ძველი სამყაროს შვიდი საოცრება: ისტორიები ლეგენდების მიღმა
კომენტარები
საიდან გაჩნდა სია
ძველი სამყაროს შვიდი საოცრება იყო ცნობილ ნაგებობათა ჩამონათვალი, რომლებითაც ორი ათასზე მეტი წლის წინ ბერძნულენოვანი სამყაროს მოგზაურები აღფრთოვანდებოდნენ. სინამდვილეში ბერძნები მათ „საოცრებებს“ არ უწოდებდნენ. ისინი იყენებდნენ სიტყვას theamata, რაც ნიშნავს „სანახაობებს“ ან „იმას, რაც უნდა ნახო“. ეს სია თანამედროვე სამოგზაურო გზამკვლევში აღნიშნულ აუცილებლად სანახავ ადგილებს ჰგავდა: ადგილებს, რომელთა გულისთვისაც შორს მოგზაურობა ღირდა.
შესანიშნავ ადგილთა სიებს ბევრი ავტორი ადგენდა. ისტორიკოსმა ჰეროდოტემ, რომელიც ძვ. წ. V საუკუნეში წერდა, ეგვიპტისა და ბაბილონის განსაცვიფრებელი ნაგებობები აღწერა. სწავლულმა კალიმაქე კირენელმა, რომელიც ძვ. წ. III საუკუნეში ალექსანდრიის დიდ ბიბლიოთეკაში მუშაობდა, მთელი მსოფლიოს საოცრებათა კრებული შეადგინა, მაგრამ ის დაკარგულია. ერთ-ერთი უძველესი შემორჩენილი სია ანტიპატროს სიდონელის მოკლე ლექსია, რომელიც ძვ. წ. II საუკუნით თარიღდება. მისი ვერსია თითქმის ემთხვეოდა დღევანდელს, ოღონდ ალექსანდრიის შუქურის ნაცვლად მან ბაბილონის მძლავრი გალავანი დაასახელა. კიდევ ერთი ადრეული ტექსტი, „შვიდი საოცრების შესახებ“, მიეწერება ავტორს, სახელად ფილონ ბიზანტიელს.
რატომ მაინცდამაინც შვიდი? ბერძნებისთვის რიცხვი შვიდი სისრულის განსაკუთრებულ შეგრძნებას იწვევდა. გარდა ამისა, ზუსტად იმდენი მოძრავი მნათობი ჩანდა ცაზე: მზე, მთვარე და შეუიარაღებელი თვალით ხილული ხუთი პლანეტა.
საბოლოო, ჩვენთვის ნაცნობი სახე სიამ გაცილებით გვიან მიიღო. 1572 წელს სახელწოდებით Octo Mundi Miracula („მსოფლიოს რვა საოცრება“) გამოიცა გრავიურების სერია, რომლის ესკიზებიც ნიდერლანდელ მხატვარს მარტენ ვან ჰემსკერკს ეკუთვნოდა. მასში გამოსახული იყო შვიდი კლასიკური საოცრება და მერვე სურათად — რომის კოლიზეუმი. ამ პოპულარულმა ესტამპებმა ხელი შეუწყო იმის დადგენას, თუ რომელი შვიდი ძეგლი შედის სიაში.
სამყარო ბერძნების თვალით
თუ შვიდი საოცრების რუკას დახედავთ, შეამჩნევთ, რომ ყველა მათგანი აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის გარშემო და ახლო აღმოსავლეთშია. სწორედ ეს სამყარო იცოდნენ ყველაზე კარგად ბერძენმა მოგზაურებმა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ძვ. წ. IV საუკუნეში ალექსანდრე მაკედონელის დაპყრობებმა მათთვის ეგვიპტე და ყოფილი სპარსეთის იმპერიის მიწები გახსნა. შვიდიდან ხუთი საოცრება ბერძენმა არქიტექტორებმა და ხელოვანებმა შექმნეს, დანარჩენი ორი კი ეგვიპტისა და მესოპოტამიის გაცილებით ძველ ცივილიზაციებს ეკუთვნოდა.
საოცრებები სრულიად სხვადასხვა დროს აიგო. დიდი პირამიდა უკვე ორი ათას წელზე მეტისა იყო, როცა ძვ. წ. დაახლოებით 280 წელს ალექსანდრიის შუქურა და როდოსის კოლოსი დაასრულეს. რადგან კოლოსი ძვ. წ. 226 წელს მიწისძვრის დროს დაინგრა, შვიდივე საოცრების ერთდროულად ნახვა სამოც წელზე ნაკლები ხნის განმავლობაში იყო შესაძლებელი, ისიც იმ პირობით, თუ დაკიდებული ბაღები მართლაც არსებობდა.
გიზის დიდი პირამიდა
ყველაზე ძველი საოცრება ამავე დროს ერთადერთია, რომელიც დღემდე დგას. დიდი პირამიდა ეგვიპტეში, დაახლოებით ძვ. წ. 2600–2560 წლებში, ფარაონ ხუფუს, ბერძნული სახელით ქეოფსის, აკლდამად აიგო. ის დგას გიზის პლატოზე, თანამედროვე კაიროს განაპირას.
ფაქტები და ციფრები
- თავდაპირველად მისი სიმაღლე დაახლოებით 146 მეტრი იყო. დღეს ის დაახლოებით 138 მეტრია, რადგან მწვერვალი და გარე მოპირკეთება დაიკარგა.
- ფუძის თითოეული გვერდის სიგრძე დაახლოებით 230 მეტრია, გვერდები კი ძალიან ზუსტადაა ორიენტირებული ჩრდილოეთის, სამხრეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთისკენ.
- შეფასებით, ის დაახლოებით 2,3 მილიონი ქვის ბლოკისგან შედგება.
- დაახლოებით 3800 წლის განმავლობაში ის დედამიწაზე ადამიანის მიერ აგებული ყველაზე მაღალი ნაგებობა იყო.
ახლადაგებული პირამიდა ტურას კარიერებიდან მოტანილი გაპრიალებული თეთრი კირქვით იყო მოპირკეთებული, ამიტომ მზეზე კაშკაშებდა. საუკუნეების მანძილზე ამ მოსაპირკეთებელი ქვების უმეტესობა ჩამოხსნეს და სხვა შენობებში გამოიყენეს.
ვინ ააშენა?
ძველი მითის თანახმად, პირამიდები მონებმა ააშენეს. დღეს არქეოლოგები სხვაგვარად ფიქრობენ. გიზასთან ჩატარებულმა გათხრებმა გამოავლინა დასახლება, სადაც მუშები ცხოვრობდნენ, მშენებლებისთვის განკუთვნილი საცხობებით, ლუდსახარშებითა და სასაფლაოებით. მუშები ბრიგადებად იყვნენ დაყოფილნი, მათ კვებავდნენ და მათზე ზრუნავდნენ. 2013 წელს არქეოლოგებმა, რომლებიც წითელი ზღვის სანაპიროზე, ვადი ალ-ჯარფში მუშაობდნენ, აღმოაჩინეს ოდესმე ნაპოვნი უძველესი წარწერიანი პაპირუსები, მათ შორის მოხელის, სახელად მერერის, ჟურნალი. მასში მოთხრობილია, როგორ გადაჰქონდა მის რაზმს ნავებით კირქვის ბლოკები ტურადან გიზაში ქეოფსის პირამიდისთვის.
ბაბილონის დაკიდებული ბაღები
დაკიდებული ბაღები ყველაზე იდუმალი საოცრებაა, რადგან ზუსტად არავინ იცის, საერთოდ არსებობდა თუ არა. ტრადიციული მოთხრობის თანახმად, ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორ II-მ, რომელიც ძვ. წ. 605-დან 562 წლამდე მეფობდა, თავისი მეუღლის, ამიტისისთვის მწვანით დაფარული ტერასების რიგი მოაწყო. ის მიდიიდან, მწვანე და მთიანი ქვეყნიდან იყო და ბრტყელ, მშრალ მესოპოტამიაში სამშობლოს გორაკები ენატრებოდა.
ბერძენი და რომაელი ავტორები, მაგალითად დიოდორე სიცილიელი და სტრაბონი, აღწერდნენ ერთმანეთზე აზიდულ ტერასებს, ხეებითა და ყვავილებით დაფარულს, რომლებსაც მდინარე ევფრატიდან წყლის ამწევი მანქანებით რწყავდნენ. ცხელ და მშრალ კლიმატში ასეთი ბაღი საინჟინრო ხელოვნების შესანიშნავი მიღწევა იქნებოდა.
პრობლემა ისაა, რომ ბაბილონური წყაროები, რომლებშიც ნაბუქოდონოსორის სამშენებლო საქმიანობის შესახებ მრავალი წარწერაა, ბაღებს არსად ახსენებს. არც ჰეროდოტე ახსენებს მათ, თუმცა ბაბილონი დაწვრილებით აღწერა. გერმანელი არქეოლოგი რობერტ კოლდევეი, რომელიც XX საუკუნის დასაწყისში ბაბილონს თხრიდა, ფიქრობდა, რომ მათი საძირკველი იპოვა, მაგრამ შემდგომმა მკვლევრებმა მის ინტერპრეტაციაში ეჭვი შეიტანეს. ოქსფორდელმა მკვლევარმა სტეფანი დალიმ ივარაუდა, რომ ცნობილი ბაღები სინამდვილეში ასურეთის დედაქალაქ ნინევიაში იყო და ისინი დაახლოებით ერთი საუკუნით ადრე მეფე სინახერიბმა გააშენა, გვიანდელმა ავტორებმა კი ეს ორი ქალაქი ერთმანეთში აურიეს. დავა დღემდე გრძელდება.
არტემიდეს ტაძარი ეფესოში
ეფესო მდიდარი ბერძნული ქალაქი იყო დღევანდელი თურქეთის დასავლეთ სანაპიროზე, თანამედროვე ქალაქ სელჩუკთან ახლოს. მისი დიდი ტაძარი ეძღვნებოდა არტემიდეს, ნადირობისა და ველური ბუნების ქალღმერთს. ძვ. წ. VI საუკუნეში ლიდიის მდიდარმა მეფე კროისოსმა ხელი შეუწყო უზარმაზარი მარმარილოს ტაძრის დაფინანსებას, რომელიც არქიტექტორმა ქერსიფრონმა და მისმა ვაჟმა მეტაგენემ დააპროექტეს.
ძვ. წ. 356 წელს კაცმა, სახელად ჰეროსტრატემ, ტაძარს ცეცხლი წაუკიდა მხოლოდ იმისთვის, რომ სახელი გაეთქვა. ეფესელებმა მისი დასჯა იმით სცადეს, რომ მისი სახელის ხსენება ყველას აუკრძალეს, მაგრამ ისტორიკოსებმა ის მაინც ჩაიწერეს. გვიანდელი ლეგენდის თანახმად, ტაძარი იმავე ღამეს დაიწვა, როცა ალექსანდრე მაკედონელი დაიბადა.
ეფესელებმა ტაძარი კიდევ უფრო დიდებულად აღადგინეს. როცა მოგვიანებით ალექსანდრემ სამუშაოების დაფინანსება შესთავაზა, მათ თავაზიანად უარი უთხრეს და განაცხადეს, რომ არ შეეფერება ერთ ღმერთს სხვა ღმერთებისთვის შესაწირის მირთმევა. რომაელი ავტორი პლინიუს უფროსი გადმოგვცემს, რომ ტაძარს 127 სვეტი ჰქონდა, თითოეული დაახლოებით 18 მეტრის სიმაღლისა. პოეტი ანტიპატროს სიდონელი წერდა, რომ ამ ტაძრის ნახვის შემდეგ ყველა სხვა საოცრებამ თითქოს ბრწყინვალება დაკარგა.
ტაძარი მძიმედ დაზიანდა ახ. წ. III საუკუნეში გოთების თავდასხმისას, მისი ქვები კი შემდგომ სხვა ნაგებობებისთვის წაიღეს. დღეს ამ ადგილას სტუმრები ხედავენ მხოლოდ ერთ, ნატეხებისგან აღდგენილ სვეტს, რომელიც ჭაობიან მინდორში დგას.
ზევსის ქანდაკება ოლიმპიაში
ოლიმპია, სამხრეთ საბერძნეთში, ანტიკური ოლიმპიური თამაშების სამშობლო იყო; თამაშები ღმერთების მეფის, ზევსის, პატივსაცემად იმართებოდა. დაახლოებით ძვ. წ. 435 წელს სახელოვანმა მოქანდაკე ფიდიასმა იქაური ზევსის ტაძრისთვის ღმერთის უზარმაზარი მჯდომარე ქანდაკება შექმნა. მისი სიმაღლე დაახლოებით 12 მეტრი იყო — იმდენად დიდი, რომ ღმერთის თავი თითქმის ჭერს ეხებოდა. გეოგრაფმა სტრაბონმა შენიშნა, რომ ზევსი ფეხზე რომ წამომდგარიყო, ტაძარს სახურავს ააგლეჯდა.
ქანდაკება შესრულებული იყო ტექნიკით, რომელსაც ქრისოელეფანტინურს უწოდებენ, ბერძნული სიტყვებიდან „ოქრო“ და „სპილოს ძვალი“. სპილოს ძვლის თხელი ფირფიტები კანს გამოსახავდა, ოქროს ფურცლები კი სამოსსა და სამკაულებს, და ყველაფერი ეს ხის კარკასზე იყო დამაგრებული. მარჯვენა ხელში ზევსს ეჭირა გამარჯვების ქალღმერთის, ნიკეს, ფიგურა, მარცხენაში კი არწივით დაგვირგვინებული კვერთხი. მოგზაური მწერლის, პავსანიასის, ცნობით, სპილოს ძვალს ზეითუნის ზეთით იცავდნენ ოლიმპიის ნესტიანი ნიადაგით გამოწვეული დაზიანებისგან.
1950-იან წლებში არქეოლოგებმა გათხარეს სახელოსნო, სადაც ფიდიასმა ქანდაკება შექმნა. მათ იპოვეს იარაღები, მინისა და ოქროს დეტალების ჩამოსასხმელი თიხის ყალიბები და პატარა ფიალა ამოკაწრული წარწერით „მე ფიდიასს ვეკუთვნი“. თავად ქანდაკება კი გაქრა. ერთი ანტიკური ცნობის თანახმად, ის კონსტანტინოპოლში გადაიტანეს და იქ ახ. წ. V საუკუნეში ხანძარს შეეწირა.
ჰალიკარნასის მავზოლეუმი
მავსოლე სპარსეთის იმპერიის სახელით მართავდა კარიას, რეგიონს დღევანდელი თურქეთის სამხრეთ-დასავლეთში. მისი დედაქალაქი იყო ჰალიკარნასი, დღევანდელი ქალაქი ბოდრუმი. როცა ის ძვ. წ. 353 წელს გარდაიცვალა, მისმა მეუღლემ, არტემისია II-მ, განაგრძო მისთვის ბრწყინვალე აკლდამის მშენებლობა, რომელიც დაახლოებით ძვ. წ. 350 წელს დასრულდა.
აკლდამის სიმაღლე დაახლოებით 45 მეტრი იყო. მასში ერთიანდებოდა მაღალი ქვის ცოკოლი, ბერძნული სვეტების წრე და საფეხურებიანი პირამიდული სახურავი, რომელსაც ოთხცხენიანი ეტლის ქანდაკება აგვირგვინებდა. ამბობდნენ, რომ იმ დროის ოთხმა ყველაზე სახელოვანმა ბერძენმა მოქანდაკემ, მათ შორის სკოპასმა და ლეოქარემ, თითოეულმა შენობის თითო მხარე მორთო. ანტიკური ავტორები მას ისევე აქებდნენ ქანდაკებების გამო, როგორც ზომის გამო.
მავზოლეუმი ათას წელზე გაცილებით მეტხანს იდგა, სანამ მიწისძვრების სერიამ არ დაანგრია. XV და XVI საუკუნის დასაწყისში წმინდა იოანეს რაინდებმა მისი მრავალი ქვა გამოიყენეს ბოდრუმში საკუთარი ციხესიმაგრის ასაშენებლად და გასამაგრებლად, რომელიც დღემდე დგას. ზოგიერთი შემორჩენილი ქანდაკება, მათ შორის ორი დიდი ქანდაკება, რომლებსაც ხშირად მავსოლესა და არტემისიასთან აიგივებენ, დღეს ლონდონის ბრიტანეთის მუზეუმშია გამოფენილი. ნაგებობის დიდება იმდენად დიდი იყო, რომ მეფის სახელი საზოგადო სიტყვად იქცა: ნებისმიერ დიდებულ აკლდამას დღეს მავზოლეუმი ეწოდება.
როდოსის კოლოსი
ძვ. წ. 305 წელს კუნძულოვანი ქალაქი როდოსი ალყაში მოაქცია დემეტრიოსმა, ძლევამოსილმა მაკედონელმა მხედართმთავარმა, რომელსაც შემდგომ პოლიორკეტესი, ანუ „ქალაქების ალყაშემკვრელი“, შეარქვეს. დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ თავდამსხმელებმა ალყა მოხსნეს და თავიანთი აღჭურვილობის დიდი ნაწილი დატოვეს. როდოსელებმა ის გაყიდეს და შემოსული ფულით თავიანთი მფარველის, მზის ღმერთ ჰელიოსის, გიგანტური ქანდაკება ააგეს.
მოქანდაკე ქარეს ლინდოსელი ქანდაკებაზე დაახლოებით თორმეტი წელი მუშაობდა და ის დაახლოებით ძვ. წ. 280 წელს დაასრულა. მისი სიმაღლე დაახლოებით 33 მეტრი იყო, დაახლოებით იმდენი, რამდენიც თავისუფლების ქანდაკებისა ფეხებიდან გვირგვინამდე. ბრინჯაოს ფირფიტები რკინის კარკასზე იყო დამაგრებული, ქვედა ნაწილი კი მდგრადობისთვის ქვებით იყო დამძიმებული.
კოლოსი სულ დაახლოებით 54 წელი იდგა. ძვ. წ. 226 წელს როდოსს მიწისძვრა დაატყდა თავს და ქანდაკება მუხლებთან გადატყდა. ორაკულმა როდოსელებს ურჩია, არ აღედგინათ ის, ამიტომ საუკუნეების განმავლობაში მიწაზე ეგდო. ნანგრევების სახითაც კი ის სტუმრებს იზიდავდა: პლინიუს უფროსი წერდა, რომ ცოტა ვინმეს თუ შეეძლო მისი ცერა თითის ხელებით შემოხვევა. გვიანდელი ცნობების თანახმად, ახ. წ. VII საუკუნეში ნარჩენები ჯართად გაყიდეს.
პოპულარულ გამოსახულებებზე კოლოსი ნავსადგურის შესასვლელის ორივე მხარეს ფეხებით დგას, გემები კი მის ფეხებს შორის მიცურავენ. ეს სურათი შუა საუკუნეებში მოიგონეს. თანამედროვე ინჟინრები თანხმდებიან, რომ ასეთი ქანდაკების აშენება თითქმის შეუძლებელი იქნებოდა, დაცემისას კი ის ნავსადგურში ჩავარდებოდა და გადაკეტავდა. დიდი ალბათობით, კოლოსი ხმელეთზე იდგა, ერთმანეთთან მიტანილი ფეხებით.
ალექსანდრიის შუქურა
ეგვიპტის ქალაქი ალექსანდრია ალექსანდრე მაკედონელმა დააარსა და ის პტოლემაიოსების, ანუ მის შემდეგ ეგვიპტის მმართველი ბერძნული დინასტიის, დედაქალაქი გახდა. ხალხმრავალ ნავსადგურში გემების უსაფრთხოდ შესაყვანად პატარა კუნძულ ფაროსზე უზარმაზარი შუქურა ააგეს. მისი მშენებლობა პტოლემაიოს I-ის დროს დაიწყო და დაახლოებით ძვ. წ. 280 წელს, მისი ვაჟის, პტოლემაიოს II-ის დროს დასრულდა. არქიტექტორად სოსტრატე კნიდოსელს მიიჩნევენ.
შუქურის სიმაღლეს, ჩვეულებრივ, 100 მეტრზე მეტად აფასებენ, რაც მას ანტიკური სამყაროს ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ ნაგებობად აქცევდა. ანტიკური აღწერილობები და მონეტებზე არსებული გამოსახულებები მიუთითებს, რომ მას სამი იარუსი ჰქონდა: კვადრატული ქვედა ნაწილი, რვაკუთხა შუა ნაწილი და მრგვალი ზედა ნაწილი. ღამით მწვერვალზე ცეცხლი ენთო, დღისით კი, როგორც გადმოცემები ამბობს, დიდი სარკე მზის სინათლეს ირეკლავდა, რათა მეზღვაურებს ის ზღვაში შორიდან დაენახათ.
შუქურა მრავალი საუკუნის განმავლობაში ფუნქციონირებდა, მაგრამ რამდენიმე მიწისძვრამ, განსაკუთრებით XIV საუკუნეში, დააზიანა და საბოლოოდ ნანგრევებად იქცა. 1470-იან წლებში მამლუქმა სულთანმა ყაითბაიმ იმავე ადგილას ციხესიმაგრე ააგო, ნაწილობრივ მისი ჩამოცვენილი ქვებით; ყაითბაის ციტადელი იქ დღესაც დგას. 1994 წლიდან წყალქვეშა არქეოლოგებმა ალექსანდრიის ნავსადგურში უზარმაზარი ბლოკებისა და ქანდაკებების პოვნა დაიწყეს, რომელთა ნაწილი შესაძლოა შუქურას ეკუთვნოდა.
მისი სახელი ბევრ ენაში ცოცხლობს. შუქურა ფრანგულად არის phare, იტალიურად და ესპანურად კი faro; ყველა ეს სიტყვა კუნძულ ფაროსის სახელიდან მომდინარეობს.
როგორ დაიკარგა საოცრებები
შვიდი საოცრებიდან ექვსი გაქრა და მათი ბედი გვიჩვენებს იმ სხვადასხვა ძალას, რომელსაც დიდი ნაგებობების განადგურება შეუძლია.
- მიწისძვრებმა დაანგრია როდოსის კოლოსი, ჰალიკარნასის მავზოლეუმი და ალექსანდრიის შუქურა.
- ცეცხლმა გაანადგურა არტემიდეს პირველი ტაძარი და, ერთი ცნობით, ზევსის ქანდაკება.
- ომებმა და თავდასხმებმა დააზიანა არტემიდეს აღდგენილი ტაძარი.
- მასალის ხელახალმა გამოყენებამ რამდენიმე მათგანს საბოლოოდ მოუღო ბოლო, როცა ხალხმა ქვა და ლითონი ახალი შენობებისა და სხვა საჭიროებისთვის წაიღო.
- გაურკვევლობა ახლავს დაკიდებულ ბაღებს, რომლებიც ბაბილონში შესაძლოა არასოდეს არსებულა.
დიდი პირამიდა თავისი ფორმისა და უზარმაზარი მასის წყალობით გადარჩა. პირამიდას არ აქვს მაღალი, წვრილი ნაწილები, რომლებიც შეიძლება წაიქცეს, არც სახურავი, რომელიც შეიძლება ჩამოინგრეს, მისი მასიური ქვის ბირთვი კი უბრალოდ ზედმეტად დიდი იყო იმისთვის, რომ წაეღოთ.
შვიდი საოცრების მემკვიდრეობა
შვიდმა საოცრებამ განსაზღვრა, როგორ ვფიქრობთ დიდ მიღწევებზე. მათგან მომდინარეობს ისეთი სიტყვები, როგორიცაა მავზოლეუმი და კოლოსალური, რომელთაგან ეს უკანასკნელი კოლოსის სახელს უკავშირდება. ნიუ-იორკის თავისუფლების ქანდაკება ნაწილობრივ როდოსის კოლოსით იყო შთაგონებული, ხოლო ემა ლაზარუსის ლექსს, რომელიც მის კვარცხლბეკზეა დამაგრებული, „The New Colossus“ („ახალი კოლოსი“) ჰქვია.
ადამიანები ახალი სიების შედგენას დღესაც აგრძელებენ. 2007 წელს ფონდ New7Wonders-ის მიერ ორგანიზებულმა მსოფლიო საჯარო კენჭისყრამ მსოფლიოს ახალ შვიდ საოცრებად აირჩია ჩინეთის დიდი კედელი, პეტრა, ქრისტე მხსნელის ქანდაკება, მაჩუ-პიჩუ, ჩიჩენ-იცა, კოლიზეუმი და ტაჯ-მაჰალი. გიზის დიდმა პირამიდამ, თავდაპირველი სიის უკანასკნელმა გადარჩენილმა ძეგლმა, საპატიო ადგილი მიიღო.
უპირველეს ყოვლისა, ძველი საოცრებები გვახსენებს, რისი მიღწევა შეეძლოთ ადამიანებს თანამედროვე მანქანების გარეშე. თოკებით, პანდუსებით, ბერკეტებით, ბრინჯაოს იარაღებითა და უზარმაზარი გუნდური შრომით ძველმა მშენებლებმა ისეთი შთამბეჭდავი ძეგლები შექმნეს, რომ მათზე ათასობით წლის შემდეგაც ლაპარაკობენ.
