ბუდიზმი: გამოღვიძებულის გზა ძველი ინდოეთიდან დღემდე

უფლისწული, რომელმაც სასახლე დატოვა

ბუდიზმის სათავეში დგას ადამიანი, სახელად სიდჰართა გაუტამა, რომელიც ჩრდილოეთ ინდოეთში ძვ. წ. VI ან V საუკუნეში ცხოვრობდა. ისტორიკოსები დღემდე კამათობენ მისი ცხოვრების ზუსტ თარიღებზე და ბევრი მათგანი ახლა მიიჩნევს, რომ იგი დაახლოებით ძვ. წ. 400 წელს გარდაიცვალა. გადმოცემის თანახმად, ის დაიბადა ლუმბინიში, დღევანდელი სამხრეთ ნეპალის ტერიტორიაზე, შაკიების საგვარეულოში, რომლის მეთაურები ჰიმალაის მთისწინეთში მცირე სახელმწიფოს მართავდნენ. ამიტომ მას შაკიამუნისაც უწოდებენ, რაც „შაკიების ბრძენს“ ნიშნავს.

ტრადიციული თხრობის მიხედვით, რომელიც ბევრ ბუდისტურ ტექსტშია დაცული, სიდჰართა ფუფუნებაში იზრდებოდა და სამყაროს სიმძიმეებისგან დაცული იყო. ახალგაზრდობაში ის სასახლიდან გავიდა და დაინახა ოთხი რამ, რამაც მისი ცხოვრება შეცვალა: მოხუცი, ავადმყოფი, მიცვალებული და მოხეტიალე წმინდანი. პირველმა სამმა დაანახა, რომ სიბერე, ავადმყოფობა და სიკვდილი ყველას ეწევა, მეოთხემ კი ანიშნა, რომ ადამიანს შეუძლია ეძიოს გზა, რომელიც ამ ტანჯვას მიღმა გაიყვანს. დაახლოებით 29 წლის ასაკში მან უარი თქვა უფლისწულის ცხოვრებაზე და მოხეტიალე მაძიებელი გახდა.

რამდენიმე წლის განმავლობაში სიდჰართა უკიდურეს ასკეტიზმს მისდევდა და ისე ცოტას ჭამდა, რომ შიმშილით კინაღამ დაიღუპა. მან დაასკვნა, რომ ეს გზა სიბრძნემდე ისევე ვერ მიიყვანდა, როგორც სიამოვნებით სავსე ცხოვრება. ამის ნაცვლად მან ორ უკიდურესობას შორის შუა გზა აირჩია. გადმოცემით, ბოდჰ-გაიაში, დღევანდელ ინდოეთის შტატ ბიჰარში, ლეღვის ხის ქვეშ მედიტაციაში მჯდომმა განმანათლებას მიაღწია. ამის შემდეგ მას ბუდა უწოდეს, რაც „გამოღვიძებულს“ ნიშნავს. ხეს კი ბოდჰის ხე, ანუ „გამოღვიძების ხე“ დაერქვა.

მოხეტიალე მაძიებელთა მოძრაობა

ბუდა არსაიდან არ გაჩენილა. მის დროს განგის ვაკის აღმოსავლეთ ნაწილში ბევრი შრამანა ცხოვრობდა. ეს იყვნენ მოხეტიალე ასკეტები, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებდნენ ვედური ქურუმების ავტორიტეტს და სულიერ თავისუფლებას საკუთარი ძალისხმევით ეძებდნენ. ზოგიერთმა ამ ჯგუფთაგანმა ხანგრძლივ ტრადიციებს დაუდო სათავე; მაგალითად, ჯაინიზმიც ამავე გარემოდან მომდინარეობს. ბუდიზმი ძვ. წ. V საუკუნეში ერთ-ერთ ასეთ შრამანულ მოძრაობად ჩამოყალიბდა.

გამოღვიძების შემდეგ ბუდამ პირველი ქადაგება ვარანასის მახლობლად, სარნათში, ირმების პარკში წარმოთქვა ხუთი ყოფილი თანამგზავრის წინაშე. ბუდისტები ამ მოვლენას „დჰარმის ბორბლის ამოძრავებას“ უწოდებენ. ამის შემდეგ ის დაახლოებით 45 წელი ადგილიდან ადგილზე დადიოდა და ნებისმიერი სოციალური წარმოშობის ადამიანებს ასწავლიდა. გადმოცემის თანახმად, იგი 80 წლის ასაკში კუშინაგარში გარდაიცვალა. მის სიკვდილს პარინირვანა ჰქვია, რაც დაბადებისა და სიკვდილის წრებრუნვიდან საბოლოო გათავისუფლებას ნიშნავს.

ძირითადი სწავლება

ბუდას სწავლებას დჰარმა ჰქვია (პალის ენაზე დჰამა). მას ხშირად რამდენიმე საკვანძო იდეამდე დაიყვანენ, რომლებსაც თითქმის ყველა ბუდისტური სკოლა იზიარებს.

ოთხი კეთილშობილი ჭეშმარიტება

ითვლება, რომ ბუდამ პირველ ქადაგებაში ოთხი კეთილშობილი ჭეშმარიტება ჩამოაყალიბა. მათ ხშირად ექიმის მიდგომას ადარებენ: დაასახელო სენი, იპოვო მისი მიზეზი, დაადასტურო, რომ განკურნება შესაძლებელია, და დანიშნო მკურნალობა.

1. დუკხა: ცხოვრება ტანჯვას, უკმაყოფილებასა და შფოთვას მოიცავს. სასიამოვნო რამეებიც კი არ არის მარადიული.
2. ტანჯვის წარმოშობა: ტანჯვა იბადება ვნებისგან, ანუ „წყურვილისგან“ (ტანჰა): სიამოვნების, არსებობისა და იმის წყურვილისგან, რომ ყველაფერი სხვაგვარად იყოს, ვიდრე არის.
3. ტანჯვის შეწყვეტა: როცა ვნება ქრება, ტანჯვაც ქრება. ამ მდგომარეობას ნირვანა ჰქვია (პალიზე ნიბანა). ეს სიტყვა დაკავშირებულია ჩამქრალი ალის ხატთან.
4. გზა: ამ თავისუფლებამდე მისასვლელად არსებობს პრაქტიკული გზა, კეთილშობილი რვაწევრა გზა.

კეთილშობილი რვაწევრა გზა

გზა რვა ნაწილისგან შედგება: სწორი ხედვა, სწორი განზრახვა, სწორი მეტყველება, სწორი ქმედება, სწორი ცხოვრების წესი, სწორი ძალისხმევა, სწორი გაცნობიერება და სწორი კონცენტრაცია. ეს არ არის საფეხურები, რომლებიც ერთმანეთის მიყოლებით უნდა გაიარო, არამედ თვისებებია, რომლებიც ერთად უნდა განვითარდეს. ბუდისტები მათ ხშირად სამ სფეროდ ყოფენ: სიბრძნე (ხედვა და განზრახვა), ეთიკური ქცევა (მეტყველება, ქმედება და ცხოვრების წესი) და მედიტაცია (ძალისხმევა, გაცნობიერება და კონცენტრაცია). ამ გზას განასახიერებს დჰარმის ბორბლის სიმბოლო თავისი რვა სხივით.

არსებობის სამი ნიშანი

ბუდიზმი გვასწავლის, რომ ყველაფერს, რასაც განვიცდით, სამი ნიშანი აქვს. ის წარმავალია (ანიჩა): არაფერი რჩება უცვლელი. ის არადამაკმაყოფილებელია (დუკხა): ცვალებად საგნებზე მიჯაჭვულობას იმედგაცრუება მოაქვს. და ის მუდმივ „მე“-ს მოკლებულია (ანატა): ადამიანი გაიგება არა როგორც უძრავი, უცვლელი სული, არამედ როგორც სხეულის, შეგრძნებების, აღქმების, გონებრივი მოქმედებებისა და ცნობიერების ცვალებადი პროცესი.

კარმა და ხელახალი დაბადება

ინდოეთში წარმოშობილი სხვა რელიგიების მსგავსად, ბუდიზმი აღიარებს კარმას, ანუ წარმოდგენას, რომ განზრახ ქმედებებს შედეგები მოსდევს, და ხელახალ დაბადებას, ანუ წარმოდგენას, რომ არსებები მრავალ სიცოცხლეს გადიან. ამ განმეორებად წრებრუნვას სამსარა ჰქვია. ბუდისტური შეხედულებით, კარმა არც ბედისწერაა და არც ღმერთის მიერ მოვლენილი სასჯელი; ის უფრო მიზეზისა და შედეგის ბუნებრივ კანონს ჰგავს, რომელშიც ყველაზე მეტად ქმედების მიღმა მდგარი განზრახვა მნიშვნელობს. ნირვანის მიღწევა ამ წრებრუნვიდან თავის დაღწევას ნიშნავს.

სამი საგანძური და ყოველდღიური ცხოვრება

ადამიანი ბუდისტი ხდება, როცა „თავს აფარებს“ სამ საგანძურს: ბუდას (მასწავლებელს), დჰარმას (სწავლებას) და სანგჰას (პრაქტიკოსთა თემს, განსაკუთრებით ბერებსა და მონაზვნებს).

საერო ბუდისტების უმეტესობა ცდილობს, დაიცვას ხუთი მცნება, ანუ აღთქმა, რომ თავს აარიდებს:

• ცოცხალი არსებების მოკვლას ან მათთვის ზიანის მიყენებას;
• იმის აღებას, რაც არ მიუციათ;
• უზნეო სქესობრივ ქცევას;
• ცრუ ან მავნე სიტყვას;
• გამაბრუებელ ნივთიერებებს, რომლებიც გონებას ბინდავს.

ბერები (ბჰიკხუები) და მონაზვნები (ბჰიკხუნები) გაცილებით ვრცელ წესდებას მისდევენ, რომელსაც ვინაია ჰქვია. ის ყველაფერს მოიცავს, ჭამის წესიდან დაწყებული თემში დავების მოგვარებით დამთავრებული. ბევრ ქვეყანაში ბერები ტრადიციულად დილით ქალაქებსა და სოფლებს ჩამოივლიან და საჭმელს საერო პირებისგან იღებენ, რომლებიც გაცემას გულუხვობის განვითარების საშუალებად მიიჩნევენ.

გავრცელებულ პრაქტიკებს შორისაა მედიტაცია, ტექსტების გალობა, სალოცავებთან ყვავილების, სინათლისა და საკმევლის შეწირვა და მომლოცველობა. მედიტაციას მრავალი ფორმა აქვს. ზოგიერთი მეთოდი გონების დამშვიდებაზეა მიმართული, მაგალითად სუნთქვაზე ყურადღების გამახვილებით; სხვები კი ჩაწვდომას ისახავს მიზნად და გულდასმით აკვირდება, როგორ ჩნდება და ქრება ფიქრები და შეგრძნებები. ბუდას ცხოვრებასთან დაკავშირებული ოთხი ადგილი მომლოცველობის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ცენტრია: ლუმბინი, ბოდჰ-გაია, სარნათი და კუშინაგარი.

როგორ გავრცელდა ბუდიზმი აზიაში

იმპერატორი აშოკა

გარდამტეხი მომენტი ძვ. წ. III საუკუნეში დადგა, როცა მაურიების იმპერიას, რომელიც ინდოეთის ქვეკონტინენტის უდიდეს ნაწილს მოიცავდა, აშოკა მართავდა. კალინგის მხარის წინააღმდეგ სისხლიანი ომის შემდეგ აშოკამ ღრმა სინანული გამოხატა და დჰარმას მიმართა. მან მთელ იმპერიაში კლდეებსა და ქვის სვეტებზე ამოაკვეთინა მიმართვები უძალადობის, შემწყნარებლობისა და კეთილი ქცევის შესახებ; ამ ედიქტებიდან ბევრი დღემდეა შემორჩენილი. ის ასევე მხარს უჭერდა ბუდისტურ მისიებს სხვა ქვეყნებში. ბუდისტური გადმოცემის თანახმად, მისმა ვაჟმა მაჰინდამ სწავლება შრი-ლანკაზე მიიტანა, რომელიც მის ერთ-ერთ მყარ კერად იქცა.

აბრეშუმის გზით და უფრო შორს

მომდევნო საუკუნეებში ბერებმა და ვაჭრებმა ბუდიზმი სავაჭრო გზებით გაავრცელეს, მათ შორის აბრეშუმის გზით ცენტრალური აზიის გავლით. დაახლოებით ახ. წ. I საუკუნეში მან ჩინეთს მიაღწია, მოგვიანებით კი კორეაში, ვიეტნამში და, VI საუკუნეში, იაპონიაში გავრცელდა. ტიბეტში ბუდიზმმა VII საუკუნიდან დაიწყო შეღწევა, მოგვიანებით კი მონღოლეთშიც გავრცელდა. ზღვით ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში მოხვდა, სადაც საბოლოოდ მიანმარის, ტაილანდის, ლაოსისა და კამბოჯის მთავარ რელიგიად იქცა.

ჩინელი მომლოცველები, მაგალითად სიუანძანი, რომელიც VII საუკუნეში ინდოეთში გაემგზავრა, ათასობით კილომეტრს გადიოდნენ, რათა ტექსტები შეეგროვებინათ და ისეთ დიდ სამონასტრო ცენტრებში ესწავლათ, როგორიც ნალანდა იყო. მისი მოგზაურობის დეტალურ აღწერას ისტორიკოსები და არქეოლოგები დღესაც იყენებენ.

დაკნინება ინდოეთში და დასავლეთში მოსვლა

თავად ინდოეთში ბუდიზმი თანდათან დაკნინდა და დაახლოებით XIII საუკუნისთვის ქვეკონტინენტის უდიდესი ნაწილიდან თითქმის გაქრა. ისტორიკოსები ამ პროცესს რამდენიმე ფაქტორით ხსნიან, მათ შორის მმართველთა მხარდაჭერის დაკარგვით, ინდუისტური ტრადიციების აღორძინებით და დიდი მონასტრების განადგურებით. XX საუკუნეში ბუდიზმი იქ კვლავ აღორძინდა: 1956 წელს ინდოელმა სოციალურმა რეფორმატორმა ბ. რ. ამბედკარმა ასობით ათას მიმდევართან ერთად ბუდიზმი მიიღო. ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში ბუდიზმი XIX საუკუნეში გახდა ცნობილი ტექსტების თარგმანებისა და აზიიდან მიგრაციის წყალობით.

ბუდიზმის მთავარი მიმდინარეობები

გავრცელებასთან ერთად ბუდიზმი რამდენიმე დიდ ტრადიციად ჩამოყალიბდა. ისინი ძირითად სწავლებას იზიარებენ, მაგრამ ერთმანეთისგან ტექსტებით, პრაქტიკებითა და აქცენტებით განსხვავდებიან.

თერავადა

თერავადა, „უხუცესთა სწავლება“, ბუდიზმის მთავარი ფორმაა შრი-ლანკაში, მიანმარში, ტაილანდში, ლაოსსა და კამბოჯაში. ის ეყრდნობა პალის კანონს, რომელსაც ტიპიტაკასაც, ანუ „სამ კალათას“ უწოდებენ: სამონასტრო წესების კალათა, ბუდას ქადაგებების კალათა და ფილოსოფიური ანალიზის კალათა. მისი იდეალია არჰატი, ადამიანი, რომელმაც ნირვანას საკუთარი პრაქტიკით მიაღწია.

მაჰაიანა

მაჰაიანას, „დიდ ეტლს“, ყველაზე მეტი მიმდევარი ჰყავს და ფართოდაა გავრცელებული ჩინეთში, იაპონიაში, კორეასა და ვიეტნამში. ის განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს ბოდჰისატვას იდეალზე, არსებაზე, რომელიც განმანათლებისკენ იმიტომ ისწრაფვის, რომ ყველა ცოცხალ არსებას ტანჯვისგან გათავისუფლებაში დაეხმაროს. მაჰაიანა მრავალ სკოლას მოიცავს, მაგალითად ძენს (ჩინეთში მას ჩანი ჰქვია), რომელიც მედიტაციასა და უშუალო ჩაწვდომას უსვამს ხაზს, და წმინდა მიწის ბუდიზმს, რომლის ცენტრშიც ბუდა ამიტაბჰას თაყვანისცემა დგას.

ვაჯრაიანა

ვაჯრაიანა, რომელსაც ზოგჯერ ტანტრულ ბუდიზმს უწოდებენ, მაჰაიანას წიაღში განვითარდა და განსაკუთრებით ტიბეტთან, ბუტანთან და მონღოლეთთან ასოცირდება. ის იყენებს რიტუალებს, ვიზუალიზაციას, წმინდა ბგერებს, რომლებსაც მანტრები ჰქვია, და მასწავლებლის, ანუ ლამას ხელმძღვანელობას. მისი ყველაზე ცნობილი ფიგურა დღეს დალაი-ლამაა, ტიბეტური ბუდიზმის გელუგის სკოლის ერთ-ერთი წამყვანი მოღვაწე.

წმინდა ტექსტები, ხელოვნება და არქიტექტურა

რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ბუდას სწავლება ზეპირად, დამახსოვრებითა და წარმოთქმით გადაეცემოდა. ბერები კრებებზე იკრიბებოდნენ, რათა ტექსტები ერთად წარმოეთქვათ და მათზე შეთანხმებულიყვნენ. პალის კანონი შრი-ლანკაზე ძვ. წ. I საუკუნეში ჩაიწერა. ზოგიერთი უძველესი შემორჩენილი ბუდისტური ხელნაწერი, რომელიც არყის ქერქზეა დაწერილი, ძველი განდჰარის მხარიდან მომდინარეობს, რომელიც დღევანდელი პაკისტანისა და ავღანეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა.

ალმასის სუტრის, მაჰაიანური ტექსტის, ჩინურ ეგზემპლარს, რომელიც დუნხუანის მახლობლად მღვიმეში იპოვეს, აწერია თარიღი, რომელიც ახ. წ. 868 წელს შეესაბამება. ეს თარიღიანი ნაბეჭდი წიგნებიდან უძველესი ცნობილი ნიმუშია და დღეს ლონდონში, ბრიტანეთის ბიბლიოთეკაში ინახება.

ადრეული ბუდისტური ხელოვნება ბუდას ადამიანის სახით არ გამოსახავდა. ამის ნაცვლად ხელოვანები იყენებდნენ სიმბოლოებს, როგორიცაა ნაფეხურები, ცარიელი ტახტი, ბორბალი ან ბოდჰის ხე. ბუდას ადამიანური გამოსახულებები მოგვიანებით, დაახლოებით ახ. წ. I საუკუნეში გაჩნდა განდჰარაში, სადაც სტილში ბერძნული გავლენა ჩანს, და ჩრდილოეთ ინდოეთის ქალაქ მათურაში.

სტუპა, გუმბათოვანი ნაგებობა, რომელშიც ხშირად რელიქვიები ინახება, ბუდისტური არქიტექტურის ერთ-ერთი უძველესი ფორმაა; ინდოეთში, სანჩიში მდებარე დიდი სტუპა თავისი ადრეული სახით აშოკას ეპოქით თარიღდება. დროთა განმავლობაში სტუპებმა ახალი ფორმები შეიძინეს, მაგალითად აღმოსავლეთ აზიის პაგოდებისა. ინდონეზიის კუნძულ იავაზე მდებარე ბორობუდური, რომელიც IX საუკუნეში აიგო, მსოფლიოში უდიდესი ბუდისტური ტაძარია და 2500-ზე მეტი ქვაში ნაკვეთი რელიეფური ფილითაა შემკული.

ბუდიზმი დღეს

ბუდიზმი მიმდევართა რაოდენობით მსოფლიოს მეოთხე რელიგიაა ქრისტიანობის, ისლამისა და ინდუიზმის შემდეგ. შეფასებით, მას დაახლოებით 320-დან 540 მილიონამდე მიმდევარი ჰყავს, ანუ მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 4-დან 7 პროცენტამდე. ეს დიაპაზონი ნაწილობრივ იმიტომაა ასეთი ფართო, რომ ჩინეთისა და იაპონიის მსგავს ქვეყნებში ბევრი ადამიანი ბუდისტურ პრაქტიკებს სხვა ტრადიციებს უთავსებს, რაც დათვლას ართულებს. აბსოლუტური რიცხვებით ყველაზე დიდი ბუდისტური მოსახლეობა ჩინეთშია, ხოლო ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა კამბოჯა, ტაილანდი, მიანმარი, შრი-ლანკა, ბუტანი, ლაოსი და მონღოლეთი, ბუდისტები უმრავლესობას შეადგენენ.

ბევრ ბუდისტურ დღესასწაულს მთელ მსოფლიოში აღნიშნავენ. მათგან უმნიშვნელოვანესი, რომელიც ბევრ ქვეყანაში ვესაკის სახელითაა ცნობილი, ბუდას დაბადებას, განმანათლებასა და გარდაცვალებას ეძღვნება; მისი თარიღი მთვარის კალენდარს მიჰყვება და სხვადასხვა ტრადიციაში განსხვავებულია. ბუდისტურმა იდეებმა აზიის გარეთ თანამედროვე ცხოვრებაზეც მოახდინა გავლენა. ბუდისტური პრაქტიკიდან ადაპტირებული მედიტაციის ტექნიკები საფუძვლად უდევს გაცნობიერებულობის (მაინდფულნესის) პოპულარულ პროგრამებს, რომლებსაც საავადმყოფოებში, სკოლებსა და სამსახურებში იყენებენ, ხშირად არარელიგიური ფორმით.

საინტერესო ფაქტები ბუდიზმზე

• ბუდა ღმერთი არ არის. ბუდისტური ტრადიციების უმეტესობაში მას პატივს მიაგებენ როგორც მასწავლებელს, რომელმაც თავისუფლებისკენ მიმავალი გზა აღმოაჩინა, და არა როგორც შემოქმედს ან არსებას, რომელსაც დახმარებას ევედრებიან, როგორც ზოგიერთ სხვა რელიგიაში ღმერთებს.
• „მოცინარი ბუდა“ სხვა პიროვნებაა. მხიარული, დიდმუცლიანი ფიგურა, რომელსაც ხშირად მაღაზიებსა და რესტორნებში ნახავთ, როგორც წესი, ბუდაის გამოსახავს, ჩინური ფოლკლორის პერსონაჟს, რომლის პროტოტიპიც ერთი ბერი იყო, და არა სიდჰართა გაუტამას.
• არსებობს მრავალი ბუდა. ბუდისტური ტექსტები წინა ეპოქების ბუდებს აღწერს, ბევრი ბუდისტი კი მომავალ ბუდას, სახელად მაიტრეიას, ელის.
• უძველესი ხე დღემდე იზრდება. გადმოცემით, შრი მაჰა ბოდჰი შრი-ლანკის ქალაქ ანურადჰაპურაში პირვანდელი ბოდჰის ხის კალმიდან აღმოცენდა; ის ძვ. წ. III საუკუნეში დარგეს. მას ხშირად მოიხსენიებენ როგორც ადამიანის მიერ დარგულ ერთ-ერთ უძველეს ცოცხალ ხეს, რომლის დარგვის თარიღიც ცნობილია.
• ბუდისტური სიტყვები ყოველდღიურ მეტყველებაში დამკვიდრდა. ისეთ სიტყვებს, როგორიცაა კარმა, ნირვანა და ძენი, ყოველდღიურ საუბარში ვიყენებთ, თუმცა ხშირად მათი თავდაპირველი მნიშვნელობისგან შორს მდგარი აზრით.

ხის ქვეშ მჯდომი ერთი მასწავლებლისგან დაწყებული ბუდიზმი იქცა ტრადიციად, რომელიც ორ ათას წელზე მეტია აყალიბებს აზიის დიდი ნაწილის ხელოვნებას, ფილოსოფიას, ენებსა და ყოველდღიურ ცხოვრებას, და დღესაც იცვლება, როცა ახალ კულტურებს ხვდება.