ბიჭი, რომელსაც ცხენი მიჰყავს: პიკასოს მშვიდი გარდატეხა

შიშველი ახალგაზრდა ცხენის გვერდით მიდის. ხელი ისე აქვს შეკრული, თითქოს თოკს იჭერს, რომელიც ნახატზე არ ჩანს. ეს მცირე წინააღმდეგობა აცოცხლებს სურათს „ბიჭი, რომელსაც ცხენი მიჰყავს“, რომელიც პაბლო პიკასომ პარიზში 1905–1906 წლებში შექმნა. მათი მგზავრობის ამბავს დაწვრილებით აღწერილი გარემო არ გვიხსნის. თითქმის ყველაფერი ორ სხეულს შორის ურთიერთობაზეა დამყარებული: მიმართულება, ძალაუფლება, სიმძიმე და მიზანმიმართული მოძრაობის განცდა. გამოსახულების თავშეკავება საგულდაგულოდ არის აგებული და უბრალო სიმარტივეს არ ნიშნავს. მთავარი წინააღმდეგობა კარგად ნაცნობ ქმედებას ეხება. ვიცით, რომ ცხენს ჩვეულებრივ გარკვეული საშუალებით მიუძღვებიან, მაგრამ აქ ეს საშუალება არ ჩანს. ამიტომ თვალი ხილულსა და გამოცდილებით ნაგულისხმევს ერთმანეთთან აკავშირებს. პატარა გამოტოვება დიდ ტილოზე ყურადღების ცენტრად იქცევა და გვახსენებს, რომ ნახატი ყველაფერს პირდაპირ არ ამბობს. მოქმედების გასაგებად მაყურებლის ცოდნაც მუშაობს, თუმცა ყველა დეტალის გამოგონების უფლება ამით არ ჩნდება.

პარიზი და ვარდისფერი პერიოდის ცვლილებები

პიკასო პარიზში 1904 წელს დამკვიდრდა და მონმარტრის იმ გარემოში მუშაობდა, რომელიც ბატო-ლავუარს უკავშირდება. მანამდე, ცისფერ პერიოდში, შეზღუდული ცისფერი პალიტრით ხშირად სიღარიბესა და მარტოობას ეხებოდა. ვარდისფერი პერიოდის სახელწოდება შემდგომ ცვლილებას აღწერს: თბილ ტონებს, ცირკის შემსრულებლებსა და ახალგაზრდა ადამიანებს. ეს დაყოფა შემოქმედებითი გზის დალაგებაში გვეხმარება, მაგრამ ყოველი ნახატისთვის სავალდებულო წესად არ უნდა ვაქციოთ. ამ პერიოდის ტილო აუცილებლად ვარდისფერი არ არის და არც ბედნიერების გამოხატვა მოეთხოვება.

„აკრობატების ოჯახის“ მარტოობა გვიჩვენებს, რატომ არ ნიშნავს თბილი პალიტრა აუცილებლად უდარდელ განწყობას. ცხენიან სურათში მიწისფერი ტონები და გამარტივებული პეიზაჟი „ბიჭი ჩიბუხით“ უფრო დეკორატიულ გარემოს ცვლის. სამივე ნაწარმოები ადამიანის ფიგურით ინტენსიური დაინტერესების პერიოდს ეკუთვნის. მათი შედარება აჩენს სხვადასხვა წონასწორობას ცნობად ადამიანებსა და ადამიანური ყოფნის უფრო ზოგად, შეგნებულად დადგმულ გამოსახულებას შორის.

ორი ფიგურა, საერთო მიმართულება

ბიჭი და ცხენი მაღალ ტილოს იკავებს, რაც მათ სხეულებს მნიშვნელოვან სახვით ძალას ანიჭებს. სურათი, რომელიც დღეს ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში ინახება, 220,6 × 131,2 სანტიმეტრია. ვერტიკალური ფორმატი არსებითია: წყვილი თითქოს ჩვენ წინ დგას და ფართო პეიზაჟში არ იკარგება. მათი წინსვლა ვიწრო არეში იშლება. გარემო საკმარისია ღია ადგილის მისანიშნებლად, მაგრამ იმდენად დაწვრილებით არ არის აღწერილი, რომ კონკრეტული ადგილმდებარეობა ამოვიცნოთ.

შეადარეთ ახალგაზრდის გამართული ტანი ცხენის გრძელ თავსა და კისერს. განსხვავებული აგებულება სხვადასხვა რიტმს ქმნის, მოძრაობის მიმართულება კი მათ აერთიანებს. ბიჭი ცხოველზე არ ზის და მას ზემოდან არ დაჰყურებს. ორივე ერთ მიწაზეა, იმდენად ახლოს, რომ მათი კონტურები ერთობლიობას ქმნის. ეს თავდაჯერებულობაზე ან ურთიერთშეჩვევაზე შეიძლება გვაფიქრებინებდეს, თუმცა არცერთი გრძნობა სცენის დოკუმენტურად დადგენილი ახსნა არ არის. ეს შესაძლებლობები პოზებისა და განლაგებისგან ჩნდება. ასეთი შთაბეჭდილება ფიგურების წარსულის ცოდნას არ ნიშნავს. პოზამ შეიძლება თავდაჯერებულობა გვაგრძნობინოს ისე, რომ ადამიანის ფიქრებზე არაფერი ვიცოდეთ. სიახლოვე ურთიერთშეჩვევას გვაფიქრებინებს, მაგრამ ვერ ადგენს, რამდენ ხანს იცნობდნენ ერთმანეთს ბიჭი და ცხენი. ამიტომ ხილული ურთიერთობა და მისგან წარმოსახული ისტორია უნდა გავარჩიოთ. პირველი სურათის ფორმებს ეყრდნობა, მეორე კი ადვილად გადაიქცევა დაუდასტურებელ ამბად, რომელიც ნახატში არ არის მოცემული.

ხელი, რომელსაც აღვირი არ უჭირავს

შეკრული ხელი მთავარია, რადგან ცნობად მოქმედებას ასრულებს იმ საგნის გარეშე, რომელიც ჩვეულებრივ ამ მოქმედებას ქმედითს ხდის. თოკი ადამიანს ცხოველთან ფიზიკურად დააკავშირებდა. მის გარეშე კავშირი ჟესტის ამოცნობამ და ფიგურების შეთანხმებულმა მოძრაობამ უნდა შეგვაგრძნობინოს. პიკასომ პატარა პრაქტიკული დეტალი ამოიღო და სწორედ მის არყოფნას უჩვეულო მნიშვნელობა შესძინა. სურათი მოქმედებს, რადგან ვიცით, რას ნიშნავს ჩვეულებრივ ცხენის წაყვანა.

მაცდურია დაკარგული აღვირი თავისუფლების, მბრძანებლობის ან ბუნებასთან ჰარმონიის ერთმნიშვნელოვან გზავნილად ვაქციოთ. არცერთი წაკითხვა პიკასოს დადასტურებულ განცხადებად არ უნდა მივიჩნიოთ. უფრო სარწმუნო დაკვირვებაა, რომ გამოტოვება სახვით დამაჯერებლობას სიტყვასიტყვით ახსნისგან გამოყოფს. ცხენი თითქოს იმიტომ მიჰყვება ბიჭს, რომ კომპოზიცია ამაში გვარწმუნებს. შეკრული მუშტი, სხეულების სიახლოვე და შეთანხმებული მოძრაობა ქმნის იმ ურთიერთობას, რომელსაც ნამდვილი ღვედი აშკარად გამოაჩენდა. ხილული საშუალების გარეშე ურთიერთობის აგება ფერწერის შესაძლებლობასაც გვანახვებს. მაყურებელი ფორმების შეთანხმებას ენდობა მანამდე, სანამ რეალური მოქმედების ყველა პირობას გადაამოწმებს. ნახატი ცხენის მართვის პრაქტიკული ინსტრუქცია არ არის და ასეთი ინსტრუქციის სიზუსტით არ მოქმედებს. იგი მოძრაობის შთაბეჭდილებას ქმნის იმ მცირე ნიშნებით, რომლებიც დატოვებულია. ამ ნიშნების ზუსტი შერჩევა გვაძლევს საფუძველს, სისადავე ჩამოშორებული ინფორმაციის რაოდენობით კი არ შევაფასოთ, არამედ იმით, რამდენს აკეთებს დარჩენილი კონტური, ჟესტი და სივრცითი კავშირი.

შეუსრულებელი დიდი პროექტის მოტივი

სურათი იმ უფრო დიდი კომპოზიციის ცენტრალური მოტივიდან განვითარდა, რომელიც პიკასომ არ დაასრულა. MoMA-ს აღწერით, ჩაფიქრებულ კედლის მხატვრობაში მხედრებს ფეხით მიმავალი ფიგურა ახლდა, რომელსაც ცხენი მიჰყავდა. ეს წინაისტორია ხსნის, რატომ შეიძლება შემორჩენილი ტილო ერთდროულად დამოუკიდებლადაც აღვიქვათ და ჩარჩოს მიღმა გაგრძელებული პროცესიის ნაწილადაც. სხვა ადამიანებთან ერთად ჩაფიქრებულმა მოტივმა ცალკე ნაწარმოების შესაქმნელად საკმარისი ძალა შეიძინა.

მისთვის ეტიუდის წოდება არ ნიშნავს, რომ იგი უმნიშვნელო ნამუშევარი ან მხოლოდ სწრაფი ესკიზია. მოსამზადებელი იდეა შეიძლება დამოუკიდებელ მხატვრულ გადაწყვეტად იქცეს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა შერჩევა მის მნიშვნელობას ცვლის. სხვა მონაწილეების მოცილება ყურადღებას ახალგაზრდისა და ცხოველის ურთიერთობაზე ამახვილებს. მხოლოდ ამ ტილოთი შეუსრულებელი დიდი კომპოზიციის მთლიან ეფექტს ვერ აღვადგენთ. სამაგიეროდ, ჩვენ წინ კონკრეტული განლაგებაა თავისი მასშტაბით, ცარიელი გარემოთი და საგულდაგულოდ შენარჩუნებული წონასწორობით.

აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ შეუსრულებელი პროექტი და დაუმთავრებელი ზედაპირი. დიდი ჩანაფიქრი არ დახატულა, მაგრამ ეს შემორჩენილი ტილოს ყოველ მონაკვეთს ავტომატურად არასრულს არ ხდის. ნამუშევრის გეგმასთან კავშირი და მისი საკუთარი დასრულებულობის ხარისხი სხვადასხვა საკითხია. ისინი მასალაზე დაკვირვებით უნდა შევაფასოთ და არა მხოლოდ სიტყვა „ეტიუდის“ საფუძველზე. ამგვარად, სიტყვა კონკრეტულ ჩანაფიქრს უნდა მივუსადაგოთ. მოსამზადებელი ფუნქცია მაყურებელზე დამოუკიდებელ ზემოქმედებას არ გამორიცხავს. დიდი ზომა, ცენტრალური მოტივის შერჩევა და სხვა მონაწილეების მოცილება აღქმის პირობებს ცვლის. შეიძლება ერთდროულად ვაღიაროთ კავშირი შეუსრულებელ პროექტთან და დავაკვირდეთ იმასაც, რასაც შემორჩენილი სურათი მაყურებლის წინ უკვე საკუთარი სახვითი საშუალებებით აღწევს. დაკარგული ან შეუსრულებელი დანარჩენი კომპოზიციის გონებაში დამატება მისი დანახვის აუცილებელი წინაპირობა არ არის.

მიწისფერი ტონები, კონტური და სიმძიმე

ჩამქრალი ყავისფერი და რუხი სურათს დეკორატიულ ფერთა კონტრასტებზე ნაკლებად დამოკიდებულს ხდის. ფორმები ნათებისა და სიბნელის ხარისხით, კონტურებითა და კიდურების განსხვავებული მიმართულებებით გამოიყოფა. თავშეკავებული პალიტრა სხეულებს მიწასთანაც აკავშირებს: ისინი ცალკე ფონზე დაკრულ კაშკაშა ამონაჭრებს არ ჰგავს. თუმცა მათი მოხაზულობა განსხვავებას ინარჩუნებს. ნახატი მუდმივად აწონასწორებს საერთო გარემოსადმი კუთვნილებასა და ცალკეული ფორმების სიცხადეს.

წვრილი დეტალები სხეულების საერთო აგებულებიდან ყურადღებას თითქმის არ გვართმევს. ბიჭის დგომა, ცხენის პროპორციები და ღია-მუქი მონაკვეთების განაწილება ზედაპირის ამომწურავ აღწერაზე მნიშვნელოვანია. ეს წყვილს სკულპტურულ ყოფნას ანიჭებს ისე, რომ სიტყვასიტყვით არ აჩერებს. ფიგურები მიდის, მაგრამ სურათი მათ მდგრად წყობაში აფიქსირებს. დროში მიმდინარე მოქმედებასა და ტილოზე შეჩერებულ ფორმას შორის დაძაბულობა მისი მშვიდი ძალის ერთ-ერთი წყაროა. მოძრაობა და მდგრადობა აქ ერთმანეთს არ აუქმებს. კიდურების მდებარეობა სიარულს გვაცნობინებს, დიდი კონტურები და სიმძიმის განაწილება კი გამოსახულებას ხანგრძლივობას ანიჭებს. სურათი მოქმედებას ინარჩუნებს ისე, რომ უძრავ საგნად არ გადააქცევს. ამ ურთიერთობით შეიძლება აიხსნას, რატომ რჩება მშვიდი სცენა სახვითად დაძაბული კაშკაშა ფერებისა და მრავალი მოვლენის გარეშე. თვალს მოქმედების ამოცნობაც შეუძლია და მისი აგებულების ერთდროულად განხილვაც.

ტრადიცია ახალი სახვითი ენის წინ

შიშველი ახალგაზრდა, ცხოველი და ღია პეიზაჟი იდეალიზებული სხეულებისა და პასტორალური თემების ძველ ტრადიციებთან შედარებას გვიბიძგებს. ამისთვის რომელიმე ერთი ნახატის ერთადერთ წყაროდ დასახელება საჭირო არ არის. პიკასოს შეეძლო მემკვიდრეობით მიღებულ სახვით ენებთან ემუშავა და მათი მოქმედება შეეცვალა. საზეიმო საცხენოსნო პორტრეტისგან განსხვავებით, აქ არ გვხვდება მდიდრულად ჩაცმული მხედარი, რომლის წოდებასაც ცხენი წარმოაჩენდა. სამოსისა და დასახელებული ადგილის არქონა სოციალურ ვინაობას ნაკლებად გამოკვეთილს ტოვებს.

რამდენიმე წელიწადში პიკასოს ექსპერიმენტები კუბიზმის შექმნასა და გამოსახული სივრცის უფრო რადიკალურ გარდაქმნას შეუწყობდა ხელს. შემდგომი ისტორია ამ ტილოს საყურადღებო გარდამავალ ნაწარმოებად აქცევს, მაგრამ მხოლოდ მომავლის წინასწარმეტყველებად არ უნდა დავიყვანოთ. ფიგურები ცნობადია, განლაგება საკუთარი მთლიანობით გამოირჩევა და მშვიდი განწყობა ამ კონკრეტულ გადაწყვეტას ეკუთვნის. ხელოვნების ცვლილება არ ნიშნავს, რომ ადრინდელი ნახატი თითქოს უფრო განვითარებულით ჩანაცვლებას ელოდა.

როგორ წავიკითხოთ შეგნებული გაურკვევლობა

დაიწყეთ მოძრაობის მიმართულებით, შემდეგ ბიჭის ხელი იმ ადგილს შეადარეთ, სადაც აღვირი შეიძლებოდა გამოჩენილიყო. შენიშნეთ, რამდენად ცოტა მინიშნებაა საჭირო მიწისა და მანძილის გამოსახატავად. ბოლოს ცარიელ მონაკვეთებს შეხედეთ: ისინი ფიგურებს გამოყოფს და ამავდროულად მოძრაობის ადგილს უტოვებს. ეს თანმიმდევრობა ნახატის აგებულებას უფრო სანდოდ ხსნის, ვიდრე გამოგონილი დანიშნულების ადგილი, დაუდასტურებლად დასახელებული მოდელი ან მეგობრობის ამბავი, რომელსაც ტილო ვერ ამტკიცებს.

უპასუხო კითხვები გამოცდილების ნაწილია. სად მიდიან? რატომ მიჰყვება ცხენი? სათაური მოქმედებას ასახელებს, მაგრამ გაურკვევლობას არ ხსნის. სრული ამბის შეკავებით პიკასო მთავარ თემად სხეულებრივ ურთიერთობებს აქცევს. შეკრული მუშტი, შემცირებული პალიტრა, ვერტიკალური ფორმატი — თითქოს მოკრძალებული გადაწყვეტილებები მთელ სცენას ცვლის. ამიტომ მშვიდი გამოსახულებაც შეიძლება მომთხოვნი კვლევა იყოს იმისა, როგორ ხდის ფერწერა მოქმედებას დამაჯერებელს. ამიტომ უპასუხო კითხვა აღწერის ნაკლი აუცილებლობით არ არის. იგი გამოგონილი გაგრძელებიდან უკვე არსებულ ფორმებთან გვაბრუნებს. რა გვარწმუნებს საერთო მოძრაობაში? რომელი დეტალი არ ჩანს, მაგრამ მაინც იგულისხმება? როგორ უწყობს ხელს ცარიელი სივრცე ორი სხეულის სიახლოვეს? ასეთი კითხვები ყურადღებას ნახატზე აჩერებს და პასუხს გარედან დამატებულ თავგადასავალში არ ეძებს. ასე გაურკვევლობა დაკვირვების სტიმულად იქცევა და არა ნებისმიერი ახსნის საბაბად.