ბიჭი ჩიბუხით: პიკასოს პორტრეტი აუქციონის რეკორდის მიღმა
თბილი ფონის წინ ლურჯად ჩაცმული ახალგაზრდა ზის. ხელში ჩიბუხი უჭირავს, თავზე ყვავილების გვირგვინი ადგას. 1905 წელს შექმნილ „ბიჭი ჩიბუხით“ პაბლო პიკასო ყოველდღიურ ნიშნებს მოულოდნელ საზეიმო მორთულობას უხამებს. წინააღმდეგობას ამბავი არ გვიხსნის. სამოსი, ყვავილები, ხელები და გამომეტყველება ბოლომდე არ ეწყობა ერთმანეთს: მოდელი მხატვრის პარიზულ გარემოსთან ახლოსაც ჩანს და ამავდროულად წარმოსახვით სამყაროშია გადატანილი. ამ წინააღმდეგობის დაუყოვნებლივ მოხსნა აუცილებელი არ არის. ყურადღებას ის იჭერს, რომ ნაცნობი ნიშნები ბოლომდე ნაცნობ ვითარებად არ იკვრება. სამოსსა და ნივთს ვცნობთ, მაგრამ გვირგვინი მთელ გამოჩენას ხელახლა გვაფასებინებს. ერთი დეტალით თითქოს ყოველდღიური პორტრეტი მეორე დეტალით დადგმულ სახედ იცვლება. ნახატი ამ დონეებს ერთდროულად ინარჩუნებს და მზა პასუხს არ გვაწვდის. ამიტომ დეტალების ამოცნობის შემდეგაც დასაკვირვებელი რჩება მათი ურთიერთობა და ის ცვლილება, რომელსაც ერთად ქმნის.
ვარდისფერი პერიოდის პორტრეტი
ნახატი ვარდისფერ პერიოდს ეკუთვნის, რომელსაც ცისფერი პერიოდის სიღარიბისა და მარტოობის განმეორებადი თემები უსწრებდა. პიკასო პარიზში 1904 წელს დამკვიდრდა და მონმარტრზე, ბატო-ლავუარის გარემოში მუშაობდა. თბილი ფერები, ცირკის შემსრულებლები და ახალგაზრდა ფიგურები მნიშვნელოვანი გახდა. თუმცა ეს უბედურებიდან სიხარულისკენ მარტივი გადასვლა არ ყოფილა. ფერმა ემოციური შესაძლებლობები შეცვალა, მაგრამ ყოველი გამომეტყველება მაშინვე გასაგები არ გაუხდია.
ამ განსხვავებას „აკრობატების ოჯახი“ აჩვენებს: თბილ გარემოში მყოფი ჯგუფი ემოციურად განცალკევებული რჩება. აქ ყვავილები ერთ ადამიანს არტყია, თუმცა ჩვეულებრივ საზეიმო სახედ არ აქცევს. ლურჯი სამოსიც გვახსენებს პერიოდების სახელთა მიახლოებითობას. ვარდისფერი პერიოდის ნაწარმოებში ცისფერი ფერი ფართოდ შეიძლება გამოიყენებოდეს; მთავარია სხვა ფერებთან მისი ურთიერთობა და მხატვრული ინტერესების საერთო ცვლილება.
რა ვიცით მოდელის შესახებ
მოდელს ხშირად ადგილობრივ მოზარდად, მეტსახელად P’tit Louis-დ ასახელებენ. Sotheby’s-ის კატალოგი ამ ამოცნობას ფრთხილად გვთავაზობს და არა უტყუარ ფაქტად. შეზღუდვა მნიშვნელოვანია: მეტსახელი და მოგონება სრული ბიოგრაფია არ არის. მისი ცხოვრების ან გარდაცვალების შესახებ მტკიცებებით ყვავილები სანდო საბუთის გარეშე არ უნდა ავხსნათ. ნახატის ემოციური გაურკვევლობა ტრაგიკული ისტორიის გამოგონების უფლებას არ გვაძლევს. გამოსახული ადამიანისადმი ყურადღება სწორედ ამ ზღვრის დაცვასაც გულისხმობს. შესაძლო სახელსა და მოგვიანებით გადმოცემულ მოგონებას ყურადღებით და პატივისცემით შეიძლება მოვეკიდოთ ისე, რომ მის ნაცვლად სრული ცხოვრება არ შევადგინოთ. ისტორიული ცოდნის ნაკლებობა უცვლელ ემოციასაც ვერ გვკარნახობს: სევდა, სიმშვიდე თუ დისტანცია ჯერ ნახატის ეფექტის აღწერაა და არა მოდელის დადგენილი შინაგანი მდგომარეობა. ეს განსხვავება პორტრეტის მნიშვნელობას არ ამცირებს. პირიქით, გვაძლევს საშუალებას, მხატვრული გარდაქმნაც დავინახოთ და ადამიანის უცნობი გამოცდილების მიმართ სიფრთხილეც შევინარჩუნოთ, ისე, რომ ერთი მეორის შემცვლელი არ გახდეს.
ზუსტად დადგენილი სახელიც ვერ ახსნიდა მთელ გამოსახულებას. პორტრეტი პოზის, სამოსის, გარემოსა და აქცენტების შერჩევით იქმნება. შეიძლება ნამდვილი ადამიანით დაიწყოს და გარეგნობის აღრიცხვაზე მეტი მნიშვნელობა შეიძინოს. ინდივიდუალობა მნიშვნელოვანია, მაგრამ შეგნებულად გარდაქმნილ წარმოდგენასთან თანაარსებობს. ამიტომ სასარგებლო კითხვა მარტო ის არ არის, ვინ იყო ბიჭი; უნდა ვიკითხოთ ისიც, რას უკეთებს პიკასო მისი სოციალური სამყაროს ამოსაცნობ ჩვეულებრივ ნიშნებს.
ჩიბუხი როგორც საგანი და არა მოქმედება
ჩიბუხი მარცხენა ხელშია, მაგრამ უშუალო მოწევის სცენას ვერ ვხედავთ. საგანი ზრდასრულთა ჩვევებთან ასოციაციას ქმნის, რომელსაც მოდელის ახალგაზრდობა ართულებს. ხელი უბრალოდ ანატომიური დეტალი არ არის: იგი განსაზღვრავს, როგორ შემოდის საგანი პორტრეტში. ფლობა და ჩვენება პრაქტიკულ გამოყენებაზე მკაფიოდ ჩანს. ასოციაცია ნამდვილ გამოყენებას არ უდრის. ჩიბუხი ზრდასრულობას შეიძლება გვახსენებდეს ისე, რომ კონკრეტული ბიოგრაფიის აღდგენის საშუალება არ მოგვცეს. მისი მდებარეობა ჯერ იმას გვიჩვენებს, როგორაა ნივთი წარმოდგენილი; კულტურული მოლოდინი შემდეგ შემოდის. ამ თანმიმდევრობით ყურადღება ნახატზე რჩება და ერთი აქსესუარიდან სრულ სოციალურ ვინაობას ან ფსიქოლოგიურ განაჩენს არ ვადგენთ. სიფრთხილე მნიშვნელობას არ აუქმებს: უბრალოდ ხილულს მის შესახებ გამოთქმული ვარაუდისგან გვარჩევინებს და ახსნას დაკვირვებას უკავშირებს.
Sotheby’s სხვადასხვა პოზის მოსამზადებელ ეტიუდებს აღწერს: ფეხზე დგომას, ჯდომას და ჩიბუხის დაჭერას. ვარიანტები გვიჩვენებს, რომ საბოლოო განლაგება შერჩეულია და შემთხვევითი შეხვედრიდან უბრალოდ არ გადმოხატულა. მკლავის ან ხელის ცვლილებამ პორტრეტი ყოფითი ამბიდან უფრო შეჩერებულ მდგომარეობაში შეიძლება გადაიყვანოს. დასრულებული სურათი მოკლე ყოველდღიურ მოქმედებას კი არ ასურათებს, არამედ ფიგურას ისეთ შუალედში აჩერებს, რომელიც ცალკეულ ქმედებაზე მეტხანს გრძელდება.
გვირგვინი, რომელიც მთელ პორტრეტს ცვლის
ყვავილების გვირგვინს ჩვეულებრივი სამუშაო სამოსისგან განსხვავებული სახვითი ენა შემოაქვს. გვირგვინი დღესასწაულს, თეატრს, პოეზიას ან ძველ საზეიმო გამოსახულებებს შეიძლება გვახსენებდეს, თუმცა ნახატი ერთ ვინაობას არ ადგენს. ბიჭი მითოლოგიურ პერსონაჟად არ არის დასახელებული და ცნობილ რიტუალშიც აშკარად არ მონაწილეობს. ეფექტი შეუსაბამობიდან ჩნდება: ნაცნობ ახალგაზრდას ისეთი სამკაული აქვს, რომელიც მის ყოფნას უჩვეულოდ დადგმულს ხდის.
ანდრე სალმონმა მოგვიანებით აღწერა, როგორ დაამატა პიკასომ ყვავილები გვერდზე გადადებულ პორტრეტს. ეს ნაწარმოების გადმოცემულ ისტორიას ეკუთვნის და არა შემორჩენილ წამზე უშუალო დაკვირვებას. ამბავი ყვავილოვანი დამატებისადმი ინტერესს ხსნის, მაგრამ ჯადოსნურ ისტორიად არ უნდა ვაქციოთ, რომელიც ანალიზს ჩაანაცვლებს. ზუსტი თანმიმდევრობის მიუხედავად, გვირგვინი ტილოზე ურთიერთობებს ცვლის: თავს მის უკან მდებარე ყვავილების კომპოზიციებთან აკავშირებს.
ლურჯი სამოსი და მორთული კედელი
ორი დიდი ყვავილოვანი კომპოზიცია ფიგურას თბილი კედლის წინ არშიად ევლება. ლურჯ სამოსთან კონტრასტი სხეულს გამოარჩევს, ყვავილები კი ზედა ნაწილს ფონთან აკავშირებს. მორთულობა მხოლოდ თავისუფალ ადგილს არ ავსებს. იგი მზერას თავს, მხრებსა და კედელს შორის გზებს უქმნის: მოდელს გარემოსგან ხან გამოყოფს და ხან მასში აერთიანებს. ჩარჩო და ფიგურა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად არ მოქმედებს. მხოლოდ ბიჭის აღწერით თავსა და კედელს შორის კავშირს დავკარგავდით. მარტო ყვავილების სიმბოლოებად განმარტებით მათ სივრცით და ფერად მუშაობას გამოვტოვებდით. მნიშვნელოვანია ერთობლივი გამოჩენა: მორთულობა ცვლის, რამდენად ახლოს ან შორს ჩანს მოდელი. იგი ისეთი სამკაული არ არის, რომლის გონებაში მოცილებითაც პორტრეტი უცვლელი დარჩებოდა. შეიცვლებოდა ურთიერთობების მთელი წყობა და ის გზაც, რომლითაც თვალი გამოსახულებას გადის. ამდენად, თითქოს დამატებითი დეტალი წარმოდგენის შექმნაში უშუალოდ მონაწილეობს.
ზეთის ფერწერით შესრულებული ტილო 99,7 × 81,3 სანტიმეტრია. პორტრეტისთვის შესამჩნევი ზომაა, თუმცა პიკასოს მონუმენტურ „ბიჭზე, რომელსაც ცხენი მიჰყავს“ გაცილებით პატარა. შედარება ყოფნის სხვადასხვა სახეს ხსნის. ცხენიანი ნახატი სხეულებრივ მასშტაბსა და მწირ გარემოს ეყრდნობა; ეს სურათი ყურადღებას მჯდომარე ფიგურასა და დეკორატიულ ჩარჩოში, უფრო ახლო არეში აკონცენტრირებს. პიკასო სიმძაფრეს შეკრული სივრცითაც ქმნის და ღია სივრცითაც.
2004 წლის გაყიდვა და ფასის შესაძლებლობები
2004 წლის 5 მაისს ნახატი ნიუ-იორკის Sotheby’s-ზე დაახლოებით 104 მილიონ აშშ დოლარად გაიყიდა, საკომისიოს ჩათვლით. მაშინ ეს ხელოვნების ნაწარმოების აუქციონის რეკორდი იყო. სიტყვები „მაშინ“ და „საკომისიოს ჩათვლით“ არსებითია: ისტორიული შედეგი დღევანდელი რეიტინგი არ არის, ხოლო მყიდველის სრული გადასახდელი ჩაქუჩის დაცემისას დაფიქსირებულ ფასს არ უდრის. დათარიღებული გაყიდვა გადამოწმებადი მოვლენაა; ფასების სიაში სამუდამო ადგილი — არა. ამიტომ ორი განსხვავებული ისტორია გვაქვს, რომლებსაც თანაარსებობა შეუძლია. ერთი გაყიდვის დროს, ადგილსა და გარემოებებს ადგენს. მეორე სწავლობს, როგორ აკავებს შექმნილი გამოსახულება ყურადღებას. პირველი საგნის საზოგადოებრივი ცხოვრების აღწერაში გვეხმარება, მაგრამ მეორის საჭიროებას არ აუქმებს. ცნობილი შედეგი მზა პასუხად არ უნდა იქცეს იმ კითხვებზე, რომლებსაც ტილოზე ხელები, სამოსი და ყვავილები აჩენს. ფასით დაინტერესება შეიძლება დაკვირვების დასაწყისი იყოს, თუმცა ნახატის ფორმების გაგება განსხვავებულ მუშაობას მოითხოვს.
ნამუშევარი ჯონ ჰეი უიტნისა და მისი მეუღლის კოლექციას ეკუთვნოდა და გასაყიდად Greentree Foundation-მა გამოიტანა. წარმომავლობის ისტორია აუქციონამდე მისვლას ხსნის, თუმცა ფასი მთელ მხატვრულ მნიშვნელობას ვერ ზომავს. გაყიდვა ხელმისაწვდომობას, წარმომავლობას, მოთხოვნასა და ვაჭრობის გარემოებებს ასახავს. იგი ვერ ადგენს ხელების განლაგების მგრძნობელობას და ვერც იმას ხსნის, რატომ არ ექვემდებარება სამუშაო სამოსისა და ყვავილების შეხვედრა ერთმნიშვნელოვან ახსნას.
ეტიუდები ცვლილებას განსაკუთრებით თვალსაჩინოს ხდის. Sotheby’s-ის მიერ აღწერილ საგულდაგულოდ დამუშავებულ მოსამზადებელ ვარიანტში მჯდომარე ბიჭს მარჯვენა ხელით მარცხენა იდაყვი უჭირავს. დასრულებულ ნახატში მარჯვენა მკლავი ქვემოთ არის დაშვებული. ეს უმნიშვნელო შესწორება არ არის: იცვლება ტანის გარშემო შეკრული მოხაზულობა და ხელებს შორის წონასწორობა. ვარიანტების შედარება აჩვენებს, როგორ შეიძლება პორტრეტის განწყობა სხეულის აგებულებით შეიქმნას და მხოლოდ მოგვიანებით მიწერილი სიტყვიერი შეფასება არ იყოს.
ფრანგული სათაური, Garçon à la pipe, ახალგაზრდას ნივთის საშუალებით ასახელებს. არც პროფესიას გვეუბნება, არც სახელს და არც გვირგვინს ხსნის. ქართული სათაური ამ შეზღუდვას ინარჩუნებს. სათაურს ყურადღების წარმართვა სრული ამბის მოყოლის გარეშეც შეუძლია; აქ დასახელებულსა და ნაჩვენებს შორის სხვაობა ნაწარმოების ღიაობის ნაწილია.
მარტივი ახსნის მიღმა დაკვირვება
ჯერ ხელებსა და ჩიბუხის მიმართულებას შეხედეთ, შემდეგ გვირგვინსა და ორ ყვავილოვან კომპოზიციაზე გადადით. ჰკითხეთ საკუთარ თავს, რა აღწერს ყოველდღიურობას და რა გარდაქმნის გამოსახულებას შეგნებულად. ბოლოს გამომეტყველებას დაუბრუნდით ფიქსირებული ემოციის მიწერის გარეშე. ასე ანალიზი ხილულ ურთიერთობებს ეყრდნობა და ყოველ ყვავილს სავალდებულო თარგმანის მქონე სიმბოლოდ არ აქცევს.
ნამდვილი ბიჭი და პოეტური გამონაგონი ერთმანეთის გამომრიცხველ ვარიანტებად არ უნდა ავირჩიოთ. პორტრეტი ხშირად ორივეს ერთად ინარჩუნებს. საგანი და სამოსი ყოველდღიურობასთან კავშირს ტოვებს, ყვავილები და თავშეკავებული პოზა კი ნათელი ყოფითი ეპიზოდისგან აშორებს. ინტერესი თანაარსებობაშია. აუქციონის ამბავმა შეიძლება პირველი მზერა მიიზიდოს, მაგრამ შემდეგ დაკვირვებას ადამიანსა და მის წარმოდგენას შორის გადაუწყვეტელი კავშირი აჯილდოებს. ფასის გაცნობის შემდეგ გამოსახულებასთან დაბრუნებამ დაკვირვების მიზანიც შეიძლება შეცვალოს. დიდი თანხის გამართლების ძებნის ნაცვლად ფორმებს შორის კონკრეტულ ურთიერთობებს ვამოწმებთ. ყურადღება კვლავ პორტრეტზე გადადის და არა ღირებულებების შეჯიბრებაში მის ადგილზე. იდუმალება რჩება, მაგრამ ახლა იგი მხატვრის ხილულ გადაწყვეტილებებს ეყრდნობა და არა მოდელის გამოგონილ ბედს ან აუქციონის გახმაურებას. ასე ყოველდღიური ნიშნებიც და პოეტური გარდაქმნაც ერთად განიხილება, ისე, რომ ერთი მეორის გაუქმებას არ მოითხოვს.
