რა არის ფული: კაურის ნიჟარებიდან ციფრულ გადახდებამდე

რა ითვლება ფულად?

ფული არის ნებისმიერი საგანი ან გადამოწმებადი ჩანაწერი, რომელსაც კონკრეტული ქვეყნის ან საზოგადოების წევრები საყოველთაოდ იღებენ საქონლისა და მომსახურების საფასურად და ვალების, მათ შორის გადასახადების, დასაფარად. ეს განმარტება იმაზე ფართოა, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. ოქროს მონეტა, ქაღალდის ბანკნოტი და საბანკო აპლიკაციაში ნაჩვენები ნაშთი ერთმანეთს სულაც არ ჰგავს, მაგრამ სამივე ფულია, რადგან ადამიანებს სჯერათ, რომ სხვები მათ რაიმე სასარგებლოს სანაცვლოდ მიიღებენ.

ეს ნიშნავს, რომ ფულს განსაზღვრავს არა ის, თუ რისგან არის დამზადებული, არამედ ის, თუ რა ფუნქციას ასრულებს. ათასწლეულების განმავლობაში საზოგადოებები ფულად იყენებდნენ ნიჟარებს, მარილს, პირუტყვს, ლითონს, ქაღალდს, გათლილ ქვებს და სიგარეტსაც კი. მათ აერთიანებდა არა მასალა, არამედ საერთო შეთანხმება, რომ მათით გადახდა შეიძლებოდა.

ფულის ოთხი ფუნქცია

ეკონომისტები ფულს, როგორც წესი, მისი ფუნქციებით აღწერენ. ფულად შეიძლება გამოდგეს ყველაფერი, რაც ამ ამოცანებს კარგად ართმევს თავს.

გაცვლის საშუალება

ყველაზე თვალსაჩინო ფუნქცია ვაჭრობის გამარტივებაა. ფულის გარეშე მცხობელს, რომელსაც ფეხსაცმელი სჭირდება, უნდა ეპოვა ისეთი მეწაღე, რომელსაც სწორედ იმ წუთას პური უნდა. ინგლისელმა ეკონომისტმა უილიამ სტენლი ჯევონსმა ამ პრობლემას მოთხოვნილებათა ორმხრივი დამთხვევა უწოდა. ფული ამ პრობლემას ხსნის: მცხობელი პურს ნებისმიერს მიჰყიდის ფულად, შემდეგ კი ამ ფულით ფეხსაცმელს ნებისმიერისგან იყიდის.

ღირებულების საზომი

ფული ღირებულების საერთო საზომადაც გამოიყენება. იმის ნაცვლად, რომ ადამიანებს ახსოვდეთ, რომ ერთი ძროხა ოც კალათ მარცვალს ან სამ თხას უდრის, მათ შეუძლიათ ყველა ფასი ერთსა და იმავე ერთეულში გამოხატონ, მაგალითად, ევროში, დოლარში ან ლარში. ასე ადვილი ხდება ფასების შედარება, აღრიცხვის წარმოება, მოგების გამოთვლა და ბიუჯეტის დაგეგმვა.

დაგროვების საშუალება

ფული საშუალებას გვაძლევს, მსყიდველობითი უნარიანობა მომავლისთვის შევინახოთ. გლეხი ახალ თევზს მთელი წელი ვერ შეინახავს, მაგრამ შეუძლია თევზი გაყიდოს და ფული შეინახოს. ფული ღირებულების შენახვის იდეალური საშუალება არ არის, რადგან ფასების ზრდა ნელ-ნელა ამცირებს იმას, რისი ყიდვაც მისით შეიძლება, თუმცა, როგორც წესი, ის გაცილებით მოსახერხებელია, ვიდრე საქონლის შენახვა.

გადავადებული გადახდის საშუალება

და ბოლოს, ფულით თანხმდებიან იმ გადახდებზე, რომლებიც მომავალში უნდა შესრულდეს. სესხები, ქირა, ხელფასები და იპოთეკური სესხები ფულადი თანხით განისაზღვრება. როცა ვინმე დღეს თანხას სესხულობს, ორივე მხარემ ზუსტად იცის, რამდენი უნდა დაბრუნდეს მოგვიანებით.

რა თვისებები უნდა ჰქონდეს კარგ ფულს?

ყველა საგანი ვერ შეასრულებდა ფულის როლს. დროთა განმავლობაში ადამიანები მიხვდნენ, რომ გამოსადეგ ფულს, როგორც წესი, რამდენიმე საერთო თვისება აქვს:

• გამძლეობა: სწრაფად არ უნდა ლპებოდეს, ტყდებოდეს ან ხუნდებოდეს.
• გადატანის სიმარტივე: მისი ტარება ადვილი უნდა იყოს, დიდი ღირებულების შემთხვევაშიც.
• დაყოფადობა: ადვილად უნდა იყოფოდეს მცირე ერთეულებად წვრილმანი შენაძენებისთვის.
• ერთგვაროვნება: ყოველი ერთეული ზუსტად უნდა ჰგავდეს იმავე ღირებულების ნებისმიერ სხვა ერთეულს.
• შეზღუდული რაოდენობა: ყველას რომ შეეძლოს მისი შეუზღუდავად შექმნა, ის მალე დაკარგავდა ღირებულებას.
• მისაღებობა: ადამიანებს უნდა სჯეროდეთ, რომ სხვები მას მიიღებენ.

ეს თვისებები ხსნის, რატომ გახდა ასეთი პოპულარული ძვირფასი ლითონები, ოქრო და ვერცხლი. ისინი არ იჟანგება, მცირე რაოდენობითაც ძვირფასია, მათი გადადნობა და დაყოფა შეიძლება და ბუნებაში იშვიათია.

მონეტებამდე: ბარტერი, კრედიტი და სასაქონლო ფული

სახელმძღვანელოებში ხშირად წერენ, რომ ფული ბარტერის, ანუ ერთი საქონლის მეორეზე პირდაპირ გაცვლის, ჩასანაცვლებლად გამოიგონეს. თუმცა ბევრი ანთროპოლოგი აღნიშნავს, რომ იმის დამადასტურებელი საბუთი, რომ მთელი საზოგადოებები მხოლოდ ბარტერით ცხოვრობდნენ, ძალიან ცოტაა. მცირე თემებში ადამიანები უფრო საჩუქრებს, ურთიერთდახმარებას და არაფორმალურ ვალებს ეყრდნობოდნენ: მეზობლები ერთმანეთს ეხმარებოდნენ და ახსოვდათ, ვინ ვის რა ემართა. ბარტერი ძირითადად უცნობებს შორის ან ფულის ნაკლებობისას ჩნდებოდა.

ძველ მესოპოტამიაში ტაძრებისა და სასახლეების მწიგნობრები თიხის ფირფიტებზე გულდასმით აღრიცხავდნენ ვალებსა და გადახდებს, რომლებსაც ხშირად ქერით ან ვერცხლის წონით ზომავდნენ. შეკელი, რომელიც მოგვიანებით მონეტის სახელი გახდა და დღეს ისრაელის ვალუტაა, თავდაპირველად წონის ერთეული იყო.

ბევრი საზოგადოება სასაქონლო ფულს იყენებდა, ანუ ისეთ ნივთებს, რომლებსაც საკუთარი ღირებულება ჰქონდათ და ამავე დროს ფართოდ მიიღებოდა გადახდის საშუალებად. მაგალითად:

• კაურის ნიჟარები — პატარა, პრიალა ზღვის ნიჟარები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ფულად გამოიყენებოდა აფრიკის, სამხრეთ აზიისა და ჩინეთის ნაწილში. ჩინურ დამწერლობაში ფულთან და ვაჭრობასთან დაკავშირებული ბევრი იეროგლიფი ნიჟარის ნიშანს შეიცავს.
• პირუტყვი — ბევრ კულტურაში სიმდიდრის მნიშვნელოვანი საზომი. ლათინური სიტყვა pecunia, რაც ფულს ნიშნავს, მომდინარეობს სიტყვიდან pecus — პირუტყვი; აქედანაა ინგლისური სიტყვა pecuniary („ფულადი“).
• მარილი, რომელიც საკვების შესანახად ძვირფასი იყო. ინგლისურ სიტყვას salary („ხელფასი“) ხშირად უკავშირებენ მარილის აღმნიშვნელ ლათინურ სიტყვას, თუმცა ამ კავშირის ზუსტი ისტორია სადავოა.

მონეტის გამოგონება

უძველესი ცნობილი მონეტები ლიდიაში, დღევანდელი დასავლეთ თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარე სამეფოში, დაახლოებით ძვ. წ. VII საუკუნეში დაამზადეს. ეს იყო ელექტრუმის, ოქროსა და ვერცხლის ბუნებრივი შენადნობის, პატარა ნატეხები, რომლებზეც გამოსახულება იყო დატანილი იმის ნიშნად, რომ მათ წონას სანდო ხელისუფლება უდგებოდა თავდებად. ლიდიის მეფე კროისოსს, რომლის სახელიც უზარმაზარი სიმდიდრის სინონიმად იქცა, მიაწერენ საკმაოდ სუფთა ოქროსა და ვერცხლის ცალ-ცალკე მონეტების შემოღებას. დაახლოებით იმავე დროს ძველ ჩინეთში იყენებდნენ ბრინჯაოს ფულს პატარა ნიჩბებისა და დანების ფორმით, რომლისგანაც მოგვიანებით განვითარდა მრგვალი მონეტები შუაში კვადრატული ნახვრეტით.

მონეტები სწრაფად გავრცელდა ბერძნულ სამყაროში, მოგვიანებით კი რომის იმპერიაში. ისინი სახელმწიფოებს საშუალებას აძლევდა, გადასახადები აეკრიფათ და ჯარისკაცებისთვის ჯამაგირი სტანდარტული სახით გადაეხადათ. თავად ინგლისური სიტყვა money რომიდან მოდის: მონეტებს ქალღმერთ იუნონა მონეტას ტაძართან ჭრიდნენ და სიტყვა moneta როგორც ზარაფხანას, ისე მასში დამზადებულ მონეტებს აღნიშნავდა.

მონეტებმა ცდუნებაც წარმოშვა. მმართველები ზოგჯერ ამცირებდნენ ძვირფასი ლითონის რაოდენობას თითოეულ მონეტაში, ნომინალს კი უცვლელად ტოვებდნენ — ამას მონეტის გაუფასურებას უწოდებენ. ხალხი ამას ამჩნევდა. აქედან წარმოიშვა დაკვირვება, რომელიც გრეშემის კანონის სახელითაა ცნობილი, XVI საუკუნის ინგლისელი ფინანსისტის, ტომას გრეშემის, სახელის მიხედვით: „ცუდი ფული კარგს დევნის“. როცა ორი სახის მონეტას ერთნაირი ოფიციალური ღირებულება აქვს, ადამიანები უარესს ხარჯავენ, უკეთესს კი მალავენ.

ქაღალდის ფული და ბანკების აღზევება

დიდი რაოდენობით ლითონის ტარება მძიმეცაა და სახიფათოც. ჩინეთში, ტანის დინასტიის დროს, ვაჭრებმა დაიწყეს ქაღალდის მოწმობების გამოყენება, რომლებსაც „მფრინავ ფულს“ ეძახდნენ და რომელთა გადაცვლაც სხვა ქალაქში მონეტებზე შეიძლებოდა. სუნის დინასტიის დროს, XI საუკუნეში, ხელისუფლებამ დაიწყო ქაღალდის ფულის, ე. წ. ძიაოძის, გამოშვება, რომელსაც ზოგადად მსოფლიოში პირველ სახელმწიფოს მიერ გამოშვებულ ქაღალდის ფულად მიიჩნევენ. როცა ვენეციელი მოგზაური მარკო პოლო XIII საუკუნეში ჩინეთს ეწვია, მან გაოცებით აღწერა, როგორ იღებდნენ ქაღალდის ფულს გადახდის საშუალებად მთელ იმპერიაში.

ევროპაში ქაღალდის ფული უფრო ნელა განვითარდა. ვაჭრები და ოქრომჭედლები მათთან შენახულ ოქროზე წერილობით ქვითრებს გასცემდნენ, ეს ქვითრები კი გადახდის საშუალებად ხელიდან ხელში გადადიოდა. 1661 წელს შვედურმა Stockholms Banco-მ გამოუშვა ის, რასაც ჩვეულებრივ ევროპის პირველ ბანკნოტებად მიიჩნევენ. შემდეგ ცენტრალური ბანკები გაჩნდა: 1668 წელს დაარსებულ შვედეთის რიქსბანკს ხშირად უწოდებენ უძველეს ცენტრალურ ბანკს, რომელიც დღესაც მოქმედებს, ხოლო ინგლისის ბანკი 1694 წელს დაარსდა.

ოქროს სტანდარტიდან ფიატურ ფულამდე

დიდი ხნის განმავლობაში ბევრი ქვეყანა თავის ქაღალდის ფულს ოქროზე აბამდა. ოქროს სტანდარტის პირობებში ბანკნოტის გადაცვლა ბანკში ოქროს ფიქსირებულ რაოდენობაზე, ყოველ შემთხვევაში პრინციპში, შეიძლებოდა. დიდმა ბრიტანეთმა ოფიციალური ოქროს სტანდარტი XIX საუკუნის დასაწყისში შემოიღო, ბევრმა სხვა ქვეყანამ კი მას იმავე საუკუნის მოგვიანო ხანაში მიბაძა.

ორი მსოფლიო ომისა და დიდი დეპრესიის დროს ეს სისტემა მძიმე გამოცდის წინაშე აღმოჩნდა. 1944 წელს, აშშ-ში, ბრეტონ-ვუდსის კონფერენციაზე, მოკავშირე ქვეყნებმა ახალი სისტემა შექმნეს: მათი ვალუტები აშშ-ის დოლარზე მიება, ხოლო უცხოურ მთავრობებს დოლარის ოქროზე გადაცვლა უნციაში 35 დოლარად შეეძლოთ. 1971 წელს პრეზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა ეს კონვერტირებადობა შეწყვიტა და მთავარ ვალუტებსა და ოქროს შორის კავშირი გაწყდა.

დღეს თითქმის ყველა ეროვნული ვალუტა ფიატური ფულია. ლათინური სიტყვა fiat ნიშნავს „იყოს“. ფიატურ ფულს, როგორც მასალას, ღირებულება არ აქვს და მისი ოქროს ფიქსირებულ რაოდენობაზე გადაცვლა შეუძლებელია. მას ღირებულება აქვს, რადგან სახელმწიფო მას კანონიერ გადახდის საშუალებად აცხადებს და გადასახადებს მისით იღებს, და იმიტომაც, რომ ადამიანებს სჯერათ, რომ მას კვლავაც მიიღებენ. სხვა სიტყვებით, მისი ღირებულება ნდობასა და ცენტრალური ბანკების გონივრულ მართვას ეფუძნება.

როგორ მუშაობს თანამედროვე ფული

დღევანდელი ფულის უდიდესი ნაწილი სულაც არ არის ბანკნოტები და მონეტები. ის საბანკო ანგარიშებზე ციფრების სახით არსებობს. როცა კომერციული ბანკი ვინმეს სესხს აძლევს, ის, როგორც წესი, ამ ადამიანის ანგარიშზე ახალ დეპოზიტს რიცხავს, ეს ახალი დეპოზიტი კი ფულია, რომლის დახარჯვაც შეიძლება. ინგლისის ბანკმა განმარტა, რომ თანამედროვე ეკონომიკაში ფულის უდიდესი ნაწილი სწორედ ასე იქმნება. ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა გაერთიანებული სამეფო, ნაღდი ფული მიმოქცევაში არსებული მთელი ფულის მხოლოდ მცირე წილს შეადგენს.

ცენტრალური ბანკები, მაგალითად, ევროპის ცენტრალური ბანკი, აშშ-ის ფედერალური სარეზერვო სისტემა თუ საქართველოს ეროვნული ბანკი, ცდილობენ, ფულის ღირებულება სტაბილური შეინარჩუნონ. მათი მთავარი იარაღი საპროცენტო განაკვეთების დადგენაა, რაც გავლენას ახდენს იმაზე, რამდენს სესხულობენ და ხარჯავენ ადამიანები და კომპანიები. მათი უმეტესობა დაბალი და სტაბილური ინფლაციისკენ ისწრაფვის და არა ნულოვანი ინფლაციისკენ.

როცა ფული მწყობრიდან გამოდის

ინფლაცია ფასების საერთო ზრდაა, რის გამოც ფულის თითოეული ერთეულით ნაკლების ყიდვა შეიძლება. ზომიერი ინფლაცია ეკონომიკების უმეტესობისთვის ჩვეულებრივი მოვლენაა. როცა მთავრობები ფულს ეკონომიკის ზრდაზე გაცილებით სწრაფად ბეჭდავენ, შესაძლოა ჰიპერინფლაცია დაიწყოს, რომლის დროსაც ფასები იმდენად სწრაფად იზრდება, რომ ფული თითქმის მთლიანად უფასურდება. გერმანიაში 1923 წელს ფასები ისე სწრაფად იზრდებოდა, რომ ზოგი ბანკნოტებს საწვავად ან შპალერად იყენებდა. უნგრეთმა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ყველაზე უკიდურესი ჰიპერინფლაცია განიცადა, რაც კი ოდესმე დაფიქსირებულა, ხოლო ზიმბაბვემ 2000-იანი წლების ბოლოს 100 ტრილიონდოლარიანი ბანკნოტი დაბეჭდა. ეს შემთხვევები გვიჩვენებს, რომ ფული მხოლოდ მანამ მუშაობს, სანამ ადამიანები მას ენდობიან.

ფული ციფრული ხდება

ბოლო ათწლეულებში გადახდის ხერხები სწრაფად შეიცვალა. საკრედიტო და სადებეტო ბარათებმა, ონლაინბანკინგმა და ტელეფონით უკონტაქტო გადახდამ ბევრ ქვეყანაში ნაღდი ფული ნაკლებად გავრცელებული გახადა. კენიაში 2007 წელს ამოქმედებულმა მობილური ფულის სერვისმა M-Pesa-მ მილიონობით ადამიანს, რომელსაც საბანკო ანგარიში არ ჰქონდა, საშუალება მისცა, ფული მარტივი მობილური ტელეფონებით, მოკლე ტექსტური შეტყობინებებით გაეგზავნა და მიეღო.

2009 წელს ადამიანმა ან ადამიანთა ჯგუფმა სატოში ნაკამოტოს სახელით შექმნა ბიტკოინი — პირველი ფართოდ გავრცელებული კრიპტოვალუტა. მას არც ერთი მთავრობა ან ბანკი არ უშვებს; სამაგიეროდ, ტრანზაქციები საერთო საჯარო რეესტრში, ე. წ. ბლოკჩეინში, აღირიცხება. კამათი იმაზე, არის თუ არა კრიპტოვალუტა ნამდვილი ფული, დღემდე გრძელდება: მათი ფასი შეიძლება მკვეთრად მერყეობდეს, რის გამოც ისინი ღირებულების ცუდი საზომი და დაგროვების არასანდო საშუალებაა, ხოლო მათში ფასებს ცოტა მაღაზია უთითებს.

ამასობაში ბევრი ცენტრალური ბანკი იკვლევს ან ცდის ცენტრალური ბანკის ციფრულ ვალუტებს, ანუ ეროვნული ვალუტის ციფრულ ფორმებს, რომლებსაც უშუალოდ ცენტრალური ბანკი უშვებს. ჩინეთმა ციფრული იუანის ფართომასშტაბიანი საპილოტე პროგრამები განახორციელა, ევროპის ცენტრალური ბანკი კი შესაძლო ციფრული ევროს შემოღებისთვის ემზადება.

საოცარი ფაქტები ფულის შესახებ

• ქვის ფული, რომელიც არასოდეს იძვრის: მიკრონეზიაში, კუნძულ იაპზე, მნიშვნელოვანი გარიგებებისთვის ფულად იყენებდნენ დიდ მრგვალ ქვებს შუაში ნახვრეტით, რომლებსაც რაი ჰქვია. ზოგი მათგანი ადამიანზე მაღალია. რადგან ისინი სატარებლად ზედმეტად მძიმე იყო, მფლობელი შეიძლებოდა შეცვლილიყო, ქვა კი თავის ადგილზე რჩებოდა და ყველას უბრალოდ ახსოვდა, ვის ეკუთვნოდა. ცნობილი ამბის მიხედვით, ქვა, რომელიც გადაზიდვისას ზღვის ფსკერზე ჩაიძირა, კვლავ ერთი ოჯახის სიმდიდრის ნაწილად ითვლებოდა.
• ხის სავალო ჩანაწერები: საუკუნეების განმავლობაში ინგლისის მთავრობა გადახდებს ჭდეებიანი ჯოხებით აღრიცხავდა — ჭდეებამოჭრილ ხის ნაჭრებს შუაზე ხლეჩდნენ, რათა თითოეულ მხარეს შესაბამისი ნახევარი დარჩენოდა. როცა 1834 წელს ძველი ჯოხები დაწვეს, ცეცხლი კონტროლიდან გამოვიდა და ვესტმინსტერის სასახლის, პარლამენტის სამყოფელის, დიდი ნაწილი გაანადგურა.
• სიგარეტის ფული: მეორე მსოფლიო ომის დროს სამხედრო ტყვეთა ბანაკებში სიგარეტი გავრცელებულ ვალუტად იქცა. ის ერთგვაროვანი იყო, ადვილად ითვლებოდა და ყველას სჭირდებოდა, ამიტომ ბუნებრივად იქცა გაცვლის საშუალებად.
• სინამდვილეში არა ქაღალდი: აშშ-ის დოლარის ბანკნოტებს ბეჭდავენ არა მერქნისგან დამზადებულ ქაღალდზე, არამედ ბამბისა და სელის ნარევზე, ამიტომაც უძლებენ სარეცხ მანქანაში შემთხვევით გარეცხვას. ავსტრალიამ 1988 წელს პირველი პლასტმასის, ანუ პოლიმერის, ბანკნოტები შემოიღო და დღეს მათ ბევრი ქვეყანა იყენებს.
• საერთო ვალუტა: ევრო 1999 წელს უნაღდო ვალუტად შემოიღეს, ევროს ბანკნოტები და მონეტები კი ადამიანების ჯიბეებში 2002 წელს მოხვდა. დღეს მას ასობით მილიონი ადამიანი იყენებს ევროპის ბევრ ქვეყანაში.

რატომ არის ფული მნიშვნელოვანი

ფული კაცობრიობის ერთ-ერთი უძლიერესი გამოგონებაა, თუმცა დიდწილად ის მხოლოდ იდეაა. ის მილიონობით უცნობ ადამიანს საშუალებას აძლევს, ითანამშრომლონ, მთელ მსოფლიოში ივაჭრონ, მომავლისთვის დაზოგონ და ბიზნესი შექმნან. ის ისიც გვიჩვენებს, რამდენად არის საზოგადოება ნდობაზე დამოკიდებული: ბანკნოტს ღირებულება მხოლოდ იმიტომ აქვს, რომ ადამიანებს სჯერათ, რომ სხვები მას ხვალაც მიიღებენ. იმის გაგება, თუ როგორ მუშაობს ფული — მისი ძირითადი ფუნქციებიდან ბანკებისა და ინფლაციის როლამდე, — გვეხმარება, უკეთესი გადაწყვეტილებები მივიღოთ ხარჯვის, დაზოგვისა და სესხების შესახებ, და ფასებსა და საპროცენტო განაკვეთებზე ახალი ამბების გაგებასაც ბევრად აადვილებს.