„იაპონელი ქალი“: მონეს მიერ დახატული კამილი წითელ კიმონოში
წითლად შემოსილი ქალი
„იაპონელი ქალი“ (La Japonaise) ზეთით შესრულებული სურათია, რომელიც კლოდ მონემ 1876 წელს დაასრულა. ეს ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ტილოა, რომელიც მას ოდესმე ერთი ფიგურისთვის მიუძღვნია: მისი ზომაა 231,8 × 142,3 სანტიმეტრი, ამიტომ ქალი სრული ტანით და დაახლოებით ნატურალური ზომითაა გამოსახული. დღეს სურათი ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ბოსტონის სახვითი ხელოვნების მუზეუმში ინახება.
სურათზე ერთი რამ ბატონობს: დიდებული წითელი იაპონური სამოსი. ქალი ჩალის ჭილოფზე დგას, ოდნავ გვერდულად, და ღიმილით მაყურებლისკენ იხედება. აწეულ მარჯვენა ხელში გაშლილი დასაკეცი მარაო უჭირავს. მისი გრძელი კიმონო ფეხებთან იატაკზე ეფინება და სქელი, მდიდარი ფერების ნაქარგობით არის დაფარული. მის უკან ღია მოლურჯო-ნაცრისფერ კედელზე მრგვალი იაპონური მარაოებია მიმოფანტული, რამდენიმე მარაო კი იატაკზე ყრია. შთაბეჭდილება ნათელი, თეატრალური და ორნამენტებით სავსეა, თითქმის სცენის დეკორაციასავით.
კამილი კოსტიუმში
მოდელი იყო კამილ დონსიე, მონეს ცოლი და მისი შემოქმედების ადრეული წლების საყვარელი მოდელი. ათი წლით ადრე ის პოზირებდა სურათისთვის „კამილი“ — პორტრეტისთვის, რომელზეც მას მწვანეზოლიანი აბრეშუმის კაბა აცვია და რომელმაც ახალგაზრდა მხატვარს 1866 წლის პარიზის სალონზე პირველი წარმატება მოუტანა. ის სურათიც სრული ტანით და ნატურალური ზომით იყო შესრულებული, ამიტომ „იაპონელი ქალი“ შეიძლება მის ერთგვარ წყვილად მივიჩნიოთ, რომელიც უფრო ასაკოვანმა და თავდაჯერებულმა მონემ დახატა, როცა ის უკვე ერთ-ერთ იმპრესიონისტად იყო ცნობილი.
1876 წელს ოჯახი არჟანტეიში ცხოვრობდა, პარიზთან ახლოს, სენის ნაპირზე მდებარე პატარა ქალაქში, სადაც მონემ ნავების, ბაღებისა და მდინარის ნაპირების მრავალი მზიანი სცენა დახატა. ერთი წლით ადრე მან კამილი და მათი ვაჟი ჟანი ქარიან გორაკზე გამოსახა სურათში „ქალი ქოლგით“, მსუბუქ, სწრაფად დახატულ სცენაში ღია ცის ქვეშ. „იაპონელი ქალი“ სულ სხვაგვარია: ის შენობაში შეიქმნა, გულდასმით არის დადგმული და დეტალებით სავსეა.
ერთი საინტერესო დეტალი კამილის თმაა. სინამდვილეში მას მუქი თმა ჰქონდა, სურათზე კი ქერა პარიკი ახურავს. ხელოვნებათმცოდნეები ფიქრობენ, რომ მონეს სურდა სრულიად ნათლად ეჩვენებინა: ეს იაპონურ კოსტიუმში გამოწყობილი ევროპელი ქალია და არა იაპონელი. სურათი იაპონიის პორტრეტი კი არ არის, არამედ ფრანგების იაპონიით მოხიბვლის პორტრეტია.
კიმონო და მარაოები
სამოსი, რომელიც კამილს აცვია, უჩიკაკეა, გრძელი, მძიმე ზედა კიმონო, რომელსაც სხვა ტანსაცმელზე გახსნილად ატარებენ. იაპონიაში ასეთ სამოსს მაღალი წრის ქალები განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მაგალითად ქორწილში, ატარებდნენ; ის თეატრალურ კოსტიუმადაც გამოიყენებოდა. მის ქვედა კიდეში ბამბა აქვს ჩაგებული, ამიტომ იატაკზე სქელ გორგლად მიჰყვება, რაც მონემ დიდი გულმოდგინებით დახატა.
კიმონოში ყველაზე მოულოდნელი მისი მორთულობაა. ქვედა კიდესთან, კამილის ხელს ქვემოთ, ამოქარგულია მრისხანესახიანი სამურაი მეომრის ფიგურა, რომელიც თითქოს ხმალს იშიშვლებს. რადგან ნაქარგობა ასეთი სქელი და ასეთი კაშკაშაა, მეომარი თითქმის ისე გამოიყურება, თითქოს ქსოვილიდან გადმოხტომას აპირებს. მისი მრისხანე სახე თავად კამილის სახისგან შორს არ არის და ეს ორი სახე ხალისიან კონტრასტს ქმნის: მშვიდი, მომღიმარი ფრანგი ქალი და გაცოფებული მეომარი მის სამოსზე.
მარაოებიც უფრო ყურადღებით დათვალიერებას იმსახურებს:
- კედელსა და იატაკზე მოთავსებული მრგვალი მარაოები უჩივებია, ანუ ბრტყელი იაპონური მარაოები, რომლებიც არ იკეცება. იმ დროს პარიზში ისინი იაფი და პოპულარული სუვენირები იყო.
- მარაოები ყვავილებით, პეიზაჟებითა და ფიგურებითაა მოხატული, ერთ-ერთზე კი, კამილის თავთან, იაპონელი ქალის სახეა გამოსახული, რომელიც თითქოს მისკენ იყურება.
- დასაკეცი მარაო, რომელიც კამილს ხელში უჭირავს, ლურჯი, თეთრი და წითელია — საფრანგეთის დროშის ფერებისაა. ეს კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ წინ პარიზელი ქალი გვიდგას, რომელიც როლს თამაშობს.
იაპონური ხელოვნებით გატაცება
ორასზე მეტი წლის განმავლობაში იაპონია უცხოეთთან ვაჭრობისთვის თითქმის სრულიად ჩაკეტილი იყო. 1850-იან წლებში, შეერთებული შტატებისა და ევროპული სახელმწიფოების ზეწოლით, მან ნავსადგურების გახსნა დაიწყო. მალე იაპონური საქონელი ევროპას მოაწყდა: აბრეშუმი, ფაიფური, ლაქის ნაკეთობები, მარაოები, შირმები და, უპირველეს ყოვლისა, ფერადი ქსილოგრაფიები, რომლებსაც უკიიო-ე ერქვა, ანუ „მცურავი სამყაროს სურათები“. 1867 წლის პარიზის მსოფლიო გამოფენაზე იაპონიის მონაწილეობამ იაპონური ხელოვნება კიდევ უფრო მოდური გახადა.
ფრანგებმა ამ გატაცებას იაპონიზმი უწოდეს. პარიზის მაღაზიები იაპონურ ნივთებს ყიდდნენ, შეძლებული ადამიანები მათით სახლებს ამშვენებდნენ, მხატვრები კი ისეთი ოსტატების ესტამპებს სწავლობდნენ, როგორებიც იყვნენ კაცუშიკა ჰოკუსაი და უტაგავა ჰიროშიგე. ეს ესტამპები ყოველდღიურ ცხოვრებას, მსახიობებს, პეიზაჟებსა და ამინდს ისე გამოსახავდა, რომ ევროპელის თვალს ახლებური და თამამი ეჩვენებოდა: მკვეთრი კონტურები, კაშკაშა ფერის ბრტყელი ლაქები, უჩვეულო რაკურსები და კიდეებთან მოჭრილი კომპოზიციები.
მათით მონეს წრის ბევრი მხატვარი შთაგონდა, მათ შორის ედუარ მანე, ედგარ დეგა და მოგვიანებით ვინსენტ ვან გოგი. 1860–1870-იან წლებში ცალკე პატარა მოდად იქცა სურათები, რომლებზეც მოდური ქალები კიმონოში ან იაპონური ნივთების გარემოცვაში პოზირებენ. „იაპონელი ქალით“ მონემ ამ მიმდინარეობის ერთ-ერთი ყველაზე თამამი და მასშტაბური ნიმუში შექმნა.
მონე და იაპონია
მონესთვის იაპონური ხელოვნების სიყვარული წარმავალი გატაცება არ ყოფილა. სიცოცხლის განმავლობაში მან ორასზე მეტი იაპონური ესტამპის კოლექცია შეაგროვა, მათ შორის ჰოკუსაის, ჰიროშიგესა და უტამაროს ნამუშევრები. ერთი პოპულარული ამბის თანახმად, ისინი პირველად ნიდერლანდებში, ერთ მაღაზიაში აღმოაჩინა, სადაც ესტამპებს შესაფუთ ქაღალდად იყენებდნენ, თუმცა ეს ამბავი შესაძლოა ლეგენდა იყოს. უდავოა ის, რომ მოგვიანებით ესტამპებმა ჟივერნიში მისი სახლის კედლები დაფარა, სადაც მათი ნახვა დღესაც შეიძლება.
იაპონიის გავლენა მონეზე კოსტიუმებსა და მარაოებზე ბევრად ღრმაა. გვიანდელ შემოქმედებაში ის ჩანს კადრის აგების მანერაში, ერთი და იმავე მოტივის სერიებში, რომლებსაც დღის სხვადასხვა დროს ხატავდა, და, უპირველეს ყოვლისა, ჟივერნიში მის სახელგანთქმულ ბაღში. იქ მან წყლის ბაღი მოაწყო მწვანედ შეღებილი იაპონური ხიდით, რომელიც დუმფარებით სავსე ტბორზე რკალად გადადის. ამ მოტივს ის სიცოცხლის ბოლომდე კვლავ და კვლავ ხატავდა. საინტერესოა, რომ ეს გვიანდელი ნამუშევრები იაპონური ხელოვნების სულს ჩუმად და პირადულად ითვისებს, „იაპონელი ქალი“ კი იაპონურ ნივთებს პირდაპირ გვიჩვენებს, თითქმის განძის გამოფენასავით.
წარმატება იმპრესიონისტების მეორე გამოფენაზე
1874 წელს მონემ და მისმა მეგობრებმა პირველი დამოუკიდებელი გამოფენა მოაწყვეს, სადაც სურათმა „შთაბეჭდილება. ამომავალი მზე“ ერთ კრიტიკოსს მთელი ჯგუფისთვის დამცინავად „იმპრესიონისტები“ შეარქმევინა. ორი წლის შემდეგ, 1876 წელს, მათ მეორე გამოფენა პარიზში, ხელოვნების ნიმუშებით მოვაჭრე პოლ დიურან-რიუელის გალერეაში გამართეს. მონემ იქ „იაპონელი ქალი“ გამოფინა და სურათმა დიდი ყურადღება მიიპყრო.
რეაქციები არაერთგვაროვანი იყო: ზოგ კრიტიკოსს მისი კაშკაშა ფერი და იუმორი მოეწონა, სხვებს კი ზედმეტად ბრჭყვიალა ან გაუგებარი მოეჩვენათ. მაგრამ ერთი მნიშვნელოვანი თვალსაზრისით სურათმა ნამდვილი წარმატება მოიპოვა: ის 2020 ფრანკად გაიყიდა, რაც იმ დროისთვის მონესთვის მაღალი ფასი იყო. მხატვრისთვის, რომელსაც ანგარიშების გადახდა ხშირად უჭირდა, ეს თანხა ძალიან გამოადგა.
თუმცა თავად მონე მოგვიანებით ამ სურათზე საკმაოდ აგდებულად ლაპარაკობდა. სიბერეში მას უბრალო ახირებად მოიხსენიებდა — ნამუშევრად, რომელიც ნაწილობრივ საზოგადოებისა და ბაზრის გულის მოსაგებად შექმნა. ის არ შეესაბამებოდა სინათლისა და ღია ცის მხატვრის იმ სახეს, რომლის დატოვებაც მას სურდა. დღევანდელი მაყურებლების დიდი ნაწილი მას არ ეთანხმება და ამ სურათს მის ერთ-ერთ ყველაზე მხიარულ და გამომგონებლურ ფიგურულ ნამუშევრად მიიჩნევს.
პარიზიდან ბოსტონამდე
გაყიდვის შემდეგ „იაპონელი ქალი“ ათწლეულების განმავლობაში ერთი კერძო კოლექციიდან მეორეში გადადიოდა. 1956 წელს ის ბოსტონის სახვითი ხელოვნების მუზეუმმა შეიძინა, რომელსაც საფრანგეთის გარეთ მონეს სურათების ერთ-ერთი უდიდესი კოლექცია აქვს, ასევე იაპონური ხელოვნების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კოლექცია მსოფლიოში. ამიტომ ბოსტონი შესაფერისი სახლია სურათისთვის, რომელიც ამ ორ სამყაროს აერთიანებს.
2015 წელს სურათი საჯარო დებატების ცენტრში აღმოჩნდა. ის ახლახან იყო დაბრუნებული იაპონიაში გამართული გამოფენების ტურიდან და მუზეუმმა წამოიწყო ღონისძიება სახელწოდებით „Kimono Wednesdays“ („კიმონოს ოთხშაბათები“), რომლის დროსაც დამთვალიერებლებს შეეძლოთ კიმონოს ასლი მოეზომათ და სურათის წინ ფოტოები გადაეღოთ. ზოგი პროტესტის მონაწილე ამტკიცებდა, რომ ღონისძიება სხვა კულტურის სამოსს კარნავალის კოსტიუმივით ეპყრობოდა და აზიაზე ძველ ევროპულ სტერეოტიპებს იმეორებდა. სხვები, მათ შორის ზოგიერთი იაპონელი და იაპონური წარმოშობის ამერიკელი დამთვალიერებელი, არ ეთანხმებოდნენ და ამბობდნენ, რომ კიმონოს გაზიარება იაპონური კულტურის დაფასების მეგობრული საშუალებაა. მუზეუმმა დამთვალიერებლებს კიმონოს ჩაცმის ნება აღარ მისცა, სამაგიეროდ მასზე შეხების ნება დართო და იაპონიზმის ისტორიაზე დისკუსიები მოაწყო. ამ კამათმა აჩვენა, რომ 1876 წელს დახატულ სურათს დღესაც შეუძლია კითხვები გააჩინოს იმის შესახებ, როგორ უყურებენ კულტურები ერთმანეთს და რას სესხულობენ ერთმანეთისგან.
საინტერესო დეტალები
- კიმონოს წითელი ფერი, რომელიც ტილოს უდიდეს ნაწილს ავსებს, ერთმანეთზე დატანილი მრავალი ელფერისგან შედგება, ნარინჯისფრიდან მუქ ჟოლოსფრამდე.
- იმპრესიონისტული სურათების უმეტესობისგან განსხვავებით, „იაპონელი ქალი“ გულდასმით არის დაგეგმილი და ძალიან დახვეწილად შესრულებული. ეს აჩვენებს, რომ მონეს, როცა მოისურვებდა, დეტალურად და საგულდაგულოდ ხატვაც შეეძლო.
- ჭილოფი, მარაოები და სამოსი სურათს ბრტყელ, დეკორატიულ იერს ანიჭებს, იაპონური ესტამპების თამამი ორნამენტების მსგავსს, თუმცა თავად ფიგურა სინათლითა და ჩრდილით არის გამოძერწილი.
- როცა მონე ამ სურათს ხატავდა, კამილს სიცოცხლის სულ რამდენიმე წელიღა რჩებოდა. ის 1879 წელს გარდაიცვალა და კამილის იმ გამოსახულებებს შორის, რომლებიც მონემ შექმნა, „იაპონელი ქალი“ ყველაზე ფერადოვანი და ხალისიანია.
