„კაჭკაჭი“: მონეს ზამთრის შედევრი ფერადი თოვლით
წყნარი ზამთრის სცენა
„კაჭკაჭი“ ზეთით დახატული სურათია, რომელიც კლოდ მონემ 1868–1869 წლების ზამთარში შექმნა ეტრეტას მახლობლად, სოფლად, ნორმანდიის სანაპიროზე. მისი ზომა დაახლოებით 89 × 130 სანტიმეტრია. სურათზე გამოსახულია ახლად მოსული თოვლით დაფარული მინდორი, მასზე გადაჭიმული ტოტებისგან დაწნული დაბალი ღობე და უბრალო ხის ჭიშკარი. ჭიშკარზე მარტოდმარტო კაჭკაჭი ზის: პატარა მუქი ფიგურა, რომელიც თავიდან ადვილად შეიძლება შეუმჩნეველი დარჩეს. ღობის მიღმა თოვლით დამძიმებული ხეები და გლეხური სახლის სახურავი მოჩანს, და ყოველივე ამას ზამთრის მკრთალი სინათლე არბილებს.
ერთი შეხედვით ეს მშვიდი, თითქმის ცარიელი პეიზაჟია. მაგრამ რაც უფრო დიდხანს უყურებ, მით მეტს ამჩნევ. თოვლი აქ ერთფეროვნად თეთრი არ არის: ის კრემისფერში, ყვითელში, ვარდისფერში, ნაცრისფერში, იისფერსა და ცისფერში გადადის. ღობე მიწაზე გრძელ ჩრდილებს ჰფენს და ეს ჩრდილები არც ნაცრისფერია და არც შავი, არამედ ლურჯი და იისფერი. თოვლის ფერის ასეთი გულდასმით შესწავლის გამო „კაჭკაჭი“ დასავლური ხელოვნების ერთ-ერთ ყველაზე აღიარებულ ზამთრის პეიზაჟად ითვლება. დღეს ის პარიზში, ორსეს მუზეუმში ინახება, რომელმაც ის 1984 წელს შეიძინა.
ბედნიერი ზამთარი ეტრეტაში
1860-იანი წლების ბოლო მონესთვის მძიმე პერიოდი იყო. ფული ცოტა ჰქონდა, მამა არ იწონებდა მის ურთიერთობას კამილ დონსიესთან, სალონის ჟიური კი ხშირად უარყოფდა მის ნამუშევრებს. 1867 წლის აგვისტოში მათ ვაჟი, ჟანი, შეეძინათ.
დახმარების ხელი მონეს ჰავრელმა შეძლებულმა კაცმა, ლუი ჟოაკიმ გოდიბერმა გაუწოდა, რომელიც მონეს ფერწერით იყო აღფრთოვანებული. გოდიბერი მისგან ნამუშევრებს ყიდულობდა, შეუკვეთა თავისი მეუღლის სრული ტანის პორტრეტი, რომელიც ახლა ასევე ორსეს მუზეუმშია, და ეტრეტაში სახლის მოძებნაშიც დაეხმარა, სადაც მონეს, კამილსა და პატარა ჟანს ზამთარი ერთად შეეძლოთ გაეტარებინათ. როგორც იქნა, მონეს შეეძლო ეხატა ისე, რომ ბინის ქირაზე გამუდმებით არ ეფიქრა.
ამ დროს თავისი მეგობრისთვის, ფრედერიკ ბაზილისთვის, მიწერილ წერილში მონე ყვებოდა, რამდენად კმაყოფილი იყო: დღეებს გარეთ, ზღვასთან და თოვლიან მინდვრებში ხატვაში ატარებდა, საღამოებს კი სახლში, ბუხართან, თავის პატარა ოჯახთან ერთად. ამ მშვიდი განწყობის ნაწილი „კაჭკაჭშიც“ იგრძნობა. ეს ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და ამბიციური პეიზაჟია, რომელიც მან იმ ზამთარს დახატა.
თავად ეტრეტა ზღვისპირა პატარა სოფელია, რომელიც ცნობილია მაღალი თეთრი ცარცის კლდეებითა და ბუნებრივი ქვის თაღებით, როგორიცაა პორტ დ'ავალი, ასევე ზღვაში აღმართული წვეტიანი კლდით, რომელსაც ეგიუის, ანუ „ნემსს“ უწოდებენ. 1880-იან წლებში მონე აქ დაბრუნდა და ამ კლდეების ათობით ხედი დახატა ყოველგვარ ამინდში. თუმცა 1868–1869 წლების ზამთარში მან მზერა ხმელეთის სიღრმისკენაც მიმართა, სოფლის ირგვლივ მდებარე წყნარი თოვლიანი მინდვრებისა და ფერმებისკენ, და იქ ზღვაზე არანაკლებ მდიდარი სიუჟეტი იპოვა.
რატომ იყო თოვლი გამოწვევა
თოვლი მხატვრისთვის ერთ-ერთი ყველაზე რთული სიუჟეტია. რადგან ის მასზე დაცემულ თითქმის მთელ სინათლეს ირეკლავს, მისი ფერი ცის, დღის მონაკვეთისა და მზის სხივების დახრის მიხედვით იცვლება. მხატვარი, რომელიც უბრალოდ თეთრ საღებავს იყენებს, ბრტყელ, უსიცოცხლო ზედაპირს იღებს. იმპრესიონისტებამდე ბევრი მხატვარი თოვლს სახელოსნოში ხატავდა და მის ჩრდილებს ნაცრისფრით ან ყავისფრით გადმოსცემდა.
მონე გარეთ გავიდა და დააკვირდა. მან შეამჩნია, რომ მოწმენდილ ზამთრის დღეს თოვლზე დაცემული ჩრდილები ცის ლურჯ ფერს ირეკლავს, მზით განათებული ადგილები კი თბილი ყვითელი და ვარდისფერი ტონებით ბრწყინავს. „კაჭკაჭში“ მან ზუსტად ის დახატა, რასაც ხედავდა: ღობის ჩრდილები ლურჯ-იისფერია, პირდაპირ მზეზე თოვლი კრემისფერი და თბილია, ჩრდილში კი ცივი. ფერადი ჩრდილების იდეა იმპრესიონიზმის ერთ-ერთ სავიზიტო ბარათად იქცა.
მონე არ ყოფილა პირველი, ვისაც ზამთრის სცენები იზიდავდა. რეალისტმა მხატვარმა გუსტავ კურბემ, რომელსაც მონე იცნობდა და აფასებდა, 1860-იან წლებში რამდენიმე თოვლიანი პეიზაჟი დახატა. მაგრამ მონე უფრო შორს წავიდა და სურათის ნამდვილ სიუჟეტად სინათლე და ფერი აქცია.
ხატვა მწარე ყინვაში
მონე დაჟინებით ხატავდა en plein air, ანუ ღია ცის ქვეშ, უშუალოდ სიუჟეტის წინ, ზამთარშიც კი. ამ წლების შესახებ არსებული ამბები მოგვითხრობს, როგორ იდგა ის საათობით თოვლში მოლბერტთან, რამდენიმე პალტოში გახვეული და ხელთათმანებით, ფეხებთან კი სათბური ედგა. ერთი ადგილობრივი ჟურნალისტი იხსენებდა, როგორ ნახა იგი თოვლიან პეიზაჟზე მუშაობისას ისეთ მწარე სიცივეში, რომ ეს სცენა თითქმის დაუჯერებელი ჩანდა.
ზამთარში გარეთ მუშაობას პრაქტიკული სირთულეებიც ახლდა. ზეთის საღებავი სიცივეში სქელდება, თითები ებუჟება, ზამთრის მოკლე დღეებში კი სინათლე სწრაფად იცვლება. მხატვარს სწრაფად უწევს მუშაობა და იმის სწრაფად გადაწყვეტა, სად დადოს თითოეული ფერი. სწორედ ამ პირობებით აიხსნება „კაჭკაჭის“ თავისუფალი, თავდაჯერებული მონასმი, სადაც თოვლი ერთმანეთის გვერდით დადებული მრავალი თვალსაჩინო მონასმისგან შედგება.
ფრინველი ცენტრში
სურათს სახელი კაჭკაჭის გამო ჰქვია, თუმცა მთელ ტილოსთან შედარებით ის პაწაწინაა. მისი როლი ძირითადად ვიზუალურია. ეს ყველაზე მუქი ლაქაა სურათზე, რომელიც თითქმის მთლიანად ღია ტონებითაა დახატული, ამიტომ მზერა პირდაპირ მას მიეპყრობა, შემდეგ კი ღობეს მიუყვება და თოვლზე გადაინაცვლებს. ფრინველის გარეშე კომპოზიცია ცარიელი იქნებოდა; მასთან ერთად კი სცენა ცოცხლდება და მკაფიო კომპოზიციურ ცენტრს იძენს.
ჩვეულებრივი კაჭკაჭი ევროპასა და აზიის დიდ ნაწილში გავრცელებული ფრინველია. ის ყორნისებრთა ოჯახს მიეკუთვნება, აქვს თვალში საცემი შავ-თეთრი ბუმბული მოლურჯო-მომწვანო ელვარებით და გრძელი კუდი, ზამთარში კი არ მიფრინავს და იმავე ადგილას რჩება, ამიტომაც შეძლო მონემ მისი პოვნა ნორმანდიის თოვლიან მინდორში. კაჭკაჭები ძალიან ჭკვიანი ფრინველებითაც არიან ცნობილი: 2008 წლის კვლევაში ისინი პირველი არაძუძუმწოვარი ცხოველები აღმოჩნდნენ, რომელთა შესახებაც დამტკიცდა, რომ სარკეში საკუთარ თავს ცნობენ.
სალონის მიერ უარყოფილი
მონემ „კაჭკაჭი“ 1869 წლის პარიზის სალონზე წარადგინა, ჟიურიმ კი ის უარყო. იმდროინდელი ოფიციალური სამხატვრო სამყაროსთვის დიდი ტილო ცარიელი თოვლიანი მინდვრითა და ჭიშკარზე მჯდარი ფრინველით სერიოზული სიუჟეტი არ იყო, მისი თვალსაჩინო მონასმები და თამამი ლურჯი ჩრდილები კი ზედმეტად უჩვეულო და დაუმთავრებელი ჩანდა.
ეს უარი ერთ-ერთი იმ რამდენიმე უართაგანი იყო, რომლებმაც მონესა და მის მეგობრებს უბიძგა, თავიანთი ნამუშევრების ჩვენების სხვა გზები ეძებნათ. რამდენიმე წლის შემდეგ, 1874 წელს, მათ საკუთარი დამოუკიდებელი გამოფენა მოაწყვეს, სადაც მონემ წარმოადგინა „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“, სურათი, რომელმაც მიმდინარეობას სახელი დაარქვა. დღეს 1869 წლის ჟიურის განაჩენი სულ სხვაგვარად აღიქმება: „კაჭკაჭი“ ორსეს მუზეუმის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული სურათია და ხშირად გვხვდება პლაკატებზე, კალენდრებსა და სადღესასწაულო ბარათებზე.
მონეს სხვა თოვლიანი სურათები
ზამთარი მთელი ცხოვრების განმავლობაში მონეს ერთ-ერთ საყვარელ სიუჟეტად რჩებოდა. მან ასზე მეტი თოვლიანი სცენა დახატა, მათ შორის:
- „ურემი. თოვლით დაფარული გზა ონფლერთან“ — 1860-იანი წლების სურათი, ნორმანდიის თოვლიანი გზის გამოსახვის უფრო ადრეული ცდა, რომელიც ასევე ორსეს მუზეუმში ინახება.
- 1870-იანი წლების შუა ხანებში შექმნილი თოვლიანი არჟანტეის ხედები, როცა ის იქ კამილთან და ჟანთან ერთად ცხოვრობდა, იმავე წლებში, როცა „ქალი ქოლგით“ დახატა.
- სენაზე ყინულის დაძვრის სცენები ვეტეის მახლობლად, 1879–1880 წლების უკიდურესად ცივი ზამთრის შემდეგ.
- ნორვეგიაში 1895 წელს დახატული ზამთრის პეიზაჟები, როცა მონე იქ თავისი გერის მოსანახულებლად გაემგზავრა.
- 1890–1891 წლების ცნობილი „თივის ზვინების“ რამდენიმე სურათი, სადაც ზვინები თოვლითა და თრთვილითაა დაფარული.
ყველა ამ ნამუშევარს შორის „კაჭკაჭი“ გამოირჩევა, როგორც ის მომენტი, როცა ახალგაზრდა მონემ პირველად აჩვენა დიდ ტილოზე, რამდენი ფერი და სიცოცხლე შეიძლება აღმოაჩინო ზამთრის მინდორში. ის შეგვახსენებს, რომ გულდასმით დაკვირვებას, თუნდაც ისეთ ჩვეულებრივ რამეზე, როგორიც თოვლია, შეუძლია ფერების მთელი სამყარო გადაგვიშალოს.
