„შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“: ჰავრის ხედი, რომელმაც იმპრესიონიზმს სახელი მისცა
ნავსადგური განთიადისას
„შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“ კლოდ მონეს ზეთით დახატული სურათია, რომელზეც ნორმანდიაში მდებარე ჰავრის ნავსადგური დილით ადრეა გამოსახული. ის დიდი არ არის, დაახლოებით 48 × 63 სანტიმეტრი, ანუ საკლასო პლაკატის ოდენა. სცენა მოლურჯო-ნაცრისფერ დილის ბურუსშია გახვეული. წინა პლანზე წყალზე ორი პატარა ნიჩბიანი ნავი მისრიალებს, მათში მსხდომნი კი რამდენიმე მონასმითაა დახატული მუქ სილუეტებად. უფრო შორს იალქნიანი გემების, ამწეებისა და მბოლავი საკვამლე მილების მოხაზულობები ბურუსში იკარგება. მათ თავზე კაშკაშა ნარინჯისფერი მზე კიდია, ქვემოთ კი ტალღოვან წყალზე ნარინჯისფერი ანარეკლების ზოლი გადაჭიმულა.
სურათს აწერია „Claude Monet 72“, ანუ 1872 წელი. მონე ჰავრში გაიზარდა და ქალაქის ნავსადგურს კარგად იცნობდა. იმ დროს ეს საფრანგეთის ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული პორტი იყო, სავსე ორთქლის გემებით, ტვირთითა და საწარმოებით. ნაცვლად იმისა, რომ ნავსადგური დიდებულ, დეტალურ ხედად გამოესახა, მონემ მხოლოდ ის დახატა, რასაც თვალი წამიერად აღიქვამს: ფერი, სინათლე და ატმოსფერო.
როგორ დახატა მონემ
მონემ ნავსადგური მზის ამოსვლისას დახატა წყლის თავზე მაღლა მდებარე ფანჯრიდან, საიდანაც მთელი პორტი მოჩანდა. ის სწრაფად მუშაობდა, სავარაუდოდ ერთ სეანსში, რადგან განთიადის სინათლე წუთებში იცვლება. საღებავი თხლადაა დადებული და ბევრგან მასში ტილოს ფაქტურა გამოსჭვივის. წყალი ერთმანეთის გვერდით დადებული მოკლე, ჰორიზონტალური მონასმებითაა შექმნილი, ნავები კი თითქმის მხოლოდ მუქი ლაქებია.
მზე და მისი ანარეკლი სურათში ერთადერთი მკვეთრი, თბილი ფერის ადგილებია. ისინი ნარინჯისფერი საღებავის უფრო სქელი მონასმებითაა დახატული, რომლებიც გარშემო არსებული ცივი ლურჯი და ნაცრისფერი ტონების ფონზე მკაფიოდ გამოირჩევა. ნარინჯისფერი და ლურჯი დამატებითი ფერებია: ფერთა წრეზე ისინი ერთმანეთის პირისპირ მდებარეობენ და ერთმანეთს აძლიერებენ. ეს კონტრასტი ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც პატარა მზე ასე კაშკაშა ჩანს.
იმდროინდელი აკადემიური მხატვრებისთვის ასეთი სურათი დაუმთავრებლად გამოიყურებოდა. ოფიციალური ხელოვნება აფასებდა გლუვ ზედაპირს, მკაფიო კონტურებსა და გულდასმით დამუშავებულ დეტალებს, პეიზაჟს კი, როგორც წესი, სახელოსნოში ნელა ასრულებდნენ. მონე პირიქით მოიქცა. მას სურდა, სცენის უშუალო შეგრძნება — „შთაბეჭდილება“ — აღებეჭდა, სანამ ის გაქრებოდა.
ზუსტად როდის დაიხატა?
ხელოვნებათმცოდნეები დიდხანს დაობდნენ სურათის თარიღზე. ზოგი ფიქრობდა, რომ სურათი 1873 წელს დაიხატა, „72“ კი მოგვიანებით მიაწერეს. 2014 წელს პარიზის მარმოტან-მონეს მუზეუმმა, რომელსაც სურათი ეკუთვნის, ამერიკელ ასტროფიზიკოს დონალდ ოლსონთან ერთად ამ გამოცანის ამოხსნა სცადა. ჯგუფმა დაადგინა ფანჯარა, საიდანაც მონე იყურებოდა, შემდეგ კი შეადარა მზის მდებარეობა, სურათზე ხილული მოქცევის დონე და ძველი მეტეოროლოგიური ჩანაწერები. დასკვნა ასეთი იყო: სცენა 1872 წლის 13 ნოემბრის დილას, დაახლოებით 7:35-ს შეესაბამება. ეს იშვიათი შემთხვევაა, როცა მეცნიერებამ სურათი თითქმის წუთის სიზუსტით დაათარიღა.
1874 წლის გამოფენა
1870-იანი წლების დასაწყისისთვის მონესა და მის მეგობრებს სალონი უკვე მობეზრებული ჰქონდათ. ეს პარიზის ოფიციალური გამოფენა იყო, რომლის ჟიურიც ხშირად უარყოფდა მათ ნამუშევრებს. მონეს იქ უკვე ჰქონდა წარმატება: 1866 წელს სალონმა შეაქო მისი მწვანე კაბაში გამოწყობილი კამილ დონსიეს ნატურალური ზომის პორტრეტი. თუმცა მის შემდგომ, უფრო თავისუფალ ნახატებს ისევ და ისევ უარყოფდნენ. ამიტომ ჯგუფმა გადაწყვიტა, ნამუშევრები დამოუკიდებლად გამოეფინა.
მათ მხატვრების, მოქანდაკეებისა და გრავიორების ამხანაგობა დააარსეს და 1874 წლის 15 აპრილს საკუთარი გამოფენა გახსნეს ფოტოგრაფ ნადარის ყოფილ სახელოსნოში, პარიზში, კაპუცინების ბულვარის 35-ე ნომერში. მასში დაახლოებით ოცდაათი მხატვარი მონაწილეობდა, მათ შორის მონე, პიერ ოგიუსტ რენუარი, კამილ პისარო, ალფრედ სისლეი, ედგარ დეგა, პოლ სეზანი და ბერტ მორიზო. შესვლა ნებისმიერს შეეძლო ბილეთის ფასის გადახდით, ნამუშევრები კი ჟიურის გარეშე გამოფინეს: არავინ წყვეტდა, რა იყო საკმარისად კარგი.
მოგვიანებით მონემ ახსნა, როგორ მიიღო სურათმა თავისი ცნობილი სათაური. როცა ჰკითხეს, კატალოგში რა სახელი დაერქმიათ, მიიჩნია, რომ სურათი ნამდვილ „ჰავრის ხედად“ ძნელად თუ ჩაითვლებოდა, და უთხრა, დაეწერათ „შთაბეჭდილება“. კატალოგს მხატვრის ძმა, ედმონ რენუარი ადგენდა, და ნამუშევარი მასში შევიდა სათაურით Impression, soleil levant, ანუ „შთაბეჭდილება, ამომავალი მზე“.
როგორ იქცა ხუმრობა მიმდინარეობად
ბევრი დამთვალიერებელი და კრიტიკოსი გამოფენამ დააბნია ან გაამხიარულა. 1874 წლის 25 აპრილს კრიტიკოსმა და დრამატურგმა ლუი ლერუამ იუმორისტულ გაზეთ Le Charivari-ში სატირული რეცენზია გამოაქვეყნა. მან რეცენზია მოხუც, კონსერვატიულ მხატვართან გამოგონილი საუბრის სახით დაწერა: ეს მხატვარი დარბაზებს ათვალიერებს და სულ უფრო ბრაზდება. მონეს ნავსადგურის სურათის წინ პერსონაჟი სიტყვას „შთაბეჭდილება“ ეჭიდება და აცხადებს, რომ პირველ, უხეშ სტადიაზე მყოფი შპალერიც კი უფრო დასრულებულია, ვიდრე ეს ზღვის პეიზაჟი. ლერუამ სტატიას „იმპრესიონისტების გამოფენა“ დაარქვა.
მეტსახელი შეურაცხყოფად იყო ჩაფიქრებული, მაგრამ მხატვრების მიზნებს საოცრად ზუსტად აღწერდა. რამდენიმე წელიწადში თავად მხატვრებმაც დაიწყეს მისი გამოყენება და მათი მესამე ჯგუფური გამოფენა 1877 წელს ღიად გამოცხადდა „იმპრესიონისტების“ გამოფენად. 1874-დან 1886 წლამდე ჯგუფმა სულ რვა გამოფენა გამართა. სიტყვა, რომელიც ხუმრობად დაიბადა, ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მიმდინარეობის სახელად იქცა.
მანათობელი მზის მეცნიერება
სურათთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო აღმოჩენა ნეირომეცნიერებას ეკუთვნის. ჰარვარდის ნეირობიოლოგმა მარგარეტ ლივინგსტონმა ყურადღება მიაქცია, რომ ნარინჯისფერ მზეს თითქმის ზუსტად ისეთივე სიკაშკაშე აქვს, როგორიც მის გარშემო მყოფ მონაცრისფრო-ლურჯ ცას. თუ სურათს შავ-თეთრ გამოსახულებად გადააქცევთ, მზე თითქმის ქრება.
ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ადამიანის მხედველობის სისტემა ფერსა და სიკაშკაშეს ნაწილობრივ ტვინში სხვადასხვა გზით ამუშავებს. სისტემის ის ნაწილი, რომელიც სიკაშკაშესა და მდებარეობას აფასებს, მზესა და ცას შორის განსხვავებას „ვერ ხედავს“, ხოლო ის ნაწილი, რომელიც ფერს აღიქვამს, მას მკაფიოდ ხედავს. ლივინგსტონის ვარაუდით, სწორედ ეს შეუსაბამობაა მიზეზი, რის გამოც მზე თითქოს ციმციმებს ან ფეთქავს, როცა მას უყურებ. მონემ ამ მეცნიერების შესახებ, დიდი ალბათობით, არაფერი იცოდა, მაგრამ მისმა მახვილმა თვალმა იპოვა ეფექტი, რომელიც მზეს ცოცხალს ხდის.
მღელვარე ცხოვრება 1874 წლის შემდეგ
სურათი მონესთან დიდხანს არ დარჩენილა. ის ერნესტ ოშედემ იყიდა, მეწარმემ და იმპრესიონისტების ერთ-ერთმა პირველმა კოლექციონერმა. როცა ოშედე გაკოტრდა, მისი კოლექცია 1878 წელს აუქციონზე გაიყიდა და „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“ მოკრძალებულ ფასად ჟორჟ დე ბელიოს ერგო. ის რუმინული წარმოშობის ექიმი იყო, რომელიც ბევრ იმპრესიონისტ მხატვარს უჭერდა მხარს. მოგვიანებით მისმა ქალიშვილმა სურათი მამის კოლექციის სხვა ნამუშევრებთან ერთად პარიზის მარმოტანის მუზეუმს აჩუქა. დღეს მას მარმოტან-მონეს მუზეუმი ჰქვია და მსოფლიოში მონეს ნამუშევრების უდიდეს კოლექციას ფლობს.
1985 წლის ოქტომბერში სურათი ხმაურიანი დანაშაულის ცენტრში აღმოჩნდა. შეიარაღებული მძარცველები სამუშაო საათებში მარმოტანის მუზეუმში შეიჭრნენ და „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“ რამდენიმე სხვა სურათთან ერთად მოიტაცეს. ნამუშევრები ხუთი წლის განმავლობაში დაკარგულად ითვლებოდა, სანამ საფრანგეთის პოლიციამ ისინი 1990 წელს კორსიკაზე არ იპოვა. შემდეგ სურათი მუზეუმის კედლებს დაუბრუნდა, სადაც დღემდე კოლექციის ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია.
რატომ არის დღესაც მნიშვნელოვანი
მიუხედავად იმისა, რომ ეს სწრაფი, თითქმის ესკიზური ნამუშევარი იყო, „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“ ზუსტად გადმოსცემს, რით იყო იმპრესიონიზმი ახალი:
- თანამედროვე სიუჟეტი: ღმერთების, გმირებისა თუ ისტორიული ბრძოლების ნაცვლად, სურათზე მოქმედი სამრეწველო პორტია.
- წამიერება: სურათი სინათლის, ბურუსისა და ანარეკლების ერთ კონკრეტულ წუთს აღბეჭდავს, რომელიც ზუსტად ისე აღარასოდეს განმეორდებოდა.
- ხილული მონასმები: მონე არ მალავდა, როგორ შეიქმნა სურათი, და ფუნჯის კვალი მისი სილამაზის ნაწილი გახდა.
- ფერი კონტურის ნაცვლად: ფორმები ფერადი ლაქებითაა აგებული და არა დახატული კიდეებით.
მონეს შემდეგ თავად ჰავრიც ძალიან შეიცვალა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ქალაქის ცენტრი მძიმედ დაინგრა, შემდეგ კი არქიტექტორმა ოგიუსტ პერემ ის ხელახლა ააშენა; 2005 წელს ეს აღდგენილი ცენტრი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა. ამრიგად, მონეს ბურუსიანი ნავსადგური იმ პორტის სახესაც ინახავს, რომელიც ასეთი სახით აღარ არსებობს. 2024 წელს, პირველი იმპრესიონისტული გამოფენის 150 წლისთავზე, სურათი დროებით გადაეცა ორსეს მუზეუმის დიდ გამოფენას, რომელიც 1874 წლის მოვლენებს მიეძღვნა, და იქ კვლავ ყურადღების ცენტრში აღმოჩნდა.
