშივე მოიპოვა, თუმცა სტაბილური შემოსავალი ამან ვერ მოუტანა.

ფაქტები, ლეგენდები და კულტურული მეხსიერება

ფიროსმანი 1918 წელს, რეგიონში არეულობისა და მძიმე გაჭირვების დროს გარდაიცვალა. მისი ცხოვრების ბოლო პერიოდი სრულად დოკუმენტირებული არ არის, საფლავის ადგილიც უცნობია. შემდგომ ათწლეულებში მის გარშემო რომანტიკული თქმულებები ჩამოყალიბდა. მათ შორისაა დაუდასტურებელი ამბავი მსახიობ მარგარიტასთვის ნაჩუქარი მილიონი ვარდის შესახებ, რომელმაც მოგვიანებით პოპულარული სიმღერაც შთააგონა. ასეთი ლეგენდა და ფაქტებზე დაფუძნებული ბიოგრაფია ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ; მხატვრის შესწავლის ყველაზე უშუალო წყარო მისი შემორჩენილი ნამუშევრებია.

საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფიროსმანის კატალოგი მის კოლექციებში, მათ შორის სიღნაღში დაცულ ნამუშევრებს გვაცნობს. მხატვრის ხსოვნა მირზაანშიც არის შენარჩუნებული. დუქნიდან მუზეუმში გადატანით სურათის გარემო იცვლება: ნამუშევარი, რომელსაც ადრე სტუმრების, საჭმლისა და საუბრის ფონზე ხედავდნენ, ახლა დამოუკიდებელ ხელოვნების ნიმუშად განიხილება. თავდაპირველი გარემოს გახსენება იმ ყოველდღიური სამყაროს აღდგენაში გვეხმარება, რომლისთვისაც სურათი შეიქმნა.