ხუთჯვრიანი დროშა: როგორ დაბრუნდა საქართველოს შუა საუკუნეების დროშა
დროშა, რომელსაც მაშინვე იცნობ
ცოტა სახელმწიფო დროშაა ისეთი ადვილად აღსაწერი, როგორც საქართველოს დროშა. მას აქვს სადა თეთრი ფონი, დიდი წითელი ჯვარი, რომელიც ერთი კიდიდან მეორემდე გადის და დროშას ოთხ თანაბარ ნაწილად ყოფს, ხოლო თითოეული ნაწილის შუაში უფრო პატარა წითელი ჯვარია. სულ ხუთი ჯვარი გამოდის, ამიტომაც უწოდებენ ქართველები მას ხუთჯვრიან დროშას. მისი პროპორციაა 2:3, ანუ დროშის სიგრძე მის სიმაღლეზე ერთნახევარჯერ მეტია.
გამოყენებულია მხოლოდ ორი ფერი: თეთრი და წითელი. არც წარწერაა, არც ვარსკვლავი და არც გერბი. ამ სიმარტივის გამო დროშა შორიდანაც თვალში საცემია და მისი დახატვაც ადვილია. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ის ასე ხშირად ჩანს სამთავრობო შენობებზე, სპორტულ მატჩებზე და მთელ მსოფლიოში მცხოვრები ქართველების ხელში.
მიუხედავად იმისა, რომ დიზაინი თანამედროვე და სუფთა ჩანს, ხუთჯვრიანი დროშა ახალი გამოგონება არ არის. ეს აღდგენილი შუა საუკუნეების დროშაა. საქართველომ ის ოფიციალურად სახელმწიფო დროშად 2004 წლის იანვარში დაამტკიცა, მაგრამ ძველ საქართველოს სამეფოსთან იგი მანამდე საუკუნეების განმავლობაში იყო დაკავშირებული.
რატომ ჯვრები? საქართველო და ქრისტიანობა
დროშის გასაგებად სასარგებლოა ვიცოდეთ, რამდენად ღრმად არის ქრისტიანობა ჩაქსოვილი ქართულ ისტორიაში. IV საუკუნის დასაწყისში აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფომ, ქართლმა, რომელსაც ბერძენი და რომაელი ავტორები იბერიას უწოდებდნენ, ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. ამით საქართველო მსოფლიოს უძველეს ქრისტიანულ ქვეყნებს შორისაა. გადმოცემის თანახმად, რწმენა წმინდა ნინომ გაავრცელა, კაპადოკიელმა ქალმა, რომელსაც საქართველოში დღესაც დიდი პატივით მოიხსენიებენ.
მომდევნო საუკუნეებში ეკლესიები და მონასტრები განათლების, ხელოვნებისა და ეროვნული იდენტობის კერებად იქცა. ხანგრძლივ პერიოდებში, როცა საქართველოს სხვა რელიგიის ძლიერი იმპერიები აკრავდა, ქრისტიანული რწმენა ქართველების გამაერთიანებელ ერთ-ერთ მთავარ ძალად იქცა. ამიტომ ეროვნულ დროშაზე ჯვრების გამოსახვა ბუნებრივი გზა იყო იმის გამოსახატად, თუ ვინ იყო ეს ხალხი.
წმინდა გიორგი, ქვეყნის მფარველი
დიდი ცენტრალური ჯვარი წმინდა გიორგის ჯვარია: წითელი ჯვარი თეთრ ველზე. წმინდა გიორგი საქართველოს მფარველი წმინდანია და ქვეყანაში ერთ-ერთი ყველაზე საყვარელი წმინდანი. ქართველები მის დღესასწაულს, გიორგობას, 23 ნოემბერს აღნიშნავენ, ხოლო ცნობილი თქმულების მიხედვით, საქართველოში წმინდა გიორგისადმი მიძღვნილი იმდენი ეკლესიაა, რამდენი დღეც წელიწადში. ცხენზე ამხედრებული წმინდანის გამოსახულება, რომელიც გველეშაპს კლავს, გვხვდება ქართულ ხატებზე, ფრესკებსა და ჭედურ ნაკეთობებზე, ის ქვეყნის გერბზეცაა გამოსახული.
ბევრს ჰგონია, რომ ქვეყნის ინგლისური სახელწოდება, Georgia, წმინდა გიორგის სახელიდან მომდინარეობს. იდეა მიმზიდველია, მაგრამ ისტორიკოსთა უმეტესობა სხვაგვარად ფიქრობს. სახელწოდებას, როგორც წესი, სპარსულ სიტყვას გურჯ უკავშირებენ, რომლითაც ქართველებს მოიხსენიებდნენ და რომელიც სხვა ენებში არაბულის, მოგვიანებით კი ევროპელი მოგზაურების მეშვეობით გავრცელდა. თავად ქართველები თავიანთ ქვეყანას საქართველოს უწოდებენ, რაც „ქართველთა ქვეყანას“ ნიშნავს.
ოთხი პატარა ჯვარი
ოთხი პატარა ჯვარი ჩვეულებრივი, სწორმკლავებიანი ჯვარი არ არის. თითოეული მათგანი ბოლნურ-კაცხური ჯვარია, ტრადიციული ქართული ფორმა, რომლის მკლავებიც ბოლოებისკენ ფართოვდება. სახელწოდება ქართული ქრისტიანული მემკვიდრეობის ორ მნიშვნელოვან ადგილს უკავშირდება. ბოლნისში დგას V საუკუნეში აგებული ბოლნისის სიონი, სადაც შემორჩენილია ქართული ანბანით შესრულებული უძველესი დათარიღებული წარწერები და რომელიც სწორედ ასეთი ნაკვეთი ჯვრებითაა შემკული. დასავლეთ საქართველოში მდებარე კაცხი ცნობილია თავისი შუა საუკუნეების ტაძრითა და კაცხის სვეტით, მაღალი ბუნებრივი კლდე-სვეტით, რომლის თავზეც პაწაწინა ეკლესია დგას.
სწორედ ამ ფორმის არჩევით თანამედროვე დროშის შემქმნელებმა მას აშკარად ქართული ხასიათი მიანიჭეს. დიდი წმინდა გიორგის ჯვარი საქართველოს ფართო ქრისტიანულ სამყაროსთან აკავშირებს, პატარა ჯვრები კი თავად ქვეყნის უძველეს ხელოვნებასა და არქიტექტურაზე მიუთითებს.
მსგავსება იერუსალიმის ჯვართან
ერთი დიდი ჯვრის ირგვლივ ოთხი პატარა ჯვრის განლაგება იერუსალიმის ჯვარსაც მოგვაგონებს, შუა საუკუნეების ჯვაროსანთა იერუსალიმის სამეფოს სიმბოლოს. ამ ემბლემაზე ოქროს ჯვრები ვერცხლის ველზე იყო გამოსახული. ქართველ მეფეებს წმინდა მიწასთან მჭიდრო სარწმუნოებრივი კავშირი ჰქონდათ: იქ ქართველმა ბერებმა მონასტრები დააარსეს, მათ შორის ჯვრის მონასტერი იერუსალიმის მახლობლად. ხუთჯვრიან კომპოზიციას ხშირად ამ კავშირის კიდევ ერთ ნიშნად განმარტავენ, ქრისტიანულ სიმბოლიკაში კი ზოგჯერ ამბობენ, რომ ხუთი ჯვარი ქრისტესა და ოთხ მახარებელს ან ქრისტეს ხუთ წყლულს განასახიერებს. ეს განმარტებები ტრადიციულია და არა ოფიციალური: ქართული კანონი დროშის გარეგნობას აღწერს, მაგრამ თითოეულ ჯვარს ერთ განსაზღვრულ მნიშვნელობას არ ანიჭებს.
შუა საუკუნეების სამეფოს დროშა
საქართველო ერთიან სამეფოდ XI საუკუნის დასაწყისში გაერთიანდა. თავისი ძლიერებისა და კულტურის მწვერვალს მან დავით IV-ის, დავით აღმაშენებლის, ხოლო შემდეგ თამარ მეფის დროს, XII საუკუნის ბოლოსა და XIII საუკუნის დასაწყისში მიაღწია. ეს ეპოქა საქართველოს ოქროს ხანად არის ცნობილი: სამეფო კავკასიის დიდ ნაწილზე ვრცელდებოდა, ქართული ლიტერატურა, არქიტექტურა და მეცნიერება კი აყვავებას განიცდიდა. შოთა რუსთაველის ეპიკური პოემა „ვეფხისტყაოსანი“ სწორედ ამ დროს შეიქმნა.
ძველი ქართული დროშის შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე სანდო წყარო შუა საუკუნეების ევროპული რუკებია. XIV საუკუნეში ხმელთაშუა ზღვისპირეთის კარტოგრაფები ადგენდნენ საზღვაო რუკებს, რომლებსაც პორტოლანებს უწოდებენ და რომლებზეც მნიშვნელოვანი ქალაქები თავიანთი დროშებით აღინიშნებოდა. ვენეციელი ძმების, დომენიკო და ფრანჩესკო პიციგანოების მიერ 1367 წელს შედგენილ რუკაზე თბილისის დროშა გამოსახულია როგორც დიდი ჯვარი, რომლის თითოეულ მეოთხედში უფრო პატარა ჯვარია, ანუ იგივე ძირითადი კომპოზიციით, რაც დღევანდელ დროშას აქვს.
შუა საუკუნეების დროშები თანამედროვე სახელმწიფო დროშებივით არ მოქმედებდა. არ არსებობდა კანონი, რომელიც ზუსტ გამოსახულებას დაადგენდა, და მეფეები, მთავრები და ლაშქარი სხვადასხვა დროშას იყენებდნენ. საუკუნეებს გადაურჩა, უპირველეს ყოვლისა, წარმოდგენა, რომ თეთრი დროშა წითელი ჯვრით საქართველოსა და მის მფარველ წმინდანს ეკუთვნოდა. თანამედროვე ხუთჯვრიანი დროშა ამ ტრადიციის გულდასმითი რეკონსტრუქციაა და არა რომელიმე ერთი ისტორიული ნივთის ზუსტი ასლი.
შუალედური დროშები
შუა საუკუნეების სამეფოს დასასრულსა და 2004 წელს შორის საქართველოში რამდენიმე სრულიად განსხვავებული დროშა ფრიალებდა. მათი ცოდნა გვეხმარება გავიგოთ, რატომ იყო ხუთი ჯვრის დაბრუნება ასეთი მნიშვნელოვანი.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, 1918–1921
რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ საქართველომ 1918 წლის 26 მაისს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა დააარსა. მის დროშას, რომელიც მხატვარმა იაკობ ნიკოლაძემ შექმნა, ჰქონდა მუქი წითელი, ღვინისფერი ველი, ტარის მხარეს ზედა კუთხეში კი ვიწრო შავ-თეთრი ზოლი. რესპუბლიკამ დიდხანს არ იარსება: 1921 წელს საბჭოთა წითელი არმია შემოიჭრა და საქართველო საბჭოთა კავშირის ნაწილი გახდა.
საბჭოთა პერიოდი
საბჭოთა მმართველობის დროს საქართველო იყენებდა საბჭოთა კავშირის წითელ დროშაზე დაფუძნებულ დროშებს, კომუნისტური სიმბოლოებით, როგორიცაა ნამგალი და ურო და წითელი ვარსკვლავი. 1918 წლის დროშის გამოფენა აკრძალული იყო, რამაც ის წინააღმდეგობისა და დამოუკიდებლობის იმედის სიმბოლოდ აქცია.
კვლავ დამოუკიდებელი
1980-იანი წლების ბოლოს, როცა საბჭოთა კავშირი სუსტდებოდა, ქართველებმა დამოუკიდებლობისთვის ღიად დაიწყეს დემონსტრაციები, ხშირად 1918 წლის მუქი წითელი დროშით ხელში. 1989 წლის 9 აპრილს საბჭოთა ჯარებმა თბილისის ცენტრში მშვიდობიანი აქცია სასტიკად დაარბიეს და დაახლოებით ოცი ადამიანი იმსხვერპლეს. ტრაგედიამ დამოუკიდებლობის მოძრაობა კიდევ უფრო გააძლიერა. 1990 წელს 1918 წლის დროშა კვლავ ოფიციალურ დროშად აღდგა, ხოლო 1991 წლის 9 აპრილს საქართველომ საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. მომდევნო ცამეტი წლის განმავლობაში სახელმწიფო დროშად ღვინისფერი დროშა შავ-თეთრი ზოლით რჩებოდა.
ხუთი ჯვრის დაბრუნება
1990-იან წლებში საქართველოს შუა საუკუნეების წარსულისადმი ინტერესი ძლიერ გაიზარდა. საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში კვლავ მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა, და ბევრი ფიქრობდა, რომ ეროვნულ სიმბოლოებს ქვეყნის, როგორც ქრისტიანული სამეფოს, ხანგრძლივი ისტორია უნდა აესახა და არა მხოლოდ 1918 წლის ხანმოკლე რესპუბლიკა. ხუთჯვრიანი დროშა საჯარო ღონისძიებებზე გამოჩნდა და მისი სახელმწიფო დროშად გამოცხადების წინადადებები განიხილებოდა.
გადამწყვეტი მომენტი პოლიტიკამ მოიტანა. ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ, მიხეილ სააკაშვილის ხელმძღვანელობით მოქმედმა პარტიამ, ხუთჯვრიანი დროშა თავის სიმბოლოდ აირჩია. 2003 წლის ნოემბერში, სადავო საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ, თბილისში უზარმაზარი მშვიდობიანი საპროტესტო აქციები გაიმართა. დემონსტრანტებს ძალადობაზე უარის ნიშნად ვარდები ეჭირათ, რის გამოც ამ მოვლენებს ვარდების რევოლუცია ეწოდა, და ბევრი მათგანი თეთრ დროშას ხუთი წითელი ჯვრით აფრიალებდა. პრეზიდენტი ედუარდ შევარდნაძე გადადგა, ხოლო სააკაშვილმა 2004 წლის იანვარში საპრეზიდენტო არჩევნებში გაიმარჯვა.
იმავე თვეს საქართველოს პარლამენტმა ხუთჯვრიანი დროშა ოფიციალურ სახელმწიფო დროშად დაამტკიცა. საქართველო 14 იანვარს სახელმწიფო დროშის დღედ აღნიშნავს. მოგვიანებით, 2004 წელსვე, ქვეყანამ ახალი გერბიც მიიღო: წითელი ფარი, რომელზეც გამოსახულია გველეშაპის მკვლელი წმინდა გიორგი, ფარს ორი ოქროსფერი ლომი იჭერს, თავზე ქართული სამეფო გვირგვინი ადგას, ხოლო დევიზია „ძალა ერთობაშია“.
კამათი ცვლილების გარშემო
ახალი დროშა ყველამ მაშინვე არ მიიღო. ზოგიერთი კრიტიკოსი ამტკიცებდა, რომ ერთ პოლიტიკურ პარტიასთან ასე მჭიდროდ დაკავშირებული დროშა ეროვნულ სიმბოლოდ არ უნდა ქცეულიყო, სხვები კი 1918 წლის დროშას ანიჭებდნენ უპირატესობას, საქართველოს პირველ თანამედროვე დამოუკიდებლობასთან მისი კავშირის გამო. თუმცა დროთა განმავლობაში ხუთჯვრიანმა დროშამ ძალიან ფართო აღიარება მოიპოვა. დღეს მას ნებისმიერი პოლიტიკური შეხედულების ქართველები იყენებენ, წინა დროშას კი პატივისცემით იხსენებენ, როგორც ეროვნული ისტორიის ნაწილს.
დროშა ყოველდღიურ ცხოვრებაში
ხუთჯვრიანი დროშა ფრიალებს სამთავრობო შენობებზე, სკოლებსა და სასაზღვრო პუნქტებზე, და ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც ძალიან პოპულარულია. გულშემატკივრები მას ფეხბურთისა და რაგბის მატჩებზე აფრიალებენ, რაგბის ეროვნული ნაკრები კი ქვეყნის სპორტული წარმატების ერთ-ერთ ისტორიად იქცა. დროშა გვხვდება სუვენირებზე, ტანსაცმელსა და მანქანის სტიკერებზე და ხშირად ჩანს კონცერტებსა და ფესტივალებზე. საზღვარგარეთ მცხოვრები ქართველები მას სამშობლოთი სიამაყის გამოსახატად იყენებენ.
დროშა ძლიერი სიმბოლოა საქართველოს დანარჩენ ევროპასთან ურთიერთობაშიც. ქვეყანა მას ხშირად ევროკავშირის ლურჯი დროშის გვერდით აფრიალებდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2023 წლის დეკემბერში საქართველომ ევროკავშირის წევრობის კანდიდატის სტატუსი მიიღო.
საინტერესო დეტალები
- ხუთჯვრიანი დროშა იმ ძალიან ცოტა სახელმწიფო დროშას შორისაა, რომლებზეც ერთზე მეტი ჯვარია გამოსახული.
- მას ზოგჯერ ინგლისის დროშაში ურევენ, რომელიც ასევე წმინდა გიორგის წითელი ჯვარია თეთრ ფონზე, მაგრამ პატარა ჯვრები არ აქვს.
- რადგან გამოსახულება სრულიად სიმეტრიულია და წარწერა არ აქვს, დროშა უკანა მხრიდანაც ზუსტად ისეთივე ჩანს.
- მისი ქართული სახელწოდება, ხუთჯვრიანი დროშა, უბრალოდ აღწერს მის გარეგნობას, ხოლო ინგლისურ და სხვა ენებში გავრცელებული სახელი ამ სიტყვის პირდაპირი თარგმანია.
რას გვასწავლის ხუთჯვრიანი დროშა
საქართველოს დროშის ისტორია გვიჩვენებს, რომ ეროვნული სიმბოლოები ისტორიასთან ერთად შეიძლება იცვლებოდეს. საუკუნეზე ცოტა მეტ ხანში საქართველო საბჭოთა წითელი დროშიდან ღვინისფერ რესპუბლიკურ დროშაზე, შემდეგ კი აღდგენილ შუა საუკუნეების გამოსახულებაზე გადავიდა. თითოეული დროშა ასახავდა იმას, რისი თქმაც სურდათ თავისი დროის ადამიანებს საკუთარ ქვეყანაზე: დამოუკიდებლობას, რევოლუციას თუ უძველეს წარსულთან კავშირს.
ხუთჯვრიანი დროშა იმისთვის აირჩიეს, რომ ყველაზე გრძელი ისტორია მოეთხრო. მისი დიდი ჯვარი წმინდა გიორგის პატივს მიაგებს, პატარა ჯვრები ათასხუთას წელზე მეტი ხნის წინ აგებულ ეკლესიებს გვახსენებს, თეთრი და წითელი ფერები კი თანამედროვე საქართველოს მისი შუა საუკუნეების მეფეების დროშებთან აკავშირებს. როცა მას უყურებ, ხედავ სიმბოლოს, რომელიც ერთდროულად ძალიან ძველიცაა და, როგორც ოფიციალური სახელმწიფო დროშა, ჯერ კიდევ საოცრად ახალგაზრდა.
