„ფორნარინა“: რაფაელის პორტრეტი საბუთებსა და ლეგენდას შორის

პორტრეტი, რომელსაც ერთზე მეტი ვინაობა აქვს

ახალგაზრდა ქალი მუქი ფოთლების წინ ზის, ტანი ოდნავ შეუბრუნებია და თვალები მაყურებლისკენ მიუპყრია. გამჭვირვალე საბურველი სხეულზე გადადის, წითელი ქსოვილი კალთას ფარავს, ხოლო ორნამენტიანი თავსაბურავი სახეს გამოყოფს. ეს არის სურათი, რომელსაც ჩვეულებრივ „ფორნარინას“ უწოდებენ — რაფაელის გვიანდელი ნამუშევარი, რომელიც რომში, პალაცო ბარბერინიში, ძველი ხელოვნების ეროვნულ გალერეებში ინახება. უფრო ნეიტრალური სახელწოდება, „ახალგაზრდა ქალის პორტრეტი“, მხოლოდ იმას აღნიშნავს, რასაც ვხედავთ, და არ ამტკიცებს, რომ გამოსახული ადამიანის ზუსტი ვინაობა ვიცით.

სურათს უმეტესად დაახლოებით 1518–1519 წლებით ათარიღებენ, თუმცა სამუზეუმო გამოცემებში დაახლოებით 1520 წელიც გვხვდება. ასეთი მცირე სხვაობები გვახსენებს, რომ თარიღი ზოგჯერ მკვლევართა მიერ აღდგენილი ქრონოლოგიის ნაწილია და არა წარწერით უშუალოდ მოწოდებული ცნობა. ნამუშევარი რაფაელის შემოქმედების უკანასკნელ პერიოდს ეკუთვნის, როდესაც დიდი საჯარო შეკვეთები და მრავალრიცხოვანი სახელოსნო თანაარსებობდა სურათებთან, რომლებშიც ადამიანის ახლო, ინტიმური ყოფნა განსაკუთრებით მკაფიოდ იგრძნობა. ამ ორ გარემოებას ერთმანეთი არ გამოურიცხავს.

რატომ არ არის სახელწოდება მტკიცებულება

გავრცელებული სახელი მეპურის ქალიშვილზე მიანიშნებს. ტრადიცია ამ ქალს მარგერიტა ლუტისთან აიგივებს, რომელსაც რაფაელის პირადი ცხოვრების შესახებ მოგვიანებით შექმნილი მონათხრობები მხატვარს უკავშირებს. ამ კავშირმა სურათის აღქმა მნიშვნელოვნად განსაზღვრა: პორტრეტი სიყვარულის ამბის თვალსაჩინო საბუთად იქცევა მანამდე, სანამ მის ცალკეულ დეტალებს შეისწავლიან. აუცილებელია განვასხვაოთ ტრადიციული გაიგივება და ისეთი ვინაობა, რომელიც დოკუმენტებით, დასაბუთებული ეჭვის მიღმაა დადგენილი. ეს ისტორიული სარწმუნოობის ორი სხვადასხვა ხარისხია.

ცნობილი მხატვრის სატრფოს შესახებ ამბები ყოველი ახალი გადმოცემისას შეიძლება დამატებითი დეტალებით შეივსოს. მაგრამ თხრობის სიცხადე და დამაჯერებლობა მას იმდროინდელ მოწმობად ვერ აქცევს. ვერც შთამბეჭდავი პორტრეტი ჩაანაცვლებს დაკარგულ იურიდიულ ან ბიოგრაფიულ დოკუმენტებს. გაურკვევლობის აღიარება სურათს ინტერესს არ უკარგავს. პირიქით, ის საშუალებას გვაძლევს ვიკითხოთ, რას ქმნის თვითონ გამოსახულება, ნაცვლად იმისა, რომ ყოველი ნივთი წინასწარ მიღებული რომანის დაშიფრულ დასტურად მივიჩნიოთ და მხოლოდ უკვე ნაცნობი ამბავი მოვძებნოთ.

სამკლაური: ხელმოწერა თვით გამოსახულების შიგნით

ერთი დეტალი უჩვეულოდ გარკვევით მეტყველებს. ქალის მარცხენა მკლავის ზედა ნაწილზე შემოვლებული ზოლი ატარებს წარწერას Raphael Urbinas — რაფაელი ურბინოდან. მხატვრის სახელი ხის დაფის რომელიმე ნეიტრალურ კიდეზე კი არ არის მოთავსებული, არამედ ნივთზე, რომელიც მოდელს უკეთია. ამგვარად, ავტორობა წარმოდგენილი შეხვედრის ხილულ ნაწილად იქცევა. ჩვენი ყურადღება მონაცვლეობით გადადის ადამიანზე, რომელიც გარეთ იყურება, და წარწერაზე, რომელიც ფიქრს კვლავ სურათის შემქმნელისკენ აბრუნებს. ხელმოწერა კომპოზიციის უშუალო მონაწილეა.

ამ განლაგებამ ერთგულების, მიჯაჭვულობისა და მხატვრული ფლობის შესახებ ინტერპრეტაციები წარმოშვა. ეს არის იმის განმარტებები, თუ როგორ მოქმედებს გამოსახულება, და არა დოკუმენტური დასკვნები, რომლებიც ასოებში თავისთავად დევს. ხელმოწერას შეუძლია ავტორობაზე განაცხადი დაადასტუროს ისე, რომ მოდელის ქორწინებითი მდგომარეობის შესახებ არაფერი დაამტკიცოს. ამ განსხვავების დაცვა მნიშვნელოვანია: ასე ვინარჩუნებთ როგორც წარწერის ნამდვილ ძალას, ისე მისი უჩვეულო ადგილმდებარეობის უფრო ფართო შესაძლებლობებს, მათი დაუყოვნებლივ ბიოგრაფიულ ფაქტებად გადაქცევის გარეშე.

როგორ წარმართავს ყურადღებას სხეული, ხელები და მზერა

ფიგურა ჩვენ წინაშე მკაცრად სიმეტრიული ფორმის სახით არ დგას. მხრები, თავი და ხელები მცირე სივრცეში სხვადასხვა მიმართულებას ქმნის. ერთი ხელი მკერდთან და საბურველთან არის აწეული, მეორე კი ქვემოთ, კალთაზე ისვენებს. ამ მოძრაობებით სხეული ერთმანეთზე გადაფარებული ზედაპირების მეშვეობით იკითხება და არა ერთი უწყვეტი კონტურით. თვალი მიჰყვება კანს, ქსოვილსა და თითებს შორის მოქცეულ შუალედებს და თანდათან აკავშირებს ერთმანეთთან კომპოზიციის ნაწილებს. პოზა ამ კავშირებს ხილულს ხდის.

მზერა შიშველი სხეულის ეფექტსაც ცვლის. ქალი უბრალოდ ისეთი მოქმედებით არ არის გართული, რომელსაც მაყურებელი შეუმჩნევლად დააკვირდება: გარეთ მომართული თვალები შეხვედრის არსებობას აღიარებს. ამავე დროს, დახატულ გამომეტყველებას ზუსტ პირად აზრად ვერ გადავთარგმნით. პორტრეტი ხილვადობისა და საპასუხო რეაქციის გარკვეულ ურთიერთობას გვთავაზობს. ის არც მოდელის შინაგან სამყაროზე გვაძლევს შეუზღუდავ წვდომას და არც მხატვართან მის ურთიერთობას გვიმხელს უშუალოდ. თვალის კონტაქტი ამ საზღვრებს თავისთავად ვერ აუქმებს.

ქსოვილი, სინათლე და მუქი ფონი

რაფაელი მასალებს იმის მიხედვით განასხვავებს, თუ როგორ იღებს თითოეული სინათლეს. თავსაბურავს ნაკეცები და ფერადი ნახატი აქვს; თხელი საბურველი მის ქვეშ მოქცეულ სხეულს ხილულს ტოვებს; უფრო მძიმე წითელი ქსოვილი გამოსახულების ქვედა ნაწილში გროვდება. ეს სხვაობები მნიშვნელოვანია, რადგან ფიგურას რთული არქიტექტურული გარემოს გარეშეც აწესრიგებს. საფარველმა შეიძლება კიდე გამოკვეთოს, კონტური შეწყვიტოს ან მზერა სხეულის ერთი ნაწილიდან მეორეზე გადაიყვანოს, თან საკუთარი მატერიალური თვისებებიც შეინარჩუნოს.

ფოთლები მუქ ველს ქმნის, რომლის წინაც განათებული კანი განსაკუთრებით გამოირჩევა. კონტრასტი გარშემო არსებულ მცენარეებს არ შლის, მაგრამ ყურადღების კონკურენტულ მიმართულებებს ზღუდავს. ნათელ-ჩრდილით მოდელირება ტანს მომრგვალებულ მოცულობას ანიჭებს, ხოლო უფრო ნათელი მონაკვეთების განაწილება სახეს, მხარსა და ხელებს ერთმანეთთან აკავშირებს. ამ ურთიერთობებზე დაკვირვება სურათის ძალას ბევრად უფრო კონკრეტულად ხსნის, ვიდრე ქალის უბრალოდ ლამაზად მოხსენიება. აღწერა აქ ფორმის მოქმედების გაგებაში გადადის.

სიმბოლოები და ერთადერთი ახსნის საფრთხე

მცენარეებმა, მარგალიტმა და სამკაულებმა არაერთი სიმბოლური განმარტება წარმოშვა. მირტს, რომელიც ტრადიციულად ვენერას უკავშირდება, რენესანსულ გამოსახულებაში სიყვარულის ენის შემოტანა შეუძლია. მარგალიტი შეიძლება სიწმინდეს, ძვირფასობას ან სახელს გვაგონებდეს. თუმცა ერთი საგანი ერთდროულად რამდენიმე კულტურულ მნიშვნელობას ატარებს. მისი არსებობა ვერ გვეუბნება, რომელ მნიშვნელობას აირჩევდა ყოველი იმდროინდელი მაყურებელი, ან იქნებოდა თუ არა ეს განმარტება ყველასთვის ერთნაირი. მნიშვნელობათა შესაძლებლობა ჯერ კიდევ არ უდრის კონკრეტული ინტერპრეტაციის უტყუარობას.

განმარტება ყველაზე ძლიერია მაშინ, როდესაც რამდენიმე ხილულ ნიშანს შესაფერის ისტორიულ გარემოსთან აკავშირებს. ის სუსტდება, როდესაც ყოველ დეტალს საიდუმლო კოდის ცალკე ნაწილად გარდაქმნის. სიყვარულის სიმბოლიკამ შეიძლება სურათის განწყობა ახსნას ისე, რომ კონკრეტული ცერემონიის ასახვა არ დაამტკიცოს. დამაჯერებელ წაკითხვასა და დადგენილ ფაქტს შორის განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი გამოსახულებისთვის, რომლის შემდგომი სახელი რომანტიკულ ამბავზე ასე ძლიერ არის დამოკიდებული. ამ განსხვავებას შინაარსის დაკნინების გარეშე შეგვიძლია მოვუფრთხილდეთ.

რას ადგენს და რას ვერ ადგენს ტექნიკური კვლევა

სურათის შესახებ გამოქვეყნებულ განხილვებში აღწერილია ბეჭედი, რომელიც კვლევამ მოგვიანებით დადებული საღებავის ქვეშ გამოავლინა. აღმოჩენას საიდუმლოდ დაცული ქორწინების ჰიპოთეზის დასასაბუთებლად იყენებდნენ. მაგრამ მტკიცების საფეხურები ერთმანეთისგან განსხვავდება: დახატული ბეჭდის აღმოჩენა, იმის გარკვევა, როდის და რატომ დაფარეს იგი, და ქორწინების დამტკიცება სხვადასხვა ისტორიული ამოცანაა. ერთის შესრულება მეორეს ავტომატურად ვერ წყვეტს, როგორი მიმზიდველიც უნდა ჩანდეს მათ შორის კავშირი. თითოეულ დასკვნას საკუთარი საბუთი სჭირდება.

ტექნიკური მეთოდები ფენების, ცვლილებებისა და მასალების დადგენით აჩვენებს, როგორ შეიქმნა ან გადაკეთდა სურათი. მათი შედეგები ისტორიულ ახსნებად მხოლოდ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად განმარტებისას იქცევა. ზედაპირის ქვეშ სრულიად სარწმუნო აღმოჩენაც კი თავისთავად ვერ დაადგენს ყველა მონაწილე ადამიანის განზრახვას. ეს გაკვეთილი „ფორნარინას“ ფარგლებს სცდება: მეცნიერულ კვლევას შეუძლია კითხვა უფრო ზუსტი გახადოს ისე, რომ მის ყველა ნაწილს საბოლოო პასუხი არ გასცეს. მეტი ინფორმაცია ყოველთვის სრულ ბიოგრაფიულ სიცხადეს არ ნიშნავს.

პორტრეტსა და იდეალურ სილამაზეს შორის

სურათი კონკრეტული ადამიანის ნიშნებს სხეულის საგულდაგულოდ აგებულ წარმოდგენასთან ათანაბრებს. პირდაპირი მზერა ცალკეულ ადამიანურ შეხვედრაზე მიანიშნებს, ხოლო ფორმებისა და მასალების მოწესრიგებული განლაგება იდეალიზებულ სახეს გვთავაზობს. ამ შესაძლებლობებს ერთმანეთის გაუქმება არ სჭირდება. რენესანსულ პორტრეტს შეეძლო ადამიანის გარეგნობის გარკვეული ნიშნები შეენარჩუნებინა და ამავე დროს განესაზღვრა, როგორ უნდა გამოჩენილიყო ის უფრო ფართო ვიზუალურ ენაში. ინდივიდუალური მსგავსება და მხატვრული იდეალი ერთსა და იმავე ნამუშევარში თანაარსებობდა.

„სიქსტის მადონასთან“ შედარება გარემოსა და ჟესტის მნიშვნელობას უფრო გასაგებს ხდის. საკურთხევლის სურათში მოახლოებული დედა და ბავშვი აშკარად საკრალურ შეკრებაში ჩნდება. აქ კი ფიგურის სიახლოვე, ტანსაცმელი და წარწერიანი სამკაული სხვა სახის შეხვედრას ქმნის. მხოლოდ მსგავსების საფუძველზე ერთი და იმავე მოდელის გამოყენება არ უნდა ვივარაუდოთ. შედარება სარწმუნოდ იმას გვიჩვენებს, როგორ გარდაქმნის სხვადასხვა მხატვრული მიზანი ქალის ფიგურის წარმოდგენას და რა როლი აქვს ამ პროცესში გარემოს.

პირადი ასოციაციებიდან საჯარო კოლექციამდე

სურათის შემდგომი ისტორია უკეთ არის დოკუმენტირებული, ვიდრე მისი შექმნის შესახებ გავრცელებული ბევრი ამბავი. 1642 წელს ის ბარბერინების ოჯახის კოლექციაში შევიდა. პალაცო ბარბერინისთან კავშირი ოდესღაც ინტიმურ გამოსახულებას დღეს საჯარო სამუზეუმო გარემოში ათავსებს. აქ მისი სხვა ნამუშევრებთან შედარება და საკუთარი ისტორიის მქონე საგნად შესწავლა შეიძლება. სამუზეუმო სახელწოდება, კატალოგის ჩანაწერი და ექსპონირების ხერხი თითოეული თავისებურად აყალიბებს კითხვებს, რომლებითაც დამთვალიერებელი მასთან მიდის. კონტექსტიც ნახვის გამოცდილების ნაწილია.

რაფაელის ცხოვრების მოგვიანებით შექმნილმა მონათხრობებმა მხატვარი და მისი სავარაუდო სატრფო ცნობად კულტურულ წყვილად აქცია. ამგვარი აღქმა სურათის მნიშვნელობის ნაწილია, მაგრამ მისი თავდაპირველი შექმნის შესახებ პირდაპირ საბუთებში არ უნდა აგვერიოს. გამოსახულებას მის გარშემო მოთხრობილი ამბებით ძლიერი შემდგომი სიცოცხლე ეძლევა მაშინაც, როდესაც ამ ამბებში მთავარი ისტორიული კითხვები უპასუხოდ რჩება. მონათხრობის გავლენა და მისი სარწმუნოობა ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ შეფასებას საჭიროებს.

როგორ ვუყუროთ ისე, რომ ყველაფერი ლეგენდამ არ გადაწყვიტოს

ჯერ გარეთ მიმართული მზერა მოძებნეთ, შემდეგ ხელებს, საბურველსა და სამკლაურს მიჰყევით. შეამჩნიეთ, როგორ ამაგრებს წითელი ქსოვილი ქვედა ნაწილს და როგორ გამოჰყავს მუქ ფონს სხეული ვიზუალურად წინ. შემდეგ სამი სახის მტკიცება გამოყავით: რაც უშუალოდ ჩანს, რასაც სანდო ჩანაწერები ადგენს და რასაც ინტერპრეტაცია გვთავაზობს. ეს მარტივი განსხვავება ხელს უშლის იმას, რომ მომხიბლავი შესაძლებლობა შეუმჩნევლად გამოგონილ ფაქტად გადაიქცეს და შემდეგ უკვე დადასტურებულ ცნობად გავრცელდეს.

„ფორნარინა“ კვლავაც გვიზიდავს, რადგან მისი ხილული კონკრეტულობა ბიოგრაფიის სარწმუნოობას აღემატება. შეგვიძლია ხელმოწერილი ზოლი, მასალების დამუშავება და პოზით შექმნილი შეხვედრა შევისწავლოთ ისე, რომ თავი არ მოვაჩვენოთ, თითქოს ვინაობასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი გადავწყვიტეთ. პორტრეტი არც სიყვარულის ამბით ამოიწურება და არც გაურკვევლობით კარგავს აზრს. ის გვიჩვენებს, როგორ შეიძლება სურათი, როგორც გამოსახულება, ზუსტი იყოს და ამავე დროს, როგორც ისტორიული საბუთი, ღია დარჩეს. ორივე თვისება მის გააზრებას ამდიდრებს.

წყაროები შემდგომი შესწავლისთვის

იტალიის კულტურის სამინისტრო ნამუშევარს, მის წარწერასა და კოლექციის ისტორიას აღწერს. რომის ოფიციალური მარშრუტი რაფაელის კვალდაკვალ ტრადიციულ გაიგივებას სარწმუნო ცოდნისგან განასხვავებს, ხოლო ვიკიპედიის მიმოხილვა ტექნიკური და ბიოგრაფიული დებატების შესწავლის საწყის ორიენტირებს გვთავაზობს.