ფსიქოლოგია: როგორ ისწავლა მეცნიერებამ გონების შესწავლა

რას სწავლობს სინამდვილეში ფსიქოლოგია

ფსიქოლოგია გონებისა და ქცევის მეცნიერული შესწავლაა. ეს მოკლე განმარტება საოცრად ფართო სფეროს მოიცავს: როგორ აღვიქვამთ ფერებს და ვცნობთ სახეებს, რატომ გვავიწყდება სახელები, როგორ სწავლობენ ჩვილები ლაპარაკს, რატომ იქცევიან ადამიანები ბრბოში სხვაგვარად, ვიდრე მარტო ყოფნისას, და რა ხდება ტვინში, როცა გვეშინია ან ბედნიერები ვართ. ფსიქოლოგები სწავლობენ აზრებს, გრძნობებს, მოტივებს, მოგონებებსა და ჩვევებს — როგორც იმას, რასაც ვაცნობიერებთ, ისე იმ პროცესებს, რომლებიც ჩუმად, ჩვენს შეუმჩნევლად მიმდინარეობს.

თავად სიტყვა ორი ბერძნული ძირისგან მომდინარეობს: ფსიქე ნიშნავს სუნთქვას, სულს ან სამშვინველს, ხოლო ლოგოსი — მოძღვრებას ან სიტყვას. სიტყვასიტყვით ფსიქოლოგია სულის შესახებ მოძღვრებაა, თუმცა თანამედროვე ფსიქოლოგები სულზე მეტად გონებასა და ტვინზე საუბრობენ.

ფსიქოლოგია მხოლოდ ადამიანებს არ სწავლობს. ბევრი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა ცხოველებზე — ძაღლებზე, ვირთხებზე, მტრედებსა და შიმპანზეებზე — ჩატარებულ კვლევებს უკავშირდება. რადგან ფსიქოლოგია ბიოლოგიასაც იკვლევს და საზოგადოებასაც, ის საზღვარზე დგას საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს (მაგალითად, ბიოლოგიასა და ნეირომეცნიერებას) და სოციალურ მეცნიერებებს (მაგალითად, სოციოლოგიასა და ეკონომიკას) შორის. ერთი კითხვა, მაგალითად, რატომ რისკავენ მოზარდები უფრო მეტად, ვიდრე ზრდასრულები, შეიძლება ერთდროულად ეხებოდეს ტვინის განვითარებას, ჰორმონებს, მეგობრობასა და კულტურას.

ფილოსოფიიდან ლაბორატორიამდე

ადამიანები გონებაზე ათასობით წელია ფიქრობენ. ბერძენმა ფილოსოფოსმა არისტოტელემ დაწერა ტრაქტატი „სულის შესახებ“, სადაც აღქმას, მეხსიერებასა და წარმოსახვას განიხილავდა. მოგვიანებით ისეთი მოაზროვნეები, როგორებიც იყვნენ რენე დეკარტი და ჯონ ლოკი, დაობდნენ, თანდაყოლილია ცოდნა თუ გამოცდილებით შეძენილი. ეს კამათი დღესაც გრძელდება, როგორც საკითხი მემკვიდრეობისა და გარემოს როლის შესახებ. თუმცა ისტორიის უმეტეს მანძილზე ამ კითხვებს გაზომვით კი არა, მსჯელობითა და დაფიქრებით პასუხობდნენ.

პირველი ფსიქოლოგიური ლაბორატორია

დამოუკიდებელ მეცნიერებად ფსიქოლოგია XIX საუკუნეში ჩამოყალიბდა. გადამწყვეტ თარიღად, როგორც წესი, 1879 წელს ასახელებენ, როცა გერმანელმა მეცნიერმა ვილჰელმ ვუნდტმა ლაიფციგის უნივერსიტეტში ფსიქოლოგიური ექსპერიმენტებისთვის განკუთვნილი ლაბორატორია გახსნა. ვუნდტი და მისი სტუდენტები ზომავდნენ, მაგალითად, რეაქციის დროს და გაწვრთნილ მოხალისეებს სთხოვდნენ, საკუთარი შეგრძნებები გულდასმით აღეწერათ. ამ მეთოდს ინტროსპექცია ეწოდება. მისმა ბევრმა მოწაფემ შემდგომ სხვა ქვეყნებში დააარსა ლაბორატორიები და ახალი მეცნიერება მთელ ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში გაავრცელა.

უილიამ ჯეიმზი და ამერიკული ტრადიცია

შეერთებულ შტატებში უილიამ ჯეიმზმა 1890 წელს გამოსცა „ფსიქოლოგიის პრინციპები“ — მოცულობითი ნაშრომი ჩვევების, ყურადღების, ემოციებისა და „ცნობიერების ნაკადის“ შესახებ. ჯეიმზს ნაკლებად აინტერესებდა გონების უმცირეს ნაწილებად დაშლა; მისთვის უფრო მთავარი იყო, რისთვის არსებობს გონება — როგორ ეხმარება ის ცოცხალ არსებებს გარემოსთან შეგუებაში. ეს მიდგომა ფუნქციონალიზმის სახელით გახდა ცნობილი. დაახლოებით იმავე პერიოდში, 1892 წელს, დაარსდა ამერიკის ფსიქოლოგიური ასოციაცია, რომელიც დღეს ფსიქოლოგების ერთ-ერთი უდიდესი ორგანიზაციაა მსოფლიოში.

აზროვნების დიდი სკოლები

XX საუკუნეში ფსიქოლოგები მწვავედ კამათობდნენ იმაზე, რა უნდა შეესწავლა ფსიქოლოგიას და როგორ. წარმოიშვა რამდენიმე დიდი სკოლა და თითოეულმა ხანგრძლივი კვალი დატოვა.

ფსიქოანალიზი

ავსტრიელი ექიმი ზიგმუნდ ფროიდი ამტკიცებდა, რომ ჩვენს ქცევას დიდწილად წარმართავს არაცნობიერი სურვილები და კონფლიქტები, რომელთა ფესვებიც ხშირად ბავშვობაშია. მან შეიმუშავა ფსიქოანალიზი — საუბარზე დაფუძნებული თერაპია, რომლის დროსაც პაციენტები საკუთარ სიზმრებს, მოგონებებსა და გრძნობებს იკვლევენ. ფროიდის ბევრი კონკრეტული თეორიის მეცნიერულად შემოწმება რთულია და მათ ფართოდ აღარ აღიარებენ, თუმცა მისი აზრი, რომ ფსიქიკური აქტივობის დიდი ნაწილი ცნობიერების მიღმა მიმდინარეობს, თანამედროვე კვლევებმა სხვა გზით დაადასტურა.

ბიჰევიორიზმი

ბიჰევიორისტებს მიაჩნდათ, რომ ფსიქოლოგიამ მხოლოდ ის უნდა შეისწავლოს, რისი დაკვირვება და გაზომვაც შეიძლება, ანუ ქცევა. რუსმა ფიზიოლოგმა ივან პავლოვმა აჩვენა, რომ ძაღლებს შეუძლიათ ისწავლონ ნერწყვის გამოყოფა იმ ხმაზე, რომელიც არაერთხელ ერწყმოდა საკვების მიცემას. ამ პროცესს დღეს კლასიკურ განპირობებას უწოდებენ. ამერიკელმა ფსიქოლოგმა ჯონ ბ. უოტსონმა ბიჰევიორიზმი მიმდინარეობად აქცია, ხოლო ბ. ფ. სკინერმა შეისწავლა, როგორ აყალიბებს ქცევას წახალისება და დასჯა, და ამას ოპერანტული განპირობება უწოდა. სკინერმა მცირე ჯილდოების საშუალებით მტრედები და ვირთხები საოცრად რთული ამოცანების შესრულებას შეაჩვია. ბიჰევიორიზმის იდეებს დღესაც იყენებენ სწავლებაში, ცხოველების წვრთნასა და ფობიების თერაპიაში.

ჰუმანისტური ფსიქოლოგია

XX საუკუნის შუა ხანებში ისეთ ფსიქოლოგებს, როგორებიც იყვნენ აბრაჰამ მასლოუ და კარლ როჯერსი, მიაჩნდათ, რომ ფსიქოანალიზიც და ბიჰევიორიზმიც რაღაც მნიშვნელოვანს ტოვებდა ყურადღების მიღმა: ნების თავისუფლებას, პიროვნულ ზრდასა და საზრისის ძიებას. მასლოუ ცნობილია მოთხოვნილებების იერარქიით, რომლის მიხედვითაც ადამიანმა ჯერ ძირითადი მოთხოვნილებები, როგორიცაა საკვები და უსაფრთხოება, უნდა დაიკმაყოფილოს და მხოლოდ შემდეგ შეუძლია ყურადღება მიაპყროს კუთვნილების განცდას, თვითპატივისცემასა და საკუთარი პოტენციალის სრულად გამოვლენას. როჯერსმა შეიმუშავა თერაპიის სტილი, რომელიც თანაგრძნობასა და მიმღებლობას ეფუძნება.

კოგნიტიური რევოლუცია

1950-იანი წლებიდან ბევრი მკვლევარი ამტკიცებდა, რომ ბიჰევიორიზმს არ შეეძლო ენის, პრობლემების გადაჭრისა და მეხსიერების ახსნა ისე, რომ გონების შიგნით მიმდინარე პროცესებზე არ ესაუბრა. ნაწილობრივ პირველი კომპიუტერებით შთაგონებულებმა გონების აღწერა დაიწყეს, როგორც სისტემისა, რომელიც ინფორმაციას იღებს, ინახავს და ამუშავებს. ეს გარდატეხა კოგნიტიური რევოლუციის სახელით არის ცნობილი. 1967 წელს ულრიკ ნაისერმა გამოსცა წიგნი სათაურით „კოგნიტიური ფსიქოლოგია“, რომელმაც ახალ დარგს სახელის დამკვიდრებაში შეუწყო ხელი.

ბიოლოგიური და ევოლუციური მიდგომები

დღეს ფსიქოლოგია მჭიდროდ თანამშრომლობს ნეირომეცნიერებასთან. მკვლევრები სწავლობენ, როგორ მოქმედებს ჰორმონები, გენები და ტვინის ქიმიური ნივთიერებები განწყობასა და ქცევაზე. ევოლუციური ფსიქოლოგები სვამენ კითხვას, როგორ შეიძლებოდა დახმარებოდა ჩვენს წინაპრებს გადარჩენაში გარკვეული უნარები, მაგალითად, სახეების ცნობა ან გველების შიში. თანამედროვე ფსიქოლოგია იშვიათად ეკუთვნის მხოლოდ ერთ სკოლას: მკვლევართა უმეტესობა ბიოლოგიურ, კოგნიტიურ და სოციალურ ახსნებს ერთმანეთს უთავსებს.

როგორ იკვლევენ ფსიქოლოგები

ფსიქოლოგიას მეცნიერებად ის აქცევს, რომ იდეებს გულდასმითი მეთოდებით ამოწმებს. ვარაუდი, რაოდენ დამაჯერებელიც უნდა იყოს, მხოლოდ ამოსავალი წერტილია.

• ექსპერიმენტები. მკვლევრები ცვლიან ერთ ფაქტორს და ზომავენ მის ეფექტს, დანარჩენ ყველაფერს კი უცვლელად ტოვებენ. მონაწილეებს ხშირად შემთხვევითობის პრინციპით ანაწილებენ ექსპერიმენტულ და საკონტროლო ჯგუფებში, რათა ჯგუფებს შორის განსხვავება სწორედ შესამოწმებელ ფაქტორს დაუკავშირონ.
• გამოკითხვები და კითხვარები. ისინი დიდი რაოდენობის ადამიანებისგან აგროვებენ ინფორმაციას მათი შეხედულებების, ჩვევებისა თუ გრძნობების შესახებ.
• დაკვირვება. ფსიქოლოგები ქცევას ბუნებრივ გარემოში აკვირდებიან, მაგალითად, ბავშვებს სათამაშო მოედანზე, ისე, რომ არაფერში ერევიან.
• შემთხვევის შესწავლა. ერთ ადამიანს ძალიან სიღრმისეულად იკვლევენ; ხშირად ეს არის ვინმე უჩვეულო ტრავმით ან მდგომარეობით.
• ლონგიტუდური კვლევები. ერთსა და იმავე ადამიანებს მრავალი წლის, ზოგჯერ ათწლეულების განმავლობაში აკვირდებიან, რათა ნახონ, როგორ იცვლებიან ისინი.
• ტვინის ვიზუალიზაცია. ისეთი მეთოდები, როგორიცაა ეეგ, რომელიც ტვინის ელექტრულ აქტივობას აღრიცხავს, და ფმრტ, რომელიც სისხლის მიმოქცევის ცვლილებებს ადევნებს თვალს, აჩვენებს, ტვინის რომელი უბნებია აქტიური სხვადასხვა ამოცანის შესრულებისას.

ფსიქოლოგები სტატისტიკასაც იყენებენ, რათა დაადგინონ, რეალურია თუ არა შედეგი, თუ ის უბრალოდ შემთხვევითობის ბრალია. 2010-იან წლებში დარგი ე. წ. განმეორებადობის კრიზისს წააწყდა: როცა მკვლევრებმა მრავალი ცნობილი კვლევა გაიმეორეს, საწყისი შედეგებიდან ბევრი აღარ დადასტურდა. ამას მოჰყვა რეფორმები, მაგალითად, კვლევის გეგმების წინასწარ გამოქვეყნება და მონაცემების ღიად გაზიარება — ცვლილებები, რომლებიც ფსიქოლოგიურ დასკვნებს უფრო სანდოს ხდის.

ფსიქოლოგიის მრავალი დარგი

ფსიქოლოგია სპეციალობების მთელ ოჯახად იქცა. ზოგი მათგანი ფუნდამენტურ კვლევაზეა ორიენტირებული, ზოგი კი ცოდნას ადამიანების უშუალო დასახმარებლად იყენებს.

• კოგნიტიური ფსიქოლოგია სწავლობს აღქმას, ყურადღებას, მეხსიერებას, ენასა და აზროვნებას.
• განვითარების ფსიქოლოგია ადევნებს თვალს, როგორ იცვლება ადამიანი ჩვილობიდან სიბერემდე. შვეიცარიელმა ფსიქოლოგმა ჟან პიაჟემ ივარაუდა, რომ ბავშვები აზროვნების განვითარების საფეხურებს გადიან, და აჩვენა, რომ პატარა ბავშვებს ხშირად ჰგონიათ, თითქოს დაბალი და განიერი ჭიქიდან მაღალ და ვიწრო ჭიქაში გადასხმული წყალი „მეტი“ გახდა.
• სოციალური ფსიქოლოგია იკვლევს, როგორ მოქმედებენ სხვა ადამიანები ჩვენს აზრებსა და საქციელზე, მათ შორის მეგობრობას, ცრურწმენებს, დარწმუნებასა და ჯგუფურ ქცევას.
• კლინიკური ფსიქოლოგია ფსიქიკური ჯანმრთელობის სირთულეების, მაგალითად, შფოთვისა და დეპრესიის შეფასებითა და მკურნალობით არის დაკავებული.
• პედაგოგიური ფსიქოლოგია სწავლობს, როგორ სწავლობენ ადამიანები და როგორ შეიძლება სწავლების გაუმჯობესება.
• ორგანიზაციული ფსიქოლოგია და შრომის ფსიქოლოგია ფსიქოლოგიას სამუშაო გარემოში იყენებს — კადრების შერჩევიდან გუნდურ მუშაობამდე.
• სხვა დარგებია ჯანმრთელობის ფსიქოლოგია, იურიდიული ფსიქოლოგია, რომელიც მართლმსაჯულების სისტემასთან თანამშრომლობს, და სპორტის ფსიქოლოგია, რომელიც სპორტსმენებს ეხმარება, გაუმკლავდნენ ზეწოლას და შეინარჩუნონ მოტივაცია.

ცნობილი აღმოჩენები, რომლებმაც საკუთარ თავზე ჩვენი წარმოდგენა შეცვალა

დავიწყების მრუდი

1880-იან წლებში გერმანელი ფსიქოლოგი ჰერმან ებინგჰაუსი უაზრო მარცვლების გრძელ სიებს იზეპირებდა და საკუთარ თავს სხვადასხვა ინტერვალით ამოწმებდა. მან აღმოაჩინა, რომ ყველაზე სწრაფად სწავლისთანავე გვავიწყდება, შემდეგ კი დავიწყება ნელდება. მან ისიც შენიშნა, რომ დროში გადანაწილებული ვარჯიში უფრო ეფექტიანია, ვიდრე ბოლო წუთს ზეპირობა. ამ მიგნებას დღეს გადანაწილების ეფექტს უწოდებენ.

მაგიური რიცხვი შვიდი

1956 წელს ჯორჯ ა. მილერმა გამოაქვეყნა ცნობილი სტატია, რომლის თანახმადაც ადამიანს მოკლევადიან მეხსიერებაში ერთდროულად მხოლოდ დაახლოებით შვიდი ელემენტის, პლიუს-მინუს ორის, შენახვა შეუძლია. შემდგომი კვლევები მიუთითებს, რომ რეალური ზღვარი შესაძლოა კიდევ უფრო დაბალი იყოს, მაგრამ მთავარი დასკვნა უცვლელი რჩება: ჩვენი სამუშაო მეხსიერება შეზღუდულია, და სწორედ ამიტომ ვყოფთ ტელეფონის ნომრებს ბლოკებად.

კონფორმიზმი ჯგუფში

1950-იან წლებში სოლომონ აში მოხალისეებს სთხოვდა, ხაზების სიგრძე შეედარებინათ — ეს ძალიან მარტივი ამოცანა იყო. თუმცა ოთახში მყოფი დანარჩენი ადამიანები ფარულად მკვლევართან ერთად მუშაობდნენ და ზოგჯერ აშკარად მცდარ პასუხს ამბობდნენ. ბევრი მონაწილე ერთხელ მაინც დაეთანხმა ჯგუფს, რაც აჩვენებს, რამდენად ძლიერი შეიძლება იყოს სოციალური ზეწოლა მაშინაც კი, როცა სიმართლეს საკუთარი თვალით ვხედავთ.

ჯილდოს მოლოდინში

უოლტერ მიშელის ხელმძღვანელობით სტენფორდის უნივერსიტეტში ჩატარებულ ცნობილ „მარშმელოუს ექსპერიმენტებში“ პატარა ბავშვებს სთავაზობდნენ ერთ ტკბილეულს ახლავე ან ორს, თუ ცოტა ხანს მარტო მოიცდიდნენ. ზოგიერთმა ბავშვმა მოიცადა და ამისთვის მოხერხებულ ხრიკებს მიმართა, მაგალითად, თვალებს იფარავდა ან მღეროდა. შემდგომმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ბავშვის მოცდის უნარი მისი ოჯახური ვითარებით და იმითაც არის განპირობებული, სჯერა თუ არა მას, რომ დანაპირებს შეასრულებენ. ეს კარგი მაგალითია იმისა, როგორ აზუსტებს ფსიქოლოგია დროთა განმავლობაში საკუთარ დასკვნებს.

ფსიქოლოგია ყოველდღიურ ცხოვრებაში

ფსიქოლოგია მხოლოდ ლაბორატორიებში არ არსებობს. მისი მიგნებები ჩვენს გარშემო სამყაროს მრავალი პრაქტიკული გზით აყალიბებს.

• სწავლა. მეხსიერების კვლევები აჩვენებს, რომ თვითშემოწმება, ჩანაწერების უბრალოდ გადაკითხვის ნაცვლად, და სასწავლო სესიების დროში გადანაწილება უფრო ხანგრძლივ დამახსოვრებას უზრუნველყოფს.
• გადაწყვეტილებები. ფსიქოლოგებმა აღწერეს ბევრი კოგნიტიური მიკერძოება, მაგალითად, დადასტურების მიკერძოება — მიდრეკილება, შევამჩნიოთ ის ინფორმაცია, რომელიც ჩვენს არსებულ რწმენას ამყარებს. ფსიქოლოგმა დანიელ კანემანმა 2002 წელს ეკონომიკის დარგში ნობელის პრემია მიიღო იმის კვლევისთვის, თუ როგორ აკეთებენ ადამიანები შეფასებებს და იღებენ გადაწყვეტილებებს გაურკვევლობის პირობებში.
• დიზაინი. საგზაო ნიშნებს, თვითმფრინავის კაბინებს, აპლიკაციებსა და ვებსაიტებს ყურადღებისა და აღქმის შესახებ ცოდნის გათვალისწინებით ქმნიან, რათა ადამიანებმა ნაკლები შეცდომა დაუშვან.
• ფსიქიკური ჯანმრთელობა. საუბარზე დაფუძნებული თერაპიები, მაგალითად, კოგნიტიურ-ბიჰევიორული თერაპია, რომელიც ადამიანებს ეხმარება, შეამჩნიონ და შეცვალონ აზროვნების არასასარგებლო მოდელები, ათწლეულების ფსიქოლოგიურ კვლევებს ეყრდნობა.

ნაკლებად ცნობილი ფაქტები ფსიქოლოგიის შესახებ

• ფსიქოლოგი და ფსიქიატრი ერთი და იგივე არ არის. ფსიქიატრები ექიმები არიან, რომლებსაც ქვეყნების უმეტესობაში მედიკამენტების დანიშვნა შეუძლიათ, ფსიქოლოგები კი, როგორც წესი, ფსიქოლოგიურ მეცნიერებაში, დიაგნოსტიკასა და თერაპიაში არიან მომზადებულნი.
• ძველმა ტრავმამ დიდი გაკვეთილი მისცა მეცნიერებას. 1848 წელს ამერიკელი რკინიგზელი ფინეას გეიჯი გადარჩა მას შემდეგ, რაც რკინის ძელმა თავის ქალა გაუხვრიტა. ცნობებმა იმის შესახებ, რომ ამის შემდეგ მისი პიროვნება შეიცვალა, მეცნიერები დაარწმუნა, რომ ტვინის გარკვეული უბნები პიროვნებასა და თვითკონტროლთან არის დაკავშირებული.
• შიმპანზეებსაც აქვთ „გასხივოსნების“ წამები. პირველი მსოფლიო ომის დროს ფსიქოლოგი ვოლფგანგ კელერი კუნძულ ტენერიფეზე შიმპანზეებს სწავლობდა. ზოგიერთი მათგანი ამოცანებს მოულოდნელად წყვეტდა, მაგალითად, ყუთებს ერთმანეთზე აწყობდა ან ჯოხებს აერთებდა, რათა ბანანს მისწვდომოდა. ეს მიუთითებდა, რომ ცხოველებს პრობლემების გადაჭრა მხოლოდ ცდისა და შეცდომის გზით კი არა, უეცარი მიხვედრითაც შეუძლიათ.
• ქალები დაბრკოლებების მიუხედავად ქმნიდნენ დარგს. მერი უიტონ კალკინსმა ჰარვარდის უნივერსიტეტში დოქტორის ხარისხისთვის საჭირო ყველა მოთხოვნა შეასრულა, მაგრამ უნივერსიტეტმა ხარისხის მინიჭებაზე უარი უთხრა, რადგან ქალი იყო. მიუხედავად ამისა, 1905 წელს ის ამერიკის ფსიქოლოგიური ასოციაციის პირველი ქალი პრეზიდენტი გახდა.
• სიტყვა მეცნიერებაზე ძველია. ტერმინი „ფსიქოლოგია“ ვუნდტის ლაბორატორიამდე საუკუნეებით ადრე იხმარებოდა; ხორვატ ჰუმანისტ მარკო მარულიჩს ხშირად მიაწერენ მისი ერთ-ერთ ყველაზე ადრეულ ცნობილ გამოყენებას, XVI საუკუნის დასაწყისში.

რატომ არის ფსიქოლოგია მნიშვნელოვანი

ფსიქოლოგია გვეხმარება, ვუპასუხოთ ზოგიერთ იმ უძველეს კითხვას, რომელსაც ადამიანები საკუთარ თავს უსვამდნენ: რატომ ვფიქრობთ და ვგრძნობთ ისე, როგორც ვფიქრობთ და ვგრძნობთ, როგორ ვსწავლობთ და როგორ შეგვიძლია ერთად კარგად ცხოვრება. მისი მეთოდები ასევე ძვირფას აზროვნების ჩვევას გვასწავლის: პირველი შთაბეჭდილების ნდობის ნაცვლად, ჰკითხე საკუთარ თავს, როგორ შეიძლება მისი შემოწმება. საკლასო ოთახებითა და საავადმყოფოებით დაწყებული, სპორტული მოედნებითა და შენს ჯიბეში არსებული ტელეფონის დიზაინით დამთავრებული, გონებისა და ქცევის მეცნიერება ჩუმად აყალიბებს ყოველდღიურ ცხოვრებას, მისი ბევრი უდიდესი კითხვა კი, მაგალითად, როგორ წარმოშობს ტვინი ცნობიერებას, ჯერ კიდევ პასუხს ელის.