აკრობატების ოჯახი: პიკასოს შემსრულებლები ორ სამყაროს შორის

ღია პეიზაჟში ექვსი ადამიანია შეკრებილი. სანახაობისთვის არიან გამოწყობილი, თუმცა თითქოს არაფერს გვიჩვენებენ. არც არენაა, არც მაყურებელთა სიმრავლე და არც შთამბეჭდავი აკრობატული ილეთი. 1905 წელს შექმნილ „აკრობატების ოჯახში“ პაბლო პიკასოს ყურადღება წარმოდგენიდან მის მიღმა არსებულ გაურკვეველ ერთობაზე გადააქვს. ფიგურები ერთ მიწაზე დგას, მაგრამ მთლიანად ერთ ემოციურ სივრცეს ვერ იზიარებს. მათი შეკრება ოჯახურ პორტრეტს გვპირდება; განცალკევებულობა ამ დაპირების უპირობოდ მიღებას ართულებს.

ვინ იყო მოხეტიალე შემსრულებელი

ფრანგული სიტყვა saltimbanque მოხეტიალე სანახაობრივ შემსრულებელს, განსაკუთრებით აკრობატს ან მსგავს არტისტს აღნიშნავს. იგი ფიზიკურ ოსტატობაზე, მაყურებლის ყურადღებასა და ადგილიდან ადგილზე გადასვლაზე დამოკიდებულ საქმიანობას გულისხმობს. სიტყვა კონკრეტულ ნათესაობას არ ასახელებს. ამ განსხვავების დანახვა ნახატსაც ცვლის: სათაური პროფესიულ ერთობას შეიძლება აღნიშნავდეს ისე, რომ ექვსივე ადამიანის სისხლით ნათესაობას არ ამტკიცებდეს. პიკასო კოსტიუმებსა და ჯგუფს გვთავაზობს, მათი კავშირის ბუნებას კი ღიად ტოვებს. პროფესიული და ოჯახური სახელდება მთლიანად ერთმანეთს არ ემთხვევა. საერთო საქმიანობამ შეიძლება დამოკიდებულება, სიახლოვე და ერთად დარჩენის საჭიროება შექმნას ისე, რომ თითოეულის წარმომავლობაზე ვერაფერი გვითხრას. სათაური ერთიანობის ძებნისკენ გვიბიძგებს, ხილული განლაგება კი ამ ძებნის სიმარტივეს ამოწმებს. სიტყვასა და გამოსახულებას შორის ეს დაძაბულობა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე დაუდასტურებელი საგვარეულო კავშირების შედგენა. პროფესიული ერთობის შესაძლებლობა ნათესაობას არ უარყოფს, მაგრამ არც მის დამტკიცებას ნიშნავს.

მეოცე საუკუნის დასაწყისის პარიზში ასეთი შემსრულებლები პოპულარული სანახაობის უფრო ფართო სამყაროს ეკუთვნოდნენ, რომელიც მხატვრებსა და მწერლებს იზიდავდა. პიკასო ქალაქში 1904 წელს დამკვიდრდა და მონმარტრზე, ბატო-ლავუარის გარემოში ცხოვრობდა. ცირკი მხოლოდ თვალწარმტაც სამოსს არ სთავაზობდა. არტისტი მაყურებლის წინ ძალიან შესამჩნევი შეიძლებოდა ყოფილიყო, წარმოდგენის მიღმა კი საზოგადოების განაპირას დარჩენილიყო. ეს წინააღმდეგობა ხსნის მათ მიმზიდველობას შემოქმედებისთვისაც, რომლებიც აღიარებას საჭიროებდნენ, თუმცა დამკვიდრებულ კულტურულ მოლოდინებს ეწინააღმდეგებოდნენ.

ვარდისფერი პერიოდი მხოლოდ სიხარულს არ ნიშნავს

ნახატი ვარდისფერ პერიოდს ეკუთვნის, როცა ცისფერი პერიოდის შემდეგ პიკასოსთან თბილი ფერები და ცირკის თემები დაწინაურდა. ცისფერიდან ვარდისფერსა და მიწისფერ ტონებზე გადასვლას მარტოობა არ გაუქრია. მან სხვა ემოციური წყობა გახადა შესაძლებელი, რომელიც პირდაპირ პირქუშ პალიტრაზე ნაკლებად იყო დამოკიდებული. პეიზაჟის სირბილე ადამიანებს შორის დისტანციასთან ერთად არსებობს. ამიტომ თბილი ფერი კომპოზიციური არჩევანია და არა ბედნიერების სარწმუნო საბუთი.

ამ მრავალფეროვნებას სხვა ნაწარმოებებიც ხსნის. „ბიჭი ჩიბუხით“ ყვავილებით გარშემორტყმულ ადამიანს გვიჩვენებს, რომლის გამომეტყველებაც ადვილად გასაგები არ არის. „ბიჭში, რომელსაც ცხენი მიჰყავს“ ახალგაზრდა და ცხოველი გამარტივებულ პეიზაჟში საერთო მოძრაობას იზიარებს. აქ ამოცანა უფრო დიდია: ექვსმა ფიგურამ ჯგუფი უნდა შექმნას და თან საკუთარი პოზები და შინაგანი განმარტოება შეინარჩუნოს. შედარება აჩვენებს, როგორ ანიჭებდა პიკასო გამარტივებული გარემოთი სხეულებრივ კავშირებს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას.

ექვსი ფიგურა წარმოდგენის გარეშე

ჯგუფშია რომბებიანი კოსტიუმით შემოსილი ჰარლეკინი, წითლად ჩაცმული მსხვილი მასხარა, ტრიკოში გამოწყობილი ახალგაზრდა, ორი ბავშვი და მჯდომარე ქალი. ჰარლეკინს პატარა გოგონას ხელი უჭირავს. ქალი მარჯვნივ, სხვებისგან მოშორებით ზის, დანარჩენები კი მეტწილად მარცხნივ იყრიან თავს. მდებარეობის ეს მარტივი განსხვავებები სურათს მანამდე აწყობს, სანამ ყოველ სახეს ან ნივთს ამოვიცნობდეთ. კავშირი და დაშორება უკვე განლაგებაშია ჩადებული.

კოსტიუმები წარმოდგენის სამყაროს მიგვანიშნებს, სხეულები კი ჩვენთვის არ ასრულებს ნომერს. ეს არსებითია, რადგან ცირკის გამოსახულებაში სამოსი და მოქმედება ჩვეულებრივ ერთმანეთს აძლიერებს. პიკასო მათ აცალკევებს. მაყურებელი პროფესიის საჯარო ნიშნებს ხედავს, მაგრამ მოსალოდნელ სანახაობას ვერ იღებს. ყურადღება წარმოდგენის მიღმა დროზე გადადის: ლოდინზე, მგზავრობაზე ან უბრალოდ თანამგზავრების გვერდით არსებობაზე. ეს შესაძლებლობები ინტერპრეტაციად რჩება, რადგან ტილო დოკუმენტურად ცნობილი მგზავრობის რომელიმე ზუსტ მომენტს არ ასახელებს.

როგორ იქცევა მანძილი თემად

ფიგურებს შორის სივრცე შემთხვევით დარჩენილი ფონი არ არის. ის განსაზღვრავს, რამდენად ეკუთვნის თითოეული ადამიანი ჯგუფს. მჯდომარე ქალის განცალკევება განსაკუთრებით შესამჩნევია, რადგან თვალი მის ფეხზე მდგომებთან დაკავშირებას ცდილობს. სხვა ადგილას ბავშვის ხელი ნამდვილ ფიზიკურ კავშირს ქმნის და მსგავსი კავშირების არქონას უფრო ხილულს ხდის. პატარა ჟესტები ისეთ თხრობით მნიშვნელობას იძენს, რომელსაც ტრადიციული სცენა დრამატულ გამომეტყველებებს ან აშკარა მოქმედებას მიანდობდა. ამით მაყურებლის როლიც იცვლება. ჩვეულებრივი ნომრის წინ ოსტატობას, რისკს ან გართობას დაველოდებოდით. აქ ადამიანებს უნდა შევხედოთ, რომელთა ყოფნას პროფესიული გარეგნობა არ ამოწურავს. ისინი შემსრულებლებად ცნობადი რჩება, თუმცა მხოლოდ იმ სამსახურზე არ დაიყვანება, რომელსაც პუბლიკას ჩვეულებრივ სთავაზობს. მოსალოდნელი წარმოდგენის არქონა მათ მის მიღმაც გვანახვებს. კოსტიუმი მნიშვნელობას ინარჩუნებს, მაგრამ ადამიანის ერთადერთ აღწერად აღარ მოქმედებს და სცენის გაგებაც ამ განსხვავებაზეა დამოკიდებული.

თვალები ჩრდილშია და მზერების პირდაპირი გაცვლის დადგენა რთულია. ვერ მივყვებით მზერათა ჯაჭვს საერთო საუბრის აღმოსაჩენად. ჯგუფს თითქოს სიახლოვე, სამოსი და სათაური აკავებს, ემოციური ერთიანობა კი გაურკვეველი რჩება. ეს უფრო ზუსტია, ვიდრე ფიგურების უბრალოდ სევდიანად გამოცხადება. სევდა შესაძლო რეაქციაა; ხილული აგებულება კი გვაჩვენებს, რომ ერთად ყოფნა და განცალკევება ერთ კომპოზიციაში თავსდება.

პიკასო საზოგადოების განაპირას მყოფთა შორის

ვაშინგტონის ეროვნული გალერეა ჰარლეკინის პროფილში პიკასოს ამოიცნობს. ასე შემოდის თვითგამოსახვა, მაგრამ მთელი ტილო პირდაპირ ავტობიოგრაფიულ ჩანაწერად არ იქცევა. მხატვარმა შეიძლება თავი წარმოსახვით ჯგუფში მოათავსოს მსგავსების გამოსაკვლევად და არა ნამდვილი შემთხვევის აღსაწერად. ჰარლეკინი საშუალებას გვაძლევს, ფერმწერზე ვიფიქროთ როგორც ადამიანზე, რომელიც ხილულ სახეებს ქმნის, მაყურებელზეა დამოკიდებული და გარემომცველ საზოგადოებას არამყარად ეკუთვნის. ამისთვის პერსონაჟების ფიქრების ცოდნა საჭირო არ არის. საკმარისია ხელის ნამდვილი შეხება იმ შუალედს შევადაროთ, რომელსაც აშკარა მოქმედება არ ავსებს. სიცარიელე შეხებასთან კონტრასტით ხდება საგრძნობი. ამიტომ ნახატი კავშირის გაურკვევლობაზე საუბრის საშუალებას გვაძლევს, მაგრამ ვერ გვიდგენს, რას გრძნობს ან ფიქრობს ყოველი ადამიანი. ინტერპრეტაციის სიფრთხილე დაკვირვებას არ ასუსტებს: პირიქით, ხილულ საბუთსა და პირად ვარაუდს უფრო მკაფიოდ განასხვავებს და ამით ფორმების მნიშვნელობას ინარჩუნებს. შეხება და მანძილი ერთობლივად მუშაობს: პირველი შესაძლო კავშირს გვაჩვენებს, მეორე კი გვახსენებს, რომ ეს კავშირი ყველა ადამიანს ერთნაირად არ მოიცავს.

ამ ამოცნობას ყველა მოდელის შესახებ დარწმუნებულობამდე არ უნდა გავყვეთ. რამდენიმე ნამდვილი სახელი სურათს სრულად არ ხსნის. გარეგნული მსგავსებაც არ ამტკიცებს, რომ პიკასო ზუსტად მოხეტიალე შემსრულებლების პირობებში ცხოვრობდა. ნაყოფიერი კავშირი აგებულებაშია: მხატვარიც და შემსრულებელიც ოსტატურ შრომას საჯაროდ სთავაზობს სხვებს, თუმცა ყურადღება მყარ კუთვნილებას ვერ უზრუნველყოფს. ავტოპორტრეტი ამ შედარებას აღრმავებს ისე, რომ წარმოსახვით სივრცეს არ აუქმებს.

გადამუშავებით ჩამოყალიბებული დიდი ზედაპირი

ზეთის ფერწერით შესრულებული ტილო 212,8 × 229,6 სანტიმეტრია და ვაშინგტონის ეროვნულ გალერეას, ჩესტერ დეილის კოლექციას ეკუთვნის. თითქმის კვადრატული ფორმატი ფეხზე მდგომ ჯგუფსაც და მჯდომარე ქალსაც წონას ანიჭებს. საზოგადოების განაპირიდან აღებული თემისთვის დიდი ზომა მნიშვნელოვანია: შემსრულებლები ისეთ ვრცელ სასურათე არეს იკავებს, რომელსაც მაყურებელთან მნიშვნელოვანი საჯარო შეხვედრის დატევა შეუძლია.

პიკასო კომპოზიციას არაერთხელ ცვლიდა, ფიგურებს ამატებდა და ურთიერთობებს გადააწყობდა. მუზეუმი საღებავის დადების განსხვავებებს აღნიშნავს: ცაში თხელ მონაკვეთებს, სხვაგან კი უფრო სქელ და გადამუშავებულ ადგილებს. ეს ისტორია ერთი სპონტანური დაკვირვების შთაბეჭდილებას ეწინააღმდეგება. თითქოსდა სიმშვიდე გადაწყვეტილებებისა და ცვლილებების შედეგია. თავშეკავებული საბოლოო წყობა რთული პროცესიდან შეიძლება წარმოიშვას; ზედაპირის სხვაობები მუშაობის კვალს ინახავს და უბრალოდ გამოსატოვებელი ნაკლი არ არის. ზომა თემასთან მაყურებლის მდგომარეობასაც ცვლის. პატარა ეპიზოდი შესაძლოა სწრაფ ჩანაწერად აღქმულიყო, დიდი ზედაპირი კი სხეულებისა და მანძილების ხანგრძლივ განხილვას მოითხოვს. მხოლოდ კოსტიუმს კი არ ვამჩნევთ, არამედ ადამიანთა მთლიან განლაგებას. განაპირა ჯგუფისთვის ამდენი ხილული სივრცის დათმობა მხატვრული გადაწყვეტილებაა და არა ტილოს ზომების უბრალო ტექნიკური მონაცემი. თითქმის კვადრატული არე მჯდომარე ქალსაც საერთო წონასწორობის ნაწილად ტოვებს, მიუხედავად იმისა, რომ მისი ემოციური კავშირი სხვებთან გაურკვეველია.

ნახატს ლიტერატურული გაგრძელებაც აქვს. რაინერ მარია რილკე მას მფლობელის, ჰერტა კიონიგის მეშვეობით იცნობდა. 1915 წელს პოეტი მის მიუნხენის სახლში, ტილოს სიახლოვეს ცხოვრობდა. მეხუთე დუინური ელეგია კიონიგს ეძღვნება და შემსრულებლების ამ სამყაროს უკავშირდება. ეს კავშირი ყოველი დახატული ფიგურის ფარულ ახსნას არ გვაძლევს. იგი გვიჩვენებს, როგორ შეიძლება ხილული განლაგება სხვა ხელოვნების საწყისად იქცეს. ნახატის ისტორია მხოლოდ მფლობელების ცვლილება არ არის: მასში შედის ყურადღება, ინტერპრეტაცია და წარმოსახვითი პასუხებიც, რომელთაც იგი სხვა მაყურებლებში შესაძლებელს ხდის.

ცარიელი პეიზაჟის ხანგრძლივი ზემოქმედება

პეიზაჟი მყარი სახლის ან გარკვეული დანიშნულების ადგილის მცირე ნიშნებს გვაძლევს. მისი სიმწირე შემსრულებლებს დასადგომ მიწას აძლევს, მაგრამ სოციალურ გარემოში საიმედოდ არ ამკვიდრებს. აუცილებელი არ არის ნამდვილი უდაბნო წარმოვიდგინოთ ან პარიზის ზუსტი ადგილი დავადგინოთ. გარემო სახვითად მოქმედებს: ყურადღების გამფანტველ დეტალებს აქრობს, შუალედებს აფართოებს და ფიგურებს ღიად ტოვებს. კოსტიუმები მათ ერთ დასად გვაცნობს, მიწა კი ნაკლებად გვამშვიდებს იმაზე, სად არის მათი ადგილი.

ჯერ მდგომი და მჯდომარე სხეულების განაწილებას შეხედეთ, შემდეგ ხელებს, ფეხებსა და მათ შორის შუალედებს. მხოლოდ ამის შემდეგ დაუბრუნდით სათაურს. „ოჯახი“ ახლა ნათესაობას ნიშნავს, თანამეგობრობას, დამოკიდებულებას თუ ერთიანობის სურვილს? ნახატი ერთ პასუხს არ მოითხოვს. მისი ხანგრძლივი ძალა იმაშია, რომ კუთვნილებას ასაწყობ ურთიერთობად გვანახვებს და არა თავისთავად მოცემულობად. ექვს ადამიანს შეუძლია პეიზაჟი და პროფესია იზიარებდეს ისე, რომ ერთმანეთისთვის ან ჩვენთვის ემოციურად ბოლომდე გასაგები არ გახდეს. ამიტომ სათაურთან დაბრუნება დაკვირვების შემდეგ არის სასარგებლო. თუ თავიდანვე შეკრული ოჯახის მზა წარმოდგენით დავიწყებთ, მის საწინააღმდეგო ნიშნები შეიძლება გამოგვრჩეს. თუ მხოლოდ განცალკევებას დავინახავთ, საერთო პროფესიული გამოჩენის ფაქტს დავკარგავთ. ნაწარმოები ორივე შესაძლებლობას ინახავს და ერთი ვარიანტის ნაადრევ არჩევას არ გვავალებს. ხელები, პოზები და ცარიელი ადგილები ერთმანეთთან ერთად უნდა განვიხილოთ; არცერთი დეტალი ცალკე ვერ გვაძლევს მთელი ჯგუფის ურთიერთობის საბოლოო ახსნას.