„ქალი ქოლგით“: მონეს ოჯახის ქარიანი ზაფხულის პორტრეტი
წამი ქარიან დღეს
„ქალი ქოლგით – მადამ მონე და მისი ვაჟი“ ზეთით დახატული სურათია, რომელიც კლოდ მონემ 1875 წელს შექმნა. მასზე ღია ფერის საზაფხულო კაბაში გამოწყობილი ქალი ბალახით დაფარული ფერდობის თავზე დგას და ნათელი ცის ფონზე მწვანე ქოლგა უჭირავს; ცაზე თეთრი ღრუბლები მიცურავს. ცოტა მოშორებით, გორაკის თხემით ნახევრად დაფარული, ქუდიანი პატარა ბიჭი დგას. ქარი ქალს ვუალსა და კაბის კალთებს უფრიალებს, მის ფეხებთან კი ბალახი თითქოს იმავე ნიავისგან ღელავს.
სურათის ზომა დაახლოებით 100 × 81 სანტიმეტრია. ეს საკმაოდ მოკრძალებული ფორმატია, გაცილებით პატარა იმ დიდ ტილოებზე, რომლებსაც მონე ოდესღაც ოფიციალური სალონისთვის ხატავდა. სიუჟეტის გამო მას ზოგჯერ „სეირნობასაც“ უწოდებენ, თუმცა სიტყვა „promenade“ მონემ რამდენიმე სხვა ნამუშევრის სათაურშიც გამოიყენა. დღეს სურათი ვაშინგტონის ხელოვნების ეროვნულ გალერეაში ინახება, სადაც ის კოლექციის ერთ-ერთი ყველაზე საყვარელი ნამუშევარია.
კამილი და ჟანი
ქალი მონეს ცოლია, კამილ დონსიე, ბიჭი კი მათი უფროსი ვაჟი, ჟანი, რომელიც 1867 წელს დაიბადა და სურათის დახატვისას დაახლოებით შვიდი ან რვა წლის იყო. 1860-იანი წლების შუა ხანებიდან კამილი მონეს საყვარელი მოდელი იყო. ცხრა წლით ადრე, 1866 წელს, ის პოზირებდა სურათისთვის „კამილი“, ნატურალური ზომის პორტრეტისთვის, სადაც ის მწვანეზოლიან აბრეშუმის კაბაშია გამოსახული; სწორედ ამ სურათმა ახალგაზრდა მხატვარს სალონში პირველი დიდი წარმატება მოუტანა.
ამ ორ სურათს შორის კონტრასტი ბევრს ამბობს იმაზე, რამდენად შეიცვალა მონე. 1866 წელს კამილი მუქ, სახელოსნოს მსგავს სივრცეში იდგა და ძვირფას კაბაში გულდასმით პოზირებდა. 1875 წელს ის გარეთაა, სინათლითა და ჰაერით გარშემორტყმული, ჩვეულებრივი ოჯახური სეირნობის შუაგულში დაჭერილი. ის ზემოდან უყურებს მხატვარს, თითქოს მან ახლახან დაუძახა, და მთელი სცენა დაუგეგმავად და ცოცხლად გამოიყურება.
ცხოვრება არჟანტეიში
1871 წლის ბოლოდან მონეების ოჯახი არჟანტეიში ცხოვრობდა. ეს სენის ნაპირზე მდებარე პატარა ქალაქია, პარიზიდან მატარებლით სულ ახლოს. ეს წლები მონეს ცხოვრებაში ერთ-ერთი ყველაზე ბედნიერი იყო. ქალაქში იყო ბაღები, მინდვრები, მდინარისპირა ბილიკები და იალქნიანი ნავების ხმაურიანი ნავსადგური, და მონე ამ ყველაფერს ისევ და ისევ ხატავდა. მან პატარა ნავიც კი მცურავ სახელოსნოდ მოაწყო, რომ პირდაპირ მდინარეზე ემუშავა.
არჟანტეი მის მეგობრებსაც იზიდავდა. პიერ-ოგიუსტ რენუარი და ედუარ მანე იქ მასთან ერთად სახატავად ჩადიოდნენ, 1874 წლის ზაფხულში კი ორივემ დახატა კამილი და ჟანი მონეების ბაღში. ამ წლებში მონემ და მისმა თანამოაზრე მხატვრებმა გაბედული ნაბიჯიც გადადგეს: 1874 წელს მათ პარიზში საკუთარი დამოუკიდებელი გამოფენა მოაწყვეს, სადაც მონემ გამოფინა „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“, სურათი, რომელმაც ახალ მიმდინარეობას სახელი დაარქვა. მომდევნო ზაფხულს დახატული „ქალი ქოლგით“ იმპრესიონისტულ მიდგომას ყველაზე თავისუფალი და თავდაჯერებული სახით გვიჩვენებს.
არჟანტეიში ცხოვრება უდარდელი არ ყოფილა. ფული ხშირად არ ჰყოფნიდათ და მონეს არაერთხელ უწევდა მეგობრებისა და მფარველებისგან სესხება. მიუხედავად ამისა, ამ წლების მისი სურათები სავსეა მზით, ყვავილებით, ნავებითა და ოჯახური წამებით, ეს სურათი კი ალბათ ყველაზე ცნობილია მათ შორის.
ღია ცის ქვეშ დახატული
ამ პერიოდის მონეს ბევრი ნამუშევრის მსგავსად, „ქალი ქოლგით“ ღია ცის ქვეშ, უშუალოდ სცენის წინ დაიხატა და არა სახელოსნოში. იმპრესიონისტები მუშაობის ამ წესს en plein air-ს უწოდებდნენ, რაც ფრანგულად „ღია ჰაერზე“ ნიშნავს. ეს გაცილებით გაადვილდა მას შემდეგ, რაც საღებავის გადასატან ლითონის ტუბებში გაყიდვა დაიწყეს და მსუბუქი დასაკეცი მოლბერტებიც გაჩნდა, რის წყალობითაც მხატვრებს თავიანთი აღჭურვილობის სოფლად წაღება შეეძლოთ.
სურათი ისე გამოიყურება, თითქოს ძალიან სწრაფად, ალბათ ერთ სეანსში შეიქმნა, და ეს სისწრაფე მისი ხიბლის ნაწილია. მონე ყველა დეტალის გადმოცემას არ ცდილობდა. სამაგიეროდ, მოკლე, თავისუფალ მონასმებს იყენებდა, რომ წარმავალ წამში დანახული აღებეჭდა:
- ცა ლურჯი და თეთრი ფერის ფართო, მოქნილი მონასმებითაა აგებული, რომლებიც ცაზე მოძრავი ღრუბლების შთაბეჭდილებას ქმნის.
- ბალახი მწვანისა და ყვითლის სწრაფი შეხებებით, სხვა ფერების ჩანართებით არის შექმნილი, ამიტომ ისე ჩანს, თითქოს ირხევა.
- კაბა და ვუალი გრძელი, მოხრილი მონასმებითაა დახატული, რომლებიც ქარის მიმართულებას მიჰყვება.
- სახეები მხოლოდ ოდნავ არის მონიშნული. კამილის ნაკვთებს ვუალი არბილებს, ჟანის სახე კი სულ რამდენიმე ფერადი შეხებაა.
ახლოდან სურათი თითქმის ცალკეულ საღებავის ლაქებად იშლება. როცა უკან დავიხევთ, ეს ლაქები ქარის, სინათლისა და მოძრაობის დამაჯერებელ შთაბეჭდილებად ერთიანდება. სწორედ ეს სურდა მონეს: არა ზუსტი ჩანაწერი იმისა, როგორ გამოიყურებოდა მისი ოჯახი, არამედ იმ ნიავიან ზაფხულის დღეს იქ ყოფნის განცდა.
ხედი ქვემოდან
სურათის ერთ-ერთი ყველაზე თვალშისაცემი თავისებურება მისი ხედვის წერტილია. მონე კამილზე დაბლა დადგა, ამიტომ მას ფერდობის ძირიდან ავყურებთ. მისი ფიგურა ცის ფონზე აღიმართება, თავი და ქოლგა კი ტილოს ზედა კიდეს თითქმის ეხება. ეს დაბალი რაკურსი მას მაღალსა და მოხდენილს ხდის და ფონის უდიდეს ნაწილს ცას უთმობს.
რადგან კამილს სინათლის საპირისპიროდ ვხედავთ, მისი ფიგურის დიდი ნაწილი ჩრდილშია. მაგრამ ჩრდილები არც ნაცრისფერია და არც შავი. მონემ ისინი ლურჯი, მწვანე და რბილი იისფერი ტონებით დახატა, რადგან ღია ცის ქვეშ ჩრდილები ცისა და გარემომცველი ბალახის ფერებს ირეკლავს. არც მისი თეთრი კაბაა უბრალოდ თეთრი: სადაც მზე ეცემა, მოყვითალო ელფერი დაჰკრავს, ჩრდილში მოქცეულ ადგილებში კი — ცივი ლურჯი. ქოლგის მწვანე შიდა მხარე მის სახესა და მხრებზე მომწვანო ანარეკლსაც კი აფენს.
კომპოზიცია მარტივია, მაგრამ გულდასმით გაწონასწორებული. ქოლგის დიაგონალი, გორაკის ფერდობი და ღრუბლების მოძრაობა მზერას ზემოთ და მთელ სურათზე წარმართავს. ჟანი, რომელიც უფრო პატარაა და დაბლა ჩანს, ოდნავ განზე დგას. ეს სიღრმეს მატებს და სცენას ნამდვილი ოჯახური გასეირნების უშუალობას ანიჭებს და არა ოფიციალური პორტრეტის სიმკაცრეს.
პორტრეტი თუ სინათლის ეტიუდი?
მიუხედავად იმისა, რომ სურათზე თავად მხატვრის ცოლი და ვაჟი არიან გამოსახული, „ქალი ქოლგით“ ჩვეულებრივი გაგებით პორტრეტი არ არის. ტრადიციული პორტრეტი მოდელის სახეზე, ხასიათსა და საზოგადოებრივ მდგომარეობაზეა კონცენტრირებული. აქ კი მონეს, როგორც ჩანს, უფრო მზის სინათლის ეფექტები, ჩრდილების ფერი და ჰაერის მოძრაობა აინტერესებს. კამილი და ჟანი პეიზაჟის ნაწილი არიან, ისევე როგორც ბალახი და ღრუბლები.
ამავდროულად, სურათს აქვს სითბო, რომელიც მისი პირადი სიუჟეტიდან მოდის. ის ახალგაზრდა ოჯახის ცხოვრების ნამდვილ წამს აღბეჭდავს. დღევანდელი გადასახედიდან ეს მას განსაკუთრებით ამაღელვებელს ხდის, რადგან რამდენიმე წლის შემდეგ კამილი მძიმედ დაავადდა და 1879 წელს, სულ რაღაც 32 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მონე მას ბოლომდე ხატავდა, და ამ სურათის მსგავსი ნამუშევრები მის ხსოვნას ნათელსა და სიცოცხლით სავსეს ინახავს.
მოგვიანებით დახატული ქალები ქოლგით
ათ წელზე მეტი ხნის შემდეგ მონე იმავე იდეას დაუბრუნდა. 1886 წელს, როცა უკვე ჟივერნიში ცხოვრობდა, მან ორი ახალი სურათი დახატა, რომლებზეც ქოლგიანი ქალი გორაკზე, ცის ფონზე დგას: ერთზე ქალი მარცხნივაა მიბრუნებული, მეორეზე მარჯვნივ. მოდელი იყო სიუზან ოშედე, ალის ოშედეს ქალიშვილი; ალისი მოგვიანებით მონეს მეორე ცოლი გახდა. ორივე სურათი დღეს პარიზში, ორსეს მუზეუმს ეკუთვნის.
ამ გვიანდელ ვერსიებში ადამიანი მხატვარს კიდევ უფრო ნაკლებად აინტერესებს. სიუზანის სახე თითქმის არ არის გამოკვეთილი და სინათლესა და მის გარშემო მოფრიალე შარფში ლამის იკარგება. ზოგი ავტორი ვარაუდობს, რომ ეს სიუჟეტი მონეს კამილის ადრეულ სურათს ახსენებდა. როგორიც არ უნდა ყოფილიყო მისი გრძნობები, ეს ნამუშევრები აჩვენებს, რამდენად შორს წავიდა ის უკვე წმინდა ატმოსფეროს გადმოცემის გზაზე. სწორედ ამ გზამ მიიყვანა ის თივის ზვინების, ტაძრებისა და წყლის შროშნების ცნობილ სერიებამდე.
არჟანტეიდან ვაშინგტონამდე
სურათმა „ქალი ქოლგით“ შეერთებულ შტატებში მოხვედრამდე რამდენიმე კერძო კოლექცია გამოიარა. ის ეკუთვნოდა პოლ მელონს, ცნობილ ამერიკელ ხელოვნების კოლექციონერს, და მის მეუღლეს, ბანი მელონს, 1983 წელს კი, როგორც მისტერ და მისის პოლ მელონების კოლექციის ნაწილი, ვაშინგტონის ხელოვნების ეროვნულ გალერეას გადაეცა საჩუქრად. დამთვალიერებლებს მისი იქ უფასოდ ნახვა შეუძლიათ, სხვა მნიშვნელოვან იმპრესიონისტულ სურათებთან ერთად.
რატომ ხიბლავს ის დღესაც მაყურებელს
ამ სურათს ხშირად იყენებენ იმის საჩვენებლად, რა იყო იმპრესიონიზმი, და ადვილი მისახვედრია, რატომ. ის აღბეჭდავს იმას, რაც ყველას განუცდია: ნათელ დღეს, ძლიერ ნიავს და საყვარელ ადამიანს, რომელიც მოტრიალდა და შემოგვხედა. მონემ ის ისეთი სისწრაფითა და სიახლით დახატა, რომ ქარს თითქმის საკუთარ სახეზე ვგრძნობთ.
ის ასევე მწვერვალია კამილის, როგორც მონეს მოდელის, ისტორიაში. ერთი წლის შემდეგ მონემ ის სრულიად განსხვავებული განწყობით დახატა სურათში „იაპონელი ქალი“, მკვეთრ წითელ კიმონოში გამოწყობილი და იაპონური მარაოებით გარშემორტყმული. ერთად ნანახი ეს სურათები იმ ქალის მრავალ მხარეს გვიჩვენებს, რომელმაც მონეს ადრეული შემოქმედების დიდი ნაწილი შთააგონა, „ქალი ქოლგით“ კი რჩება იმ სურათად, რომელზეც ის ყველაზე თავისუფალი ჩანს.
