არისტოტელე: ბერძენი მოაზროვნე, რომელსაც ყველაფრის გაგება სურდა

სტაგირიდან პლატონის აკადემიამდე

არისტოტელე ძვ. წ. 384 წელს დაიბადა სტაგირაში, პატარა ქალაქში ქალკიდიკეს ნახევარკუნძულზე, ჩრდილოეთ საბერძნეთში. მისი მამა, ნიკომაქე, ექიმი იყო ამინტა III-ის კარზე, რომელიც მაკედონიის მეფე და ალექსანდრე მაკედონელის პაპა იყო. ექიმის ოჯახში გაზრდა, შესაძლოა, ხსნიდეს არისტოტელეს ერთ ჩვევას, რომელიც მთელი ცხოვრება შერჩა: ის გულდასმით აკვირდებოდა ცოცხალ არსებებს და სურდა გაეგო, როგორ მუშაობდა მათი ნაწილები.

მამა არისტოტელეს ბავშვობაში გარდაეცვალა და მის აღზრდას მეურვე, პროქსენე, ჩაუდგა სათავეში. დაახლოებით ჩვიდმეტი წლის ასაკში არისტოტელე ათენში გაემგზავრა, რომელიც მაშინ ბერძნული სამყაროს ინტელექტუალური დედაქალაქი იყო, და შევიდა აკადემიაში, ფილოსოფოს პლატონის მიერ დაარსებულ სკოლაში. იქ იგი დაახლოებით ოცი წელი დარჩა: ჯერ როგორც მოწაფე, შემდეგ კი როგორც მასწავლებელი და მკვლევარი. გადმოცემით, პლატონი მას „სკოლის გონებას“ უწოდებდა.

არისტოტელე აღფრთოვანებული იყო თავისი მასწავლებლით, მაგრამ უბრალოდ არ იმეორებდა მის ნათქვამს. პლატონის აზრით, საგანთა ჭეშმარიტი არსი სრულყოფილ, უცვლელ იდეებში, ანუ ფორმებში, მდგომარეობს, რომლებიც ფიზიკური სამყაროსგან განცალკევებით არსებობს. არისტოტელე იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ ფორმისა და მატერიის ერთმანეთისგან გამოყოფა შეუძლებელია: ცხენის „ფორმა“ რეალურ ცხენებში არსებობს და არა რომელიმე სხვა სამყაროში. ამ უთანხმოებამ განსაზღვრა ყველაფერი, რაც მან შემდგომ დაწერა. ცნობილი გვიანდელი ლათინური გამონათქვამი Amicus Plato, sed magis amica veritas („პლატონი მეგობარია, მაგრამ ჭეშმარიტება უფრო ძვირფასი მეგობარია“) მისი „ნიკომაქეს ეთიკის“ ერთი მონაკვეთიდან წარმოიშვა, სადაც იგი განმარტავს, რომ ფილოსოფოსმა ჭეშმარიტება მეგობრებზე მაღლაც კი უნდა დააყენოს.

მოგზაურობა, სამეფო მოწაფე და ლიკეიონი

პლატონის გარდაცვალების შემდეგ, დაახლოებით ძვ. წ. 347 წელს, არისტოტელემ ათენი დატოვა. რამდენიმე წელი მან ასოსში, მცირე აზიის სანაპიროზე, გაატარა მმართველ ჰერმიასთან და ცოლად შეირთო ჰერმიასის ნათესავი, პითიადა. შემდეგ იგი ლესბოსის კუნძულზე გადავიდა, სადაც მეგობარ თეოფრასტესთან ერთად შეისწავლიდა კუნძულის დიდი ლაგუნის მცენარეებსა და ზღვის ბინადრებს. მისი ბიოლოგიური თხზულებების მრავალი დაკვირვება, სავარაუდოდ, სწორედ ამ პერიოდს განეკუთვნება.

ძვ. წ. 343 წელს მაკედონიის მეფემ ფილიპე II-მ არისტოტელე მიიწვია თავისი ვაჟის, ალექსანდრეს, აღმზრდელად. ალექსანდრე მაშინ ცამეტი წლის იყო. გაკვეთილები მიეზაში ტარდებოდა, მშვიდ ადგილას, სამეფო კარისგან მოშორებით. ჩვენ ცოტა რამ ვიცით იმის შესახებ, რას ასწავლიდა იგი, მაგრამ ანტიკური ავტორები გადმოგვცემენ, რომ არისტოტელემ უფლისწული ლიტერატურას, განსაკუთრებით ჰომეროსს, ასევე პოლიტიკასა და ეთიკას აზიარა. მოგვიანებით ალექსანდრემ საბერძნეთიდან ინდოეთამდე გადაჭიმული იმპერია დაიპყრო, თუმცა ისტორიკოსები დღემდე კამათობენ, რამდენად დიდი გავლენა მოახდინა მასზე მისმა სახელგანთქმულმა მასწავლებელმა.

ძვ. წ. 335 წელს არისტოტელე ათენში დაბრუნდა და საკუთარი სკოლა გახსნა საჯარო სავარჯიშო მოედანზე, რომელსაც ლიკეიონი ერქვა. მან შეკრიბა დიდი ბიბლიოთეკა და მოაწყო კვლევები, რომელთა ფარგლებშიც მისი მოწაფეები მრავალ საკითხზე აგროვებდნენ ცნობებს. მის მიმდევრებს პერიპატეტიკოსები უწოდეს ბერძნული სიტყვიდან პერიპატოს, რაც სკოლის გადახურულ სასეირნო გალერეას ნიშნავდა. გავრცელებული გადმოცემის თანახმად, არისტოტელეს უყვარდა სწავლებისას აქეთ-იქით სიარული, და დროთა განმავლობაში ამ სახელმა „მოსეირნეთა“ მნიშვნელობა შეიძინა.

როდესაც ძვ. წ. 323 წელს ალექსანდრე გარდაიცვალა, ათენი მაკედონიის მიმართ მტრობის ტალღამ მოიცვა, და არისტოტელეს, მაკედონიასთან კავშირის გამო, უღვთობა დასდეს ბრალად. ანტიკური ცნობების თანახმად, მან ქალაქი დატოვა, რათა ათენს „ფილოსოფიის წინაშე მეორედ არ შეეცოდა“, რაც სოკრატეს სიკვდილით დასჯაზე მინიშნება იყო. იგი ევბეის კუნძულზე, ქალკიდაში, გადავიდა, სადაც მომდევნო, ძვ. წ. 322 წელს, დაახლოებით 62 წლის ასაკში გარდაიცვალა. ლიკეიონს სათავეში მისი მეგობარი თეოფრასტე ჩაუდგა.

რა შემოგვრჩა: ლექციების ჩანაწერები და არა დასრულებული წიგნები

არისტოტელე საოცრად მრავალფეროვან თემებზე წერდა: ლოგიკა, ფიზიკა, ასტრონომია, ამინდი, ბიოლოგია, ფსიქოლოგია, ეთიკა, პოლიტიკა, ეკონომიკა, რიტორიკა, პოეზია და კიდევ ბევრი სხვა. მიუხედავად ამისა, მისი თავდაპირველი მემკვიდრეობის მხოლოდ დაახლოებით მესამედია შემორჩენილი. ბედის ირონიით, თითქმის მთლიანად დაიკარგა სწორედ ის თხზულებები, რომლებიც მან ფართო საზოგადოებისთვის მოამზადა: დახვეწილი დიალოგები, რომლებსაც რომაელი ორატორი ციცერონი „ოქროს მდინარეს“ ადარებდა.

სამაგიეროდ, ჩვენამდე ძირითადად ტრაქტატებმა მოაღწია: მკვრივმა, გულდასმით დასაბუთებულმა ტექსტებმა, რომლებიც, როგორც ჩანს, ლექციების ჩანაწერები ან სკოლის შიგნით გამოსაყენებელი სასწავლო მასალა იყო. სწორედ ამიტომ შეიძლება არისტოტელეს კითხვა რთული აღმოჩნდეს. წინადადებები მოკლე და შეკუმშულია, ავტორი ხშირად უბრუნდება ერთსა და იმავე პრობლემას სხვადასხვა კუთხით და ვარაუდობს, რომ მსმენელებმა საკითხის კონტექსტი უკვე იციან.

თავად ამ ტექსტების ჩვენამდე მოღწევის ისტორიაც საყურადღებოა. ანტიკური გეოგრაფის, სტრაბონის, ცნობით, არისტოტელეს ხელნაწერები თეოფრასტეს, შემდეგ კი მის მემკვიდრეებს გადაეცა, რომლებმაც ისინი სარდაფში დამალეს. იქ ხელნაწერები დაზიანდა, სანამ ხელახლა აღმოაჩენდნენ და ბოლოს რომში წაიღებდნენ. ძვ. წ. I საუკუნეში მეცნიერმა ანდრონიკე როდოსელმა ისინი დაალაგა და გამოსცა. შესაძლოა, სიტყვა მეტაფიზიკაც ამ სარედაქციო მუშაობიდან მომდინარეობდეს: „პირველი ფილოსოფიის“ წიგნები „ფიზიკის“ შემდეგ მოათავსეს, ბერძნულად კი მეტა ტა ფიზიკა უბრალოდ „ფიზიკის შემდეგ“ ნიშნავს. მეცნიერები დღესაც არისტოტელეს იმ გამოცემის გვერდების ნომრებით იმოწმებენ, რომელიც იმანუელ ბეკერმა 1831 წელს ბერლინში გამოსცა.

ლოგიკა: აზროვნების იარაღთა ნაკრები

არისტოტელე ფორმალური ლოგიკის, ანუ იმ მეცნიერების ფუძემდებლად ითვლება, რომელიც სწავლობს, რა ხდის მსჯელობას მართებულს. მისი ლოგიკური თხზულებები მოგვიანებით „ორგანონის“ სახელით გააერთიანეს, რაც „იარაღს“ ან „ინსტრუმენტს“ ნიშნავს, რადგან ლოგიკა მიიჩნეოდა იარაღად, რომელიც ნებისმიერი სხვა კვლევისთვის არის საჭირო.

სილოგიზმი

მისი მთავარი გამოგონება იყო სილოგიზმი, მსჯელობა, რომელშიც დასკვნა აუცილებლობით გამომდინარეობს ორი წანამძღვრიდან. სახელმძღვანელოების კლასიკური მაგალითი ასეთია:

• ყველა ადამიანი მოკვდავია.
• სოკრატე ადამიანია.
• მაშასადამე, სოკრატე მოკვდავია.

თუ ორივე წანამძღვარი ჭეშმარიტია და ფორმა სწორია, დასკვნა ვერ იქნება მცდარი. არისტოტელე მაგალითებით არ შემოიფარგლა: მან სისტემურად დაადგინა, „ყველა“, „ზოგიერთი“ და „არცერთი“ სიტყვების შემცველი დებულებების რომელი კომბინაციები იძლევა მართებულ დასკვნას და რომელი არა. მან ასევე აღწერა მსჯელობის გავრცელებული ხრიკები და შეცდომები, რომელთაგან ბევრს დღესაც ლოგიკურ შეცდომებს ვუწოდებთ.

მისი სისტემა იმდენად სრულყოფილი იყო, რომ ლოგიკაში ორ ათას წელზე მეტხანს ბატონობდა. XVIII საუკუნის ბოლოს გერმანელმა ფილოსოფოსმა იმანუელ კანტმა შენიშნა, რომ არისტოტელეს შემდეგ ლოგიკამ წინ ერთი ნაბიჯის გადადგმაც კი ვერ შეძლო. მხოლოდ XIX საუკუნეში შექმნეს მათემატიკოსებმა, მაგალითად, ჯორჯ ბულმა და გოტლობ ფრეგემ, ლოგიკის ახალი ფორმები, რომლებიც მის ფარგლებს გასცდა, და ამ შრომამ საბოლოოდ კომპიუტერების შექმნასაც შეუწყო ხელი.

ნატურალისტი, როცა ბიოლოგია ჯერ არ არსებობდა

ბევრი თანამედროვე მეცნიერის აზრით, არისტოტელეს ყველაზე შთამბეჭდავი მიღწევა ბიოლოგიაშია. მან ცხოველთა ასობით სახეობა აღწერა, მწერებითა და თევზებით დაწყებული, სპილოებით დამთავრებული, და ბევრი მათგანი გაკვეთა კიდეც. ისეთი თხზულებები, როგორიცაა „ცხოველთა ისტორია“, „ცხოველთა ნაწილების შესახებ“ და „ცხოველთა წარმოშობის შესახებ“, ცოცხალი არსებების ყველაზე ადრეულ სისტემურ კვლევებს შორისაა.

არისტოტელე ცდილობდა, ცხოველები მათი ნიშნების მიხედვით დაეჯგუფებინა. მან ისინი „სისხლიან“ და „უსისხლო“ ცხოველებად დაყო, რაც გასაოცრად კარგად შეესაბამება თანამედროვე დაყოფას ხერხემლიანებად და უხერხემლოებად. მან შენიშნა, რომ დელფინები და ვეშაპები ჰაერს სუნთქავენ, ცოცხალ ნაშიერს შობენ და რძით კვებავენ, და ამიტომ ისინი თევზებს კი არა, ხმელეთის ძუძუმწოვრებს დაუკავშირა. მან ასევე ცოცხალი არსებები მარტივიდან რთულისკენ აღმავალ ერთგვარ კიბეზე განალაგა. ამ იდეას მოგვიანებით scala naturae, ანუ „ბუნების კიბე“, ეწოდა.

მისი ზოგიერთი დაკვირვება იმდენად უჩვეულო იყო, რომ გვიანდელი ნატურალისტები მათ უარყოფდნენ, შემდეგ კი აღმოაჩენდნენ, რომ ის მართალი იყო. მან აღწერა, როგორ იყენებენ მამრი რვაფეხები გამრავლებისას სპეციალურად სახეცვლილ საცეცს, რაც მხოლოდ XIX საუკუნეში დადასტურდა. მან ისიც დაწერა, რომ მდინარის ერთ-ერთი ლოქოს მამრი ქვირითს კვირების განმავლობაში დარაჯობს. ეს მტკიცება XIX საუკუნეში ნატურალისტმა ლუი აგასისმა დაადასტურა, და ამიტომაც ამ სახეობას დღეს Silurus aristotelis ჰქვია. ჩარლზ დარვინმა, არისტოტელეს ბიოლოგიური თხზულებების თარგმანის წაკითხვის შემდეგ, დაწერა, რომ მისი საკუთარი სამეცნიერო კერპები, ლინე და კიუვიე, „მოხუც არისტოტელესთან შედარებით უბრალო სკოლის მოსწავლეები“ იყვნენ.

ფიზიკა, კოსმოსი და ოთხი მიზეზი

არისტოტელეს სჯეროდა, რომ რაიმეს ჭეშმარიტად გასაგებად უნდა იცოდე, რატომ არის ის ისეთი, როგორიც არის. მან გამოყო „მიზეზის“, ანუ ახსნის, ოთხი სახე, რომელთა ილუსტრირებაც ბრინჯაოს ქანდაკების მაგალითზე შეიძლება:

1. მატერიალური მიზეზი: რისგან არის იგი გაკეთებული (ბრინჯაო).
2. ფორმალური მიზეზი: მისი ფორმა ან აგებულება (ქანდაკების ჩანაფიქრი).
3. მოქმედი მიზეზი: რამ შექმნა იგი (მოქანდაკე მუშაობისას).
4. მიზნობრივი მიზეზი: მისი დანიშნულება ან მიზანი (ღმერთის ან ადამიანის პატივისცემა).

მიზნობრივი მიზეზის იდეა მისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო. იგი ფიქრობდა, რომ თავად ბუნება მიზნისკენ მოქმედებს: რკო იმისთვის ვითარდება, რომ მუხა გახდეს, კბილებს კი ასეთი ფორმა იმიტომ აქვს, რომ კბენასა და ღეჭვას ემსახურება. ცვლილების ასახსნელად მან ასევე გამოიყენა ცნებათა წყვილი — შესაძლებლობა და სინამდვილე: რკო შესაძლებლობით მუხაა, ზრდა კი ის პროცესია, რომლის დროსაც ეს შესაძლებლობა სინამდვილედ იქცევა.

სამყაროს მის სურათში დედამიწა უძრავად იდგა ცენტრში. ყველაფერი, რაც მთვარის ქვემოთ იმყოფებოდა, ოთხი სტიქიისგან შედგებოდა — მიწის, წყლის, ჰაერისა და ცეცხლისგან, — და თითოეულ მათგანს ჰქონდა თავისი ბუნებრივი ადგილი, რომლისკენაც მიისწრაფვის. მისი მტკიცებით, ზეცა მეხუთე, უცვლელი ნივთიერებისგან შედგებოდა, რომელსაც მოგვიანებით ეთერი უწოდეს, ვარსკვლავებსა და პლანეტებს კი ერთმანეთში ჩადგმული სფეროები ატარებდა. ყველაზე მაღლა მან „უძრავი მამოძრავებელი“ მოათავსა — ყოველგვარი მოძრაობის მარადიული წყარო, რომელიც თავად არ მოძრაობს.

მან ასევე მოიყვანა ნათელი საბუთები იმისა, რომ დედამიწა სფეროა. მთვარის დაბნელებისას დედამიწის ჩრდილი მთვარეზე ყოველთვის მრუდეა. ხოლო როცა მოგზაურები ჩრდილოეთით ან სამხრეთით მიემართებიან, ჰორიზონტის ზემოთ სხვა ვარსკვლავები ჩნდება, რასაც აზრი მხოლოდ მრგვალ და არცთუ ისე დიდ დედამიწაზე აქვს.

ეთიკა: ბედნიერება და ოქროს შუალედი

არისტოტელეს „ნიკომაქეს ეთიკა“, რომელსაც სახელი, სავარაუდოდ, მისი ვაჟის, ნიკომაქეს, პატივსაცემად ეწოდა, მარტივ კითხვას სვამს: როგორია საუკეთესო ცხოვრება ადამიანისთვის? მისი პასუხია ევდემონია, რასაც, როგორც წესი, „ბედნიერებად“ ან „აყვავებად“ თარგმნიან. არისტოტელესთვის ეს არ იყო სიამოვნების წარმავალი შეგრძნება, არამედ მთელი, კარგად განვლილი ცხოვრება, რომელშიც ჩვენ ვიყენებთ მხოლოდ ადამიანისთვის დამახასიათებელ უნარს — გონიერებას.

კარგად ცხოვრებისთვის, მისი აზრით, ჩვენ გვჭირდება სათნოებები, ანუ ხასიათის კარგი თვისებები. ბევრი სათნოება ორ უკიდურესობას შორის შუაში მდებარეობს. ამ იდეას ხშირად „ოქროს შუალედს“ უწოდებენ. მაგალითად, სიმამაცე სილაჩრესა (მეტისმეტი შიში) და თავზეხელაღებულობას (მეტისმეტად მცირე შიში) შორისაა. გულუხვობა სიძუნწესა და ფლანგვას შორისაა. სწორი წერტილი მათემატიკური საშუალო არ არის: იგი ვითარებაზეა დამოკიდებული და პრაქტიკული სიბრძნით უნდა მოიძებნოს, რასაც არისტოტელე ფრონესისს უწოდებდა.

გადამწყვეტი ისაა, რომ არისტოტელეს აზრით, სათნოებები პრაქტიკით ისწავლება. როგორც ადამიანი მშენებელი შენებით ხდება, მუსიკოსი კი — მუსიკის დაკვრით, ასევე სამართლიანი სამართლიანი საქციელით ხდება, მამაცი კი — მამაცური საქციელით. ბავშვობიდანვე ჩამოყალიბებული კარგი ჩვევები კარგ ხასიათს ქმნის. მან „ეთიკის“ ორი მთელი წიგნი მეგობრობასაც მიუძღვნა და განასხვავა სარგებელზე დაფუძნებული მეგობრობა, სიამოვნებაზე დაფუძნებული მეგობრობა და ყველაზე მდგრადი — ერთმანეთის კარგი ხასიათით აღფრთოვანებაზე დაფუძნებული მეგობრობა.

პოლიტიკა, რიტორიკა და პოეზია

„პოლიტიკაში“ არისტოტელემ ადამიანი „პოლიტიკურ ცხოველად“ დაახასიათა: არსებად, რომელიც ბუნებით საზოგადოებაში ცხოვრობს და სრულად მხოლოდ ქალაქ-სახელმწიფოს მოქალაქის სახით შეუძლია განვითარდეს. მისმა მოწაფეებმა 150-ზე მეტი ბერძნული სახელმწიფოს წყობილების შესახებ შეაგროვეს ცნობები. ამ კვლევათა უმეტესობა დაიკარგა, მაგრამ „ათენელთა პოლიტია“ ეგვიპტურ პაპირუსზე აღმოაჩინეს და 1891 წელს გამოსცეს.

მან მმართველობის ფორმები იმის მიხედვით დაახარისხა, ვინ მართავს და ვისი ინტერესებისთვის. ერთი ადამიანის მმართველობა შეიძლებოდა ყოფილიყო კარგი მონარქია ან ცუდი ტირანია; რამდენიმესი — არისტოკრატია ან ოლიგარქია; მრავალისა — გაწონასწორებული „პოლიტია“ ან ის, რასაც იგი უწესრიგო დემოკრატიას უწოდებდა. კარგი ფორმები საერთო სიკეთეს ემსახურება, ცუდი კი — მხოლოდ მმართველებს. იგი უპირატესობას ანიჭებდა შერეულ წყობილებას ძლიერი საშუალო ფენით, რაც, მისი აზრით, სახელმწიფოს უფრო მდგრადს ხდიდა.

„რიტორიკაში“ მან დარწმუნების ხელოვნება გააანალიზა და დაასახელა სამი გზა, რომლითაც ორატორი აუდიტორიას არწმუნებს: ეთოსი (ორატორის ხასიათი და სანდოობა), პათოსი (მსმენელთა გრძნობები) და ლოგოსი (თავად არგუმენტი). ამ ტერმინებს დღესაც ასწავლიან სკოლებში და იყენებენ დებატებში, სამართალსა და რეკლამაში.

მისი „პოეტიკა“ ლიტერატურის თეორიის უძველესი შემორჩენილი თხზულებაა. მან ტრაგედია აღწერა, როგორც მოქმედების მიბაძვა, რომელიც შებრალებისა და შიშის მეშვეობით კათარსისს იწვევს. კათარსისს ხშირად ერთგვარ ემოციურ განწმენდად ან განთავისუფლებად გაიაზრებენ. იგი ამტკიცებდა, რომ სიუჟეტი დრამის ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტია და რომ კარგ ამბავს სჭირდება დასაწყისი, შუა ნაწილი და დასასრული. „პოეტიკის“ მეორე წიგნი, რომელიც, როგორც ფიქრობენ, კომედიას ეძღვნებოდა, დაკარგულია.

სად შეცდა არისტოტელე

არისტოტელე დიდწილად დაკვირვებას ეყრდნობოდა, მაგრამ თანამედროვე გაგებით კონტროლირებად ექსპერიმენტებს არ ატარებდა, და მისი ზოგიერთი დასკვნა მცდარი აღმოჩნდა:

• იგი ასწავლიდა, რომ მძიმე სხეულები მსუბუქებზე სწრაფად ვარდება. გალილეიმ ეს XVI საუკუნის ბოლოსა და XVII საუკუნის დასაწყისში ეჭვქვეშ დააყენა, და ეს შეხედულება საბოლოოდ უარყვეს.
• იგი ფიქრობდა, რომ აზრებისა და გრძნობების ცენტრი გულია და არა ტვინი, ტვინი კი ძირითადად სისხლის გასაგრილებლად არსებობს.
• მას სჯეროდა, რომ ზოგიერთი პატარა არსება, მაგალითად, გარკვეული მწერები, თავისთავად წარმოიშობა ტალახისგან ან ლპობადი ნივთიერებისგან.
• მისი დედამიწაცენტრული სამყარო კოპერნიკის, კეპლერისა და გალილეის მზეცენტრულმა მოდელმა ჩაანაცვლა.

მისი შეხედულებები საზოგადოებაზეც თავისი დროის ცრურწმენებს ასახავდა. იგი მონობას იცავდა და ამტკიცებდა, რომ ზოგი ადამიანი „ბუნებით“ მონაა, ქალებს კი მამაკაცებზე დაბლა აყენებდა. თანამედროვე მკითხველები ამ იდეებს უარყოფენ, და ისინი გვიჩვენებს, რომ უდიდეს მოაზროვნეებსაც კი შეიძლება ზღუდავდეს საზოგადოება, რომელშიც ცხოვრობენ. მისი შეცდომები ასე დიდხანს ნაწილობრივ მისი უზარმაზარი ავტორიტეტის გამო შენარჩუნდა: საუკუნეების განმავლობაში მეცნიერები ხშირად არისტოტელეს იმოწმებდნენ, ნაცვლად იმისა, რომ მისი მტკიცებები შეემოწმებინათ.

ორიათასწლიანი გავლენა

დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ არისტოტელეს თხზულებების უმეტესობა დასავლეთ ევროპისთვის საუკუნეების განმავლობაში დაკარგული იყო, მაგრამ ისინი ბიზანტიის იმპერიაში შეინახეს და შეისწავლეს, ასევე არაბულად თარგმნეს. ისლამური სამყაროს ფილოსოფოსებმა, მაგალითად, ავიცენამ (იბნ სინა) და ავეროესმა (იბნ რუშდი), მათ გავლენიანი კომენტარები დაურთეს; ავეროესი ევროპაში უბრალოდ „კომენტატორის“ სახელით გახდა ცნობილი. ებრაელი ფილოსოფოსი მაიმონიდეც ღრმად ეყრდნობოდა არისტოტელეს.

XII–XIII საუკუნეებში ლათინური თარგმანები ევროპის ახალ უნივერსიტეტებში გავრცელდა. ღვთისმეტყველმა თომა აქვინელმა არისტოტელეს ფილოსოფია ქრისტიანულ მოძღვრებას ისე წარმატებით შეუთავსა, რომ შუა საუკუნეების ავტორები არისტოტელეს ხშირად უბრალოდ „ფილოსოფოსს“ უწოდებდნენ. იტალიელმა პოეტმა დანტემ იგი „მცოდნეთა მოძღვრად“ მოიხსენია. რაფაელის ცნობილ რენესანსულ ფრესკაზე „ათენის სკოლა“ არისტოტელე ცენტრში დგას პლატონის გვერდით: პლატონი ზევით, ცისკენ მიუთითებს, არისტოტელე კი ხელს მიწისკენ, ხელისგულით ქვემოთ იწვდის. ეს ჟესტი ხშირად მისი დაკვირვებად სამყაროზე ორიენტირების ნიშნად არის განმარტებული.

მას შემდეგაც კი, რაც სამეცნიერო რევოლუციამ მისი ფიზიკა და ასტრონომია დაამხო, არისტოტელეს გავლენა არ გამქრალა. მისი ლოგიკა საუკუნეების განმავლობაში ძირითად საგნად რჩებოდა, მისი ბიოლოგიური დაკვირვებები ზოოლოგებს დღემდე აოცებს, ხოლო მისი იდეები სათნოების შესახებ თანამედროვე ფილოსოფიას „სათნოების ეთიკის“ სახელით დაუბრუნდა. სიტყვები, რომლებსაც ყოველდღიურად ვიყენებთ, მაგალითად, ენერგია, კატეგორია და მეტაფიზიკა, მისი ლექსიკის კვალს ატარებს. მისი „მეტაფიზიკის“ პირველი წინადადება — „ყველა ადამიანი ბუნებით ცოდნისკენ ისწრაფვის“ — მოკლედ გადმოსცემს იმ მოაზროვნის სულისკვეთებას, რომელსაც სჯეროდა, რომ ცნობისმოყვარეობა იმის ნაწილია, რაც ადამიანად გვაქცევს.