კლოდ მონე: მხატვარი, რომელმაც იმპრესიონიზმს სახელი დაარქვა
ბიჭი ჰავრიდან
ოსკარ-კლოდ მონე პარიზში, 1840 წლის 14 ნოემბერს დაიბადა, მაგრამ ნორმანდიის სანაპიროზე გაიზარდა. დაახლოებით ხუთი წლისა იყო, როცა ოჯახი საპორტო ქალაქ ჰავრში გადავიდა საცხოვრებლად. იქ მამამისი ოჯახის სავაჭრო საქმეში მუშაობდა, რომელიც სურსათით ვაჭრობდა და გემებს ამარაგებდა. მამას იმედი ჰქონდა, რომ შვილი ამ საქმეს გააგრძელებდა. ყმაწვილ კლოდს კი სხვა გეგმები ჰქონდა: სასკოლო რვეულებს ნახატებით ავსებდა, მოზარდობისას კი ქალაქში ადგილობრივი მცხოვრებლების კარიკატურებით გახდა ცნობილი. თითოს 10–20 ფრანკად ყიდდა და ჩარჩოების სახელოსნოს ვიტრინაში გამოფენდა.
სწორედ ამ ვიტრინამ შეცვალა მისი ცხოვრება. იქვე ეკიდა ეჟენ ბუდენის ზღვის პეიზაჟები. ბუდენი ადგილობრივი მხატვარი იყო, რომელიც ღია ცის ქვეშ, უშუალოდ ცისა და ზღვის პირისპირ ხატავდა. მან ნიჭიერ კარიკატურისტს მიაქცია ყურადღება და დაიყოლია, ხატვისას თან გაჰყოლოდა. მოგვიანებით მონე იხსენებდა, რომ ღია ცის ქვეშ მუშაობისას თითქოს თვალებიდან ფარდა ჩამოეხსნა: უცებ მიხვდა, რა შეიძლებოდა ყოფილიყო ფერწერა. ცვალებადი ამინდისა და სინათლის ადგილზევე აღბეჭდვის იდეა, ნაცვლად იმისა, რომ პეიზაჟი სახელოსნოში მოეგონა, სიცოცხლის ბოლომდე მისი ხელოვნების ცენტრში დარჩა.
პარიზი, ჯარი და მეგობრების წრე
1859 წელს მონე პარიზში გადავიდა. ოფიციალურ სამხატვრო სკოლაში (École des Beaux-Arts) შესვლის ნაცვლად, სუისის აკადემიაში სწავლობდა. ეს თავისუფალი სახელოსნო იყო, სადაც მხატვრებს მცირე საფასურად ნატურიდან ხატვა შეეძლოთ. იქ გაიცნო კამილ პისარო, რომელიც მთელი სიცოცხლე მისი მეგობარი იყო.
1861 წელს მონე სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს და კავალერიის პოლკთან ერთად ალჟირში გაგზავნეს. ჩრდილოეთ აფრიკის კაშკაშა სინათლემ მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა, მაგრამ მუცლის ტიფით დაავადდა. მამიდამ, მარი-ჟან ლეკადრმა, ჯარიდან მისი გამოსყიდვის საფასური გადაიხადა იმ პირობით, რომ ნამდვილ სამხატვრო განათლებას მიიღებდა. პარიზში დაბრუნებული მონე 1862 წელს შვეიცარიელი მხატვრის, შარლ გლეირის სახელოსნოში შევიდა. გაკვეთილებზე მეტად მას იქ გაცნობილი მოსწავლეები აინტერესებდა: პიერ ოგიუსტ რენუარი, ალფრედ სისლეი და ფრედერიკ ბაზილი. მათ ერთად უარყვეს გაპრიალებული ისტორიული სცენები, რომლებსაც ოფიციალური სამხატვრო წრეები ანიჭებდნენ უპირატესობას, და ფონტენბლოს ტყისა და ნორმანდიის სანაპიროს დასახატად გავიდნენ. ჰოლანდიელმა მხატვარმა იოჰან ბართოლდ იონგკინდმაც, რომელიც მონემ დაახლოებით იმავე დროს გაიცნო, ბევრი რამ ასწავლა თავისუფალ, სწრაფ მონასმსა და ამინდის წარმავალ ეფექტებზე.
პირველი წარმატებები და მძიმე წლები
1860-იან წლებში ფრანგი მხატვრისთვის ნამუშევრების საჩვენებლად ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი სალონი იყო, პარიზის დიდი ოფიციალური გამოფენა, რომლის ნამუშევრებსაც ჟიური არჩევდა. 1865 წელს სალონზე მონეს ორი ზღვის პეიზაჟი მიიღეს, 1866 წელს კი ნამდვილი წარმატება მოუტანა მწვანე ზოლიან აბრეშუმის კაბაში გამოწყობილი ახალგაზრდა ქალის ნატურალური ზომის პორტრეტმა. მოდელი იყო კამილ დონსიე, რომელიც მისი სატრფო, მოგვიანებით კი ცოლი გახდა. სურათი კრიტიკოსებმა, მათ შორის ახალგაზრდა მწერალმა ემილ ზოლამ, შეაქეს.
წარმატება დიდხანს არ გაგრძელებულა. მონეს დიდი ტილო ღია ცის ქვეშ დახატული ფიგურებით, „ქალები ბაღში“, სალონის ჟიურიმ 1867 წელს უარყო და მომდევნო წლებშიც ხშირად არ იღებდა მის ნამუშევრებს. 1867 წელს კამილს ვაჟი, ჟანი შეეძინა. ფული იმდენად აკლდათ, რომ მონე ზოგჯერ საღებავსაც ვერ ყიდულობდა და მეგობრების, მაგალითად ბაზილის, სესხებზე იყო დამოკიდებული. მიუხედავად ამისა, ეს ნაყოფიერი წლები იყო. ხატავდა თოვლიან პეიზაჟებს ნორმანდიაში (მაგალითად, „კაჭკაჭი“), ნათელ სცენებს ტრუვილის პლაჟიდან და სენის სანაპიროს დასასვენებელ ადგილებს; 1869 წელს ლა გრენუიერში რენუართან გვერდიგვერდ ხატავდა. ამ ნამუშევრებში მისი მონასმები დანაწევრებული და სწრაფი გახდა, ჩრდილები კი ყავისფრისა და შავის ნაცვლად ფერით აივსო.
ლონდონი და იმპრესიონიზმის დაბადება
მონემ და კამილმა 1870 წლის ივნისში იქორწინეს. ერთი თვის შემდეგ საფრანგეთ-პრუსიის ომი დაიწყო და მონე გაწვევას ლონდონში წასვლით აარიდა თავი. იქ უილიამ ტერნერისა და ჯონ კონსტებლის ნახატებს სწავლობდა და ნისლში გახვეულ ტემზას ხატავდა. ყველაზე მნიშვნელოვანი კი ის იყო, რომ გაიცნო ხელოვნების ნიმუშებით მოვაჭრე პოლ დიურან-რუელი, რომელმაც მისი ნახატების ყიდვა დაიწყო და შემდგომ მთელი იმპრესიონისტული ჯგუფის ერთ-ერთი მთავარი მხარდამჭერი გახდა. ნიდერლანდებში ყოფნის შემდეგ მონე საფრანგეთში დაბრუნდა და არჟანტეიში დასახლდა. ეს სენის ნაპირას, პარიზთან ახლოს მდებარე პატარა ქალაქია, სადაც 1878 წლამდე ცხოვრობდა.
1872 წელს, ჰავრში სტუმრობისას, მან ნავსადგური განთიადისას დახატა: ნარინჯისფერი მზე, მისი ანარეკლი წყალში, პატარა მუქი ნავები და ლურჯი და ნაცრისფერი ბურუსი. სურათს უბრალო სათაური, „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“, დაარქვა. სალონის უარებით დაღლილმა მონემ და მისმა მეგობრებმა საკუთარი, დამოუკიდებელი გამოფენა მოაწყვეს, რომელიც 1874 წლის აპრილში, ფოტოგრაფ ნადარის ყოფილ სახელოსნოში, კაპუცინების ბულვარზე გაიხსნა. მასში დაახლოებით ოცდაათი მხატვარი მონაწილეობდა, მათ შორის მონე, რენუარი, პისარო, სისლეი, ედგარ დეგა, პოლ სეზანი და ბერტ მორიზო. კრიტიკოსმა ლუი ლერუამ სატირულ გაზეთ Le Charivari-ში დამცინავი რეცენზია დაწერა და მონეს ნავსადგურის სურათის სათაურის მიხედვით მთელ ჯგუფს „იმპრესიონისტები“ უწოდა. დამცინავი სახელი შერჩათ და დროთა განმავლობაში მხატვრებმა ის თავადვე მიიღეს.
ცხოვრება არჟანტეისა და ვეტეიში
არჟანტეის წლები მონეს შემოქმედებაში ერთ-ერთი ყველაზე მზიანია. ხატავდა იალქნიან ნავებს, ხიდებს, ყაყაჩოს მინდვრებს და ოჯახის წევრებს ბაღში. მცურავი ნავ-სახელოსნო მას საშუალებას აძლევდა, პირდაპირ მდინარეზე ემუშავა. 1875 წელს მან ქარიან გორაკზე მდგარი კამილი და ჟანი დახატა სურათში „ქალი ქოლგით“, 1876 წელს კი კამილი კაშკაშა წითელ კიმონოში გამოსახა სურათში „იაპონელი ქალი“ (La Japonaise). ეს იაპონური ხელოვნებით გატაცების ნიშანი იყო, რომელმაც მაშინ პარიზი მოიცვა. 1877 წელს მან მოლბერტი პარიზის სენ-ლაზარის რკინიგზის სადგურის შიგნით დადგა და ორთქლით, მინითა და რკინით სავსე დაახლოებით თორმეტი ხედი დახატა. ეს იყო ადრეული მაგალითი იმ სერიული მეთოდისა, რომელიც მოგვიანებით განთქმული გახადა.
ფულის პრობლემები დაბრუნდა. მისი ერთ-ერთი მთავარი კოლექციონერი, უნივერმაღების მფლობელი ერნესტ ოშედე, 1877–1878 წლებში გაკოტრდა. 1878 წელს მონეების ოჯახი და ოშედეების ოჯახი, ერნესტის მეუღლე ალისი და მისი ექვსი შვილი, სენის ნაპირას, ვეტეიში, ერთ სახლში დასახლდნენ. 1878 წელს კამილს მეორე ვაჟი, მიშელი შეეძინა, მაგრამ მისი ჯანმრთელობა სულ უფრო უარესდებოდა. ის 1879 წლის სექტემბერში, 32 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მონემ ის უკანასკნელად სასიკვდილო სარეცელზე დახატა და მოგვიანებით აღიარა, რომ მწუხარების წუთებშიც კი შეამჩნია, როგორ აკვირდებოდა უნებურად მისი სახის ფერებს. ალის ოშედე დარჩა და მონესთან ერთად ორივე ოჯახის შვილები აღზარდა; წყვილმა 1892 წელს, ერნესტის გარდაცვალების შემდეგ იქორწინა.
ჟივერნი და სერიული ნახატები
1883 წელს მონემ სოფელ ჟივერნიში, პარიზიდან დაახლოებით 75 კილომეტრში, დიდი ბაღიანი სახლი იქირავა. 1880-იანი წლების მიწურულს მისი ნახატები, როგორც იქნა, კარგად იყიდებოდა, დიდწილად დიურან-რუელის გამოფენების წყალობით პარიზსა და შეერთებულ შტატებში. 1890 წელს სახლი იყიდა.
ჟივერნიში მონემ თავისი ყველაზე ორიგინალური მეთოდი შეიმუშავა: ერთსა და იმავე მოტივს ბევრჯერ ხატავდა დღის სხვადასხვა დროს, სხვადასხვა სეზონსა და ამინდში. თითოეული ტილო სინათლის ერთ კონკრეტულ მომენტს აღბეჭდავდა. ერთდროულად რამდენიმე ტილოზე მუშაობდა და სინათლის ცვლილებასთან ერთად ერთიდან მეორეზე გადადიოდა. ყველაზე ცნობილ სერიებს შორისაა:
- „თივის ზვინები“ (1890–1891): მარცვლეულის ზვინები სახლთან ახლოს მდებარე მინდორში, დახატული ზაფხულის პაპანაქებაში, შემოდგომის ბურუსსა და ზამთრის თრთვილში.
- „ალვები“ (1891): ხეების რიგები მდინარე ეპტის გასწვრივ, რომლებიც წყალში ირეკლება.
- „რუანის ტაძარი“ (1892–1894): ტაძრის გოთიკური ფასადის ოცდაათზე მეტი ხედი, დახატული მის პირდაპირ მდებარე ოთახებიდან, სადაც ქვა თითქოს ფერად სინათლეში იხსნება.
- „დილა სენაზე“ (1896–1897) და ლონდონის პარლამენტის ხედები (1900–1905).
როცა „თივის ზვინები“ 1891 წელს პარიზში გამოიფინა, სწრაფად გაიყიდა. სერიის იდეამ ბევრ შემდგომ მხატვარზე იქონია გავლენა: ისინი ნახატს ნაკლებად საგნის გამოსახულებად და უფრო მეტად იმის ჩანაწერად აღიქვამდნენ, თუ როგორ გამოიყურება ის კონკრეტულ მომენტში.
წყლის ბაღი და წყლის შროშანები
1893 წელს მონემ სახლის პირდაპირ, გზის მეორე მხარეს, მიწის ნაკვეთი იყიდა და ტბორი გააკეთა, რომელსაც მდინარე ეპტის ტოტი კვებავდა. დარგო წყლის შროშანები, ტირიფები და ზამბახები და იაპონური სტილის ხიდი ააშენა. მებაღეები ჰყავდა დაქირავებული, რომლებიც ყველაფერს ზუსტად ისე უვლიდნენ, როგორც მას სურდა; გადმოცემით, ერთ-ერთ მათგანს წყლის შროშანების ფოთლების სისუფთავეზე უნდა ეზრუნა. სიცოცხლის ბოლო 25 წელიწადს ბაღი მისი მთავარი თემა გახდა. მან წყლის შროშანების, Nymphéas-ის, დაახლოებით 250 სურათი დახატა და სულ უფრო მეტად თავად წყლის ზედაპირზე ამახვილებდა ყურადღებას, მასში არეკლილი ცით, ღრუბლებითა და ხეებით, ხშირად ჰორიზონტისა და ნაპირის გარეშე.
სიცოცხლის ბოლო წლებმა მძიმე დანაკარგები მოუტანა. ალისი 1911 წელს გარდაიცვალა, ვაჟი ჟანი კი 1914 წელს. მონეს მხედველობა კატარაქტამ დააზიანა, რის გამოც ფერები მკრთალად და მოყვითალოდ ეჩვენებოდა; ზოგი გვიანდელი ნამუშევრის წითელი და ყავისფერი ტონები შესაძლოა სწორედ ამას ასახავდეს. 1923 წელს ერთ თვალზე ოპერაცია გაიკეთა, რამაც მხედველობა გაუუმჯობესა. მთელი ამ ხნის განმავლობაში მას ბლანშ ოშედე უვლიდა, ალისის ქალიშვილი და ჟანის ქვრივი, რომელიც თავადაც მხატვარი იყო.
„დიდი დეკორაციები“ და მონეს მემკვიდრეობა
პირველი მსოფლიო ომის დროს მონემ ჟივერნიში უზარმაზარი ახალი სახელოსნო ააშენა, რათა წყლის შროშანების გიგანტურ პანოებზე ემუშავა. 1918 წლის ზავის შემდეგ მათი ერთი ნაწილი საფრანგეთის სახელმწიფოს მშვიდობის ძეგლად შესთავაზა. ამაში მხარს უჭერდა ახლო მეგობარი, პრემიერ-მინისტრი ჟორჟ კლემანსო. ეს Grandes Décorations („დიდი დეკორაციები“) პარიზის ორანჟერის მუზეუმის ორ ოვალურ დარბაზში განათავსეს, სადაც დამთვალიერებელს ყველა მხრიდან წყალი და სინათლე აკრავს. მონემ მათი გამოფენა ვეღარ მოასწრო: ის ჟივერნიში, 1926 წლის 5 დეკემბერს, 86 წლის ასაკში გარდაიცვალა, დარბაზები კი საზოგადოებისთვის 1927 წელს გაიხსნა. ამბობენ, რომ დაკრძალვაზე კლემანსომ კუბოს შავი გადასაფარებელი მოხსნა და ყვავილებიანი ქსოვილით შეცვალა, თან თქვა, შავი მონეს არ შეეფერებაო.
მონეს გავლენა იმპრესიონიზმის ფარგლებს შორს გასცდა. მისმა თავისუფალმა მონასმმა, კაშკაშა ფერმა და სინათლისადმი ყურადღებამ შეცვალა, თუ როგორ უყურებდნენ მხატვრები სამყაროს. XX საუკუნის შუა ხანებში შეერთებული შტატების აბსტრაქციონისტმა მხატვრებმა ხელახლა აღმოაჩინეს მისი უზარმაზარი გვიანდელი წყლის შროშანები, რომლებიც თითქოს მათსავე ფერით სავსე დიდ ტილოებს წინასწარმეტყველებდა. დღეს მისი ნახატები მსოფლიოში ყველაზე ძვირადღირებულთა შორისაა: 2019 წელს მისი ერთ-ერთი „თივის ზვინი“ აუქციონზე 110 მილიონ აშშ დოლარზე მეტად გაიყიდა. მისი სახლი და ბაღები ჟივერნიში დამთვალიერებლებისთვის ღიაა, მისი ნამუშევრების უდიდესი კოლექცია კი პარიზის მარმოტან-მონეს მუზეუმს ეკუთვნის, სადაც ასევე ინახება „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“.
ნაკლებად ცნობილი ფაქტები მონეზე
- ის ოსკარ-კლოდად მონათლეს, ბავშვობაში კი ოჯახში უბრალოდ ოსკარს ეძახდნენ.
- მას ხშირად ურევდნენ მხატვარ ედუარ მანეში, რომლის გვარიც მხოლოდ ერთი ასოთი განსხვავდება. თავდაპირველად ეს მანეს აღიზიანებდა, მაგრამ მოგვიანებით ისინი დამეგობრდნენ და მანემ მონე თავის ნავ-სახელოსნოში მუშაობისას დახატა.
- მონემ 200-ზე მეტი იაპონური ქსილოგრაფია შეაგროვა ისეთი ოსტატებისა, როგორებიც იყვნენ ჰოკუსაი, ჰიროშიგე და უტამარო. ბევრი მათგანი დღესაც მის ჟივერნის სახლში კიდია.
- ზოგჯერ ანადგურებდა ნახატებს, რომლებითაც კმაყოფილი არ იყო; ცნობილია, რომ ტილოებს ჭრიდა ან წვავდა, ზოგჯერ გამოფენებამდე ცოტა ხნით ადრეც.
- მის მეგობარ პოლ სეზანს ხშირად მიაწერენ სიტყვებს, რომ მონე „მხოლოდ თვალია, მაგრამ რა თვალი!“
