ეიფელის კოშკი: როგორ იქცა რკინის ექსპერიმენტი პარიზის სიმბოლოდ

კოშკი მსოფლიო გამოფენისთვის

1889 წელს პარიზმა უმასპინძლა Exposition Universelle-ს, მსოფლიო გამოფენას, რომელიც საფრანგეთის რევოლუციის დაწყებიდან ასი წლისთავს მიეძღვნა. საფრანგეთის მთავრობას სურდა შთამბეჭდავი ცენტრალური ნაგებობა, რომელიც მთელი მსოფლიოდან ჩამოსულ მილიონობით სტუმარს ქვეყნის სამრეწველო ოსტატობას დაანახებდა. გამოცხადდა კონკურსი და ასზე მეტი პროექტი წარადგინეს. გაიმარჯვა ინჟინერ გუსტავ ეიფელის კომპანიის თამამმა ჩანაფიქრმა: 300 მეტრი სიმაღლის გამჭოლი რკინის კოშკი, რომელიც თითქმის ორჯერ აღემატებოდა იმ დრომდე ადამიანის მიერ აგებულ ნებისმიერ ნაგებობას.

კოშკი მარსის მინდორზე აღმართეს, მდინარე სენის პირას მდებარე ვრცელ ღია სივრცეზე, რომელიც ოდესღაც სამხედრო აღლუმების მოედნად გამოიყენებოდა. ის გამოფენის საზეიმო შესასვლელ თაღადაც მსახურობდა. დღეს კოშკი გრძელი პარკის ერთ ბოლოში დგას, მდინარის მეორე ნაპირზე მდებარე ტროკადეროს პირისპირ, და დედამიწის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობად ნაგებობად იქცა.

სინამდვილეში ვინ დააპროექტა ეიფელის კოშკი?

მიუხედავად იმისა, რომ კოშკი გუსტავ ეიფელის სახელს ატარებს, პირველი იდეა მას არ ეკუთვნოდა. 1884 წელს მისი კომპანიის ორმა წამყვანმა ინჟინერმა, მორის კეშლენმა და ემილ ნუგიემ, ჩამოხაზეს მაღალი ანძა, რომელიც ოთხი გისოსისებრი კოჭისგან შედგებოდა და ზემოთ ერთმანეთს ხვდებოდა. თავდაპირველად ეიფელი ამ იდეით დიდად არ აღფრთოვანებულა. მაშინ კომპანიის მთავარმა არქიტექტორმა, სტეფან სოვესტრმა, პროექტი გადაამუშავა: დაამატა დეკორატიული თაღები ფუძესთან, მინის პავილიონი პირველ დონეზე და სხვა დეტალები, რომლებიც ნაგებობას უფრო ელეგანტურს ხდიდა.

გაუმჯობესებული ვარიანტი ეიფელს მოეწონა. მან კეშლენსა და ნუგიეს პატენტის უფლებები გამოსყიდა და პროექტს მთელი თავისი რეპუტაციით დაუჭირა მხარი. ის უკვე ცნობილი იყო თამამი რკინის კონსტრუქციებით, როგორიცაა გარაბის სარკინიგზო ვიადუკი სამხრეთ საფრანგეთში და შიდა რკინის კარკასი, რომელიც ნიუ-იორკში თავისუფლების ქანდაკებას ამაგრებს. ამ გამოცდილებამ ორგანიზატორები დაარწმუნა, რომ მის ფირმას ნამდვილად შეეძლო ასეთი მაღალი ნაგებობის აშენება.

გიგანტი, რომელიც ორ წელიწადში აშენდა

საძირკვლის სამუშაოები 1887 წლის 28 იანვარს დაიწყო. კოშკი ოთხ უზარმაზარ საყრდენზე დგას და თითოეული მათგანი საკუთარ ბეტონის საძირკველს ეყრდნობა. ორი საყრდენი სენასთან ახლოსაა, სადაც გრუნტი რბილი და სველია, ამიტომ მუშებმა გამოიყენეს შეკუმშული ჰაერით სავსე ჰერმეტული ლითონის ყუთები, ე.წ. კესონები, რათა წყლის დონის ქვემოთ გაეთხარათ ისე, რომ ქვაბული წყალს არ დაეტბორა.

გიგანტური კონსტრუქტორი

მშენებლობის ყველაზე შთამბეჭდავი ნაწილი მარსის მინდვრისგან შორს მიმდინარეობდა. ეიფელის სახელოსნოებში, პარიზის განაპირას მდებარე ლევალუა-პერეში, ინჟინრებმა ათასობით დეტალური ნახაზი შეადგინეს, ხოლო 18 038 რკინის დეტალიდან თითოეული წინასწარ, დიდი სიზუსტით გამოჭრეს და გახვრიტეს. დეტალები სამშენებლო მოედანზე მზა სახით მიჰქონდათ, რათა ისინი გიგანტური კონსტრუქტორივით აეწყოთ. ჯერ მათ დროებითი ჭანჭიკებით ამაგრებდნენ, შემდეგ კი საბოლოოდ დაახლოებით 2,5 მილიონი მოქლონით აერთებდნენ. თითოეულ მოქლონს ვარვარებამდე ახურებდნენ, ხვრელში ათავსებდნენ და ჩაქუჩით აბრტყელებდნენ, ასე რომ, გაცივებისას ის ლითონს მჭიდროდ კუმშავდა.

როგორ შეხვდნენ საყრდენები ერთმანეთს

ოთხი საყრდენი შიგნით არის დახრილი და ზუსტად უნდა შეხვედროდა ერთმანეთს პირველი პლატფორმის დონეზე, მიწიდან დაახლოებით 57 მეტრზე. ამის მისაღწევად მშენებლებმა საყრდენების ძირებში ჰიდრავლიკური დომკრატები და ქვიშით სავსე ყუთები მოათავსეს. მათი სულ მცირედით რეგულირებით შეეძლოთ თითოეული საყრდენის დახრა მანამ, სანამ ოთხივე ზუსტად არ გასწორდებოდა. ხის ხარაჩოები და დროებითი კოშკები საყრდენებს მანამ იჭერდა, სანამ ისინი ჯერ კიდევ ცარიელ სივრცეში იყო გადახრილი.

სამშენებლო მოედანზე ერთდროულად 150-დან 300-მდე მუშა მუშაობდა. ქალაქის თავზე მაღლა მუშაობა საშიში იყო, მაგრამ საქმე საოცრად სწრაფად მიიწევდა წინ. 1889 წლის 31 მარტს, სამუშაოების დაწყებიდან ორ წელიწადზე ცოტა მეტი ხნის შემდეგ, გუსტავ ეიფელი მწვერვალზე ავიდა და საფრანგეთის დროშა აღმართა. კოშკი სტუმრებისთვის 1889 წლის მაისში გაიხსნა და მხოლოდ გამოფენის განმავლობაში მასზე თითქმის ორი მილიონი ადამიანი ავიდა.

მთავარი ფაქტები და ციფრები

• თავდაპირველი სიმაღლე: დაახლოებით 300 მეტრი, ანუ 1889 წელს დროშის ანძასთან ერთად დაახლოებით 312 მეტრი. ათწლეულების განმავლობაში დამატებულმა ახალმა ანტენებმა ის გაზარდა; 2022 წლიდან მისი სიმაღლე დაახლოებით 330 მეტრია.
• ყველაზე მაღალი მსოფლიოში: დაახლოებით 41 წლის განმავლობაში ის დედამიწაზე ადამიანის მიერ აგებული ყველაზე მაღალი ნაგებობა იყო, სანამ 1930 წელს ნიუ-იორკის კრაისლერ-ბილდინგმა არ გადააჭარბა.
• წონა: რკინის კონსტრუქცია დაახლოებით 7300 ტონას იწონის, ხოლო მთელი კოშკი ლიფტებით, მაღაზიებითა და სხვა მოწყობილობებით — დაახლოებით 10 000 ტონას.
• ფუძე: ოთხი საყრდენი დგას კვადრატის კუთხეებში, რომლის თითოეული გვერდი დაახლოებით 125 მეტრია.
• დონეები: სტუმრებს შეუძლიათ სამ დონეზე ასვლა, რომლებიც მიწიდან დაახლოებით 57, 115 და 276 მეტრზე მდებარეობს.
• მასალა: ჭედური რკინა, კერძოდ ე.წ. პუდლინგური რკინა, რომელიც მტკიცე, საიმედო და ბზარების მიმართ მდგრადი იყო.
• სტუმრები: ყოველწლიურად მას დაახლოებით ექვსიდან შვიდ მილიონამდე ადამიანი სტუმრობს, რაც მას მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მონახულებად ფასიან ძეგლად აქცევს.

მეცნიერება ფორმის მიღმა

კოშკის ელეგანტური მოხრილი სილუეტი მხოლოდ მორთულობა არ არის. მისი ფორმა უპირველესად ერთი საინჟინრო პრობლემიდან გამომდინარეობს: ქარიდან. ძალიან მაღალი და ვიწრო ნაგებობისთვის ქარის ძალა გაცილებით დიდი საფრთხეა, ვიდრე საკუთარი წონა. ეიფელმა და მისმა ინჟინრებმა საყრდენების ფორმა ისე გამოთვალეს, რომ კოშკზე ქარის დაწოლა უსაფრთხოდ გადაეცემოდა საძირკველს.

გისოსისებრი კონსტრუქციაც არანაკლებ გონივრულია. მყარი კედლების ნაცვლად კოშკი კოჭებისა და განივი გამაგრებების ღია ბადისგან შედგება. ამის წყალობით ქარი მასში თავისუფლად გადის, ხოლო რკინის ღეროებით შექმნილი სამკუთხედები კონსტრუქციას ძალიან ხისტს ხდის. შედეგად, კოშკი თავისი ზომისთვის გასაოცრად ცოტა მასალას იყენებს. ცნობილი შედარების თანახმად, თუ მთელ რკინას გაადნობდნენ და კვადრატულ ფუძეზე გადაანაწილებდნენ, მიიღებდნენ სულ რამდენიმე სანტიმეტრის სისქის ფენას.

კოშკი, რომელიც მოძრაობს

რკინა გაცხელებისას ფართოვდება, გაცივებისას კი იკუმშება. ცხელ, მზიან დღეს კოშკის მზისკენ მიქცეული მხარე უფრო მეტად ცხელდება, ვიდრე ჩრდილში მყოფი, ამიტომ მწვერვალი სულ ოდნავ იხრება მზის საპირისპირო მხარეს. ტემპერატურის ცვლილებამ შეიძლება კოშკის სიმაღლე ცივ ზამთარსა და ცხელ ზაფხულს შორის დაახლოებით 15 სანტიმეტრით შეცვალოს. ძლიერი ქარის დროს მწვერვალი სულ რამდენიმე სანტიმეტრით ირხევა, რაც კონსტრუქციის მდგრადობაზე მეტყველებს.

საძულველი უსახურობიდან საყვარელ სიმბოლომდე

კოშკს ყველა არ შეხვედრია სიხარულით. 1887 წლის თებერვალში, როცა ის ჯერ კიდევ შენდებოდა, ცნობილ ხელოვანთა და მწერალთა ჯგუფმა გაზეთ Le Temps-ში საპროტესტო წერილი გამოაქვეყნა. ხელმომწერთა შორის იყვნენ პარიზის ოპერის არქიტექტორი შარლ გარნიე, მწერალი გი დე მოპასანი, დრამატურგი ალექსანდრე დიუმა-შვილი და კომპოზიტორი შარლ გუნო. ისინი დაგეგმილ კოშკს უსარგებლოსა და ურჩხულისებურს უწოდებდნენ და ამტკიცებდნენ, რომ ის პარიზის სილამაზეს გააფუჭებდა. ცნობილი ამბის თანახმად, მოგვიანებით მოპასანი ხშირად სადილობდა კოშკის რესტორანში, რადგან ეს იყო პარიზში ერთადერთი ადგილი, საიდანაც კოშკი არ ჩანდა.

ეიფელი კრიტიკოსებს მშვიდად პასუხობდა. ის ამტკიცებდა, რომ სიმტკიცისა და ინჟინერიის ჭეშმარიტი კანონებით აგებულ ნაგებობას საკუთარი, განსაკუთრებული სილამაზე შეიძლება ჰქონდეს. როგორც ჩანს, საზოგადოება მას დაეთანხმა: კოშკმა გამოფენაზე უზარმაზარი წარმატება მოიპოვა და დროთა განმავლობაში ბევრი ყოფილი კრიტიკოსიც კი შეეგუა მას.

კოშკი, რომელიც მეცნიერებამ და რადიომ გადაარჩინა

ეიფელის კომპანიას კოშკის შენარჩუნების ნებართვა მხოლოდ 20 წლით ჰქონდა. ამის შემდეგ, 1909 წელს, ის ქალაქ პარიზის საკუთრებაში უნდა გადასულიყო, რომელსაც მისი დანგრევა შეეძლო. ეიფელი დიდ ძალისხმევას არ იშურებდა იმის დასამტკიცებლად, რომ კოშკი სასარგებლო იყო და არა უბრალოდ გიგანტური სამკაული.

მან ის ღია ცის ქვეშ მდებარე ლაბორატორიად აქცია. იქ ამინდზე დაკვირვების ხელსაწყოები დაამონტაჟეს, ეიფელი კი ჰაერის წინააღმდეგობაზე ცდებს ატარებდა: მეორე დონიდან საგნებს ტროსების გასწვრივ უშვებდა ქვემოთ. მოგვიანებით მან კოშკის ძირთან აეროდინამიკური მილი ააშენა, რათა შეესწავლა, როგორ უვლის გარს ჰაერის ნაკადი სხვადასხვა ფორმის სხეულებს; ამ კვლევებმა ხელი შეუწყო ავიაციის ადრეულ განვითარებას. და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ის ხელს უწყობდა უსადენო ტელეგრაფის, რადიოს ადრეული ფორმის, ცდებს.

კოშკი შესანიშნავი ანტენა აღმოჩნდა. საფრანგეთის არმიამ ის შორ მანძილზე რადიოკავშირისთვის დაიწყო გამოყენება, და სწორედ მისი სამხედრო ღირებულება იყო ნებართვის გაგრძელების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი. პირველი მსოფლიო ომის დროს კოშკზე განთავსებული რადიოსადგური მტრის შეტყობინებებს იჭერდა, რაც საფრანგეთის არმიას ეხმარებოდა. მოგვიანებით კოშკზე რადიო-, შემდეგ კი სატელევიზიო გადამცემები განათავსეს და დღესაც მასზე სამაუწყებლო ანტენებია.

ნაკლებად ცნობილი დეტალები

72 მეცნიერის სახელი

პირველი პლატფორმის ქვემოთ, კოშკის ოთხივე მხარეს, ეიფელმა დიდი ოქროსფერი ასოებით ამოაკვეთინა 72 ფრანგი მეცნიერის, ინჟინრისა და მათემატიკოსის სახელი. მათ შორის არიან ფიზიკოსი ანდრე-მარი ამპერი, ქიმიკოსი ანტუან ლავუაზიე და მათემატიკოსი ჟოზეფ ფურიე. ეიფელს სურდა პატივი მიეგო იმ ადამიანებისთვის, რომელთა აღმოჩენებმაც მისი მსგავსი ნაგებობა შესაძლებელი გახადა. სიაში შესამჩნევი ხარვეზია: მასში არც ერთი ქალი არ არის, თუმცა ისეთმა მათემატიკოსებმა, როგორიც სოფი ჟერმენი იყო, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს დრეკადობის თეორიაში, რომელიც ლითონით მშენებლობისთვის აუცილებელია.

ეიფელის პირადი ბინა

კოშკის მწვერვალთან ახლოს ეიფელს პატარა პირადი ბინა ჰქონდა, სადაც შეეძლო ემუშავა და სტუმრები მიეღო. მის ყველაზე ცნობილ სტუმრებს შორის იყო ამერიკელი გამომგონებელი თომას ედისონი, რომელიც 1889 წელს, მსოფლიო გამოფენის დროს ესტუმრა. ეს ბინა სტუმრებს დღესაც შეუძლიათ ნახონ, შიგნით ეიფელისა და ედისონის ცვილის ფიგურებით.

საღებავი და ფერი

რკინის ჟანგისგან დასაცავად კოშკი რეგულარულად, დაახლოებით ყოველ შვიდ წელიწადში, ხელახლა უნდა შეიღებოს. ყოველ ახალ ფენას დაახლოებით 60 ტონა საღებავი სჭირდება, სამუშაოს კი მღებავთა ბრიგადები ხელით, ფუნჯებით ასრულებენ. კოშკს ყოველთვის ერთნაირი იერი არ ჰქონია: თავისი ისტორიის მანძილზე ის რამდენიმე ელფერად შეღებეს, პირველ წლებში მოწითალო-ყავისფრიდან მოყვითალო და ბრინჯაოსფერ-ყავისფერ ტონებამდე. გარდა ამისა, ქვედა ნაწილი ოდნავ მუქად, ზედა კი ღიად იღებება, რათა ცის ფონზე თანაბარი ფერისად ჩანდეს.

ლიფტები, კიბეები და განათება

კოშკს თავიდანვე ჰქონდა ლიფტები, რომლებიც 1889 წელს თანამედროვე საოცრებად ითვლებოდა. 1899 წელს დამონტაჟებული ლიფტის მექანიზმების ნაწილი საუკუნეზე მეტი ხნის განახლებისა და გულდასმითი მოვლის შემდეგ დღესაც მუშაობს. ვისაც ფეხით სიარული ურჩევნია, შეუძლია 600-ზე მეტი საფეხურით მეორე დონემდე ავიდეს. ღამით კოშკი ნათდება და 2000 წლიდან ათასობით მოციმციმე ნათურა მას დაბნელების შემდეგ ყოველი საათის დასაწყისში რამდენიმე წუთით აბრჭყვიალებს.

კაცი, რომელმაც ეიფელის კოშკი გაყიდა

1925 წელს თაღლითმა, სახელად ვიქტორ ლუსტიგმა, თავი სახელმწიფო მოხელედ გაასაღა და ჯართით მოვაჭრეებს უთხრა, რომ ქალაქი კოშკის დანგრევას გეგმავდა. მან მოახერხა, ერთ-ერთი მათგანი დაეყოლიებინა, რკინის წაღების უფლებისთვის ფული გადაეხადა, შემდეგ კი ფულით მიიმალა. ეს დღემდე ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ თაღლითობად რჩება.

რატომ არის ეიფელის კოშკი მნიშვნელოვანი

ეიფელის კოშკმა დაამტკიცა, რომ რკინასა და გულდასმით მათემატიკურ პროექტირებას შეეძლო ისეთი სიმაღლის მიღწევა, რომელიც შეუძლებლად ჩანდა. მან აჩვენა ქარხნული წინასწარი დამზადების, ზუსტი ნახაზებისა და გუნდური მუშაობის ძალა — იდეებისა, რომლებმაც მოგვიანებით მთელ მსოფლიოში ცათამბჯენების, ხიდებისა და გადამცემი ანძების მშენებლობაზე იქონია გავლენა. მან ასევე შეცვალა წარმოდგენა არქიტექტურაში სილამაზეზე და აჩვენა, რომ ნაგებობა, რომელიც ღიად თავისი საინჟინრო ლოგიკის მიხედვით არის დაპროექტებული, შეიძლება ხელოვნებად აღიქვან.

1991 წლიდან კოშკი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის ნაწილია, რომელიც პარიზში სენის ნაპირებს იცავს. საუკუნეზე მეტი გავიდა მას შემდეგ, რაც ის უნდა დაეშალათ, დღეს კი ის პარიზისა და საფრანგეთის ყველაზე ცნობილი სიმბოლოა, რომელსაც მთელ მსოფლიოში სუვენირებში, ფილმებსა და პატარა ასლებში იმეორებენ. ერთი გამოფენისთვის აგებული დროებითი ექსპერიმენტი მუდმივ ღირსშესანიშნაობად იქცა და შეხსენებად იმისა, თუ რისი მიღწევა შეუძლია ცნობისმოყვარეობას, მეცნიერებასა და თამამ იდეებს.