ამაზონი: როგორ მუშაობს მსოფლიოს ყველაზე ძლიერი მდინარე

მდინარე, რომელსაც ტოლი არ ჰყავს

მდინარე ამაზონი თითქმის მთელ სამხრეთ ამერიკას კვეთს, პერუში ანდების თოვლიანი მწვერვალებიდან ბრაზილიის სანაპიროზე ატლანტის ოკეანემდე. იმ წყლის რაოდენობით, რომელსაც ის ატარებს, ამაზონი უდიდესი მდინარეა მსოფლიოში და ამ მხრივ სხვებს უზარმაზარი სხვაობით უსწრებს. საშუალოდ, მისი შესართავიდან ყოველ წამში 200 000 კუბურ მეტრზე მეტი წყალი გადის. ეს მეტია, ვიდრე მსოფლიოს შემდეგი შვიდი უდიდესი მდინარის ჩამონადენი ერთად, და დაახლოებით მეხუთედია მთელი იმ მტკნარი წყლისა, რომელიც მდინარეებს მსოფლიო ოკეანეში ჩააქვთ.

სიგრძის საკითხი სხვაგვარადაა. ამაზონი ან ყველაზე გრძელი, ან სიგრძით მეორე მდინარეა დედამიწაზე და ამ ტიტულს აფრიკაში მდებარე ნილოსს ეცილება. საცნობარო გამოცემების უმეტესობა ამაზონის სიგრძედ დაახლოებით 6400 კილომეტრს, ნილოსისად კი დაახლოებით 6650 კილომეტრს ასახელებს, თუმცა ზოგიერთმა მკვლევარმა ამაზონის სიგრძე თითქმის 7000 კილომეტრად გაზომა. რატომ ვერ თანხმდებიან მეცნიერები, მდინარის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მოულოდნელი ნაწილია.

სად იწყება და სად მთავრდება ამაზონი

სათავეები მაღლა ანდებში

ამაზონი იწყება როგორც თოვლის ნადნობი და წვიმის წყლის პატარა ნაკადულები სამხრეთ პერუს ანდებში, წყნარი ოკეანიდან 200 კილომეტრზე ნაკლებ მანძილზე. მიუხედავად ამისა, მთელი ეს წყალი საბოლოოდ ათასობით კილომეტრს მიედინება აღმოსავლეთისკენ, ატლანტის ოკეანემდე, რადგან ანდების მაღალი კედელი ახლომდებარე წყნარი ოკეანისკენ გზას უკეტავს.

ათწლეულების განმავლობაში ყველაზე შორეულ სათავედ მიიჩნეოდა ნაკადული მთა ნევადო-მისმის ფერდობებზე, პერუს არეკიპას რეგიონში, რომლის წყლებიც მდინარე აპურიმაკს კვებავს. 2014 წელს ერთ-ერთმა კვლევამ დაასაბუთა, რომ მდინარე მანტარო, რომელიც ასევე პერუს ანდებშია, შესართავიდან უფრო შორს მდებარეობს და სწორედ ის უნდა ჩაითვალოს ნამდვილ სათავედ. ეს დავა გვიჩვენებს, რამდენად რთულია ერთი საწყისი წერტილის არჩევა მდინარისთვის, რომელსაც უთვალავი მთის ნაკადი ასაზრდოებს.

ერთი მდინარის მრავალი სახელი

გზად მდინარე რამდენჯერმე იცვლის სახელს. პერუში ორი დიდი მდინარე, მარანიონი და უკაიალი, ერთდება და ქმნის იმას, რასაც ჩვეულებრივ ამაზონს უწოდებენ. ბრაზილიაში შესვლის შემდეგ მდინარეს ადგილობრივად სოლიმოინსი ჰქვია. მხოლოდ ქალაქ მანაუსის ქვემოთ, სადაც მას რიო-ნეგრო უერთდება, უწოდებენ ბრაზილიელები ამაზონასს.

ზღვის ოდენა შესართავი

ატლანტის ოკეანესთან ახლოს ამაზონი უზარმაზარ ესტუარად იშლება, ფართო ზონად, სადაც მდინარე ოკეანეს ხვდება. მის შუაგულში მდებარეობს მარაჟო, მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი კუნძული, რომელსაც ერთდროულად მდინარისა და ზღვის წყალი აკრავს, დაახლოებით შვეიცარიის ოდენა. მდინარე ატლანტის ოკეანეში იმდენ მტკნარ წყალს აწვება, რომ ზღვის ზედაპირი ნაპირიდან დიდ მანძილზე ნაკლებად მლაშე რჩება. 1500 წელს ესპანელი მეზღვაური ვისენტე იანიეს პინსონი ამ წყლებში შევიდა და გაოცდა, როცა ზღვაში შორს სასმელი წყალი აღმოაჩინა, ამიტომ მას მარ-დულსე, ანუ ტკბილი ზღვა უწოდა.

რატომ არის სიგრძე სადავო

მდინარის გაზომვა მარტივი ჩანს, მაგრამ ამისთვის ორი გადაწყვეტილებაა საჭირო: სად იწყება ის და სად მთავრდება. ამაზონის შემთხვევაში ორივე რთულია.

• სათავე: თუ აპურიმაკის ზემო დინების ნაცვლად მანტაროს ავირჩევთ, საერთო სიგრძეს ათეულობით კილომეტრი ემატება.
• შესართავი: ამაზონს ერთი მკაფიო დასასრული არ აქვს. მკვლევრებმა უნდა გადაწყვიტონ, მარაჟოს ჩრდილოეთით მთავარ კალაპოტს გაჰყვნენ თუ კუნძულის სამხრეთით მდებარე ტოტებიც ჩათვალონ, რომლებიც მდინარე პარას ესტუარს უკავშირდება. მათი ჩათვლით მდინარე გაცილებით გრძელი ხდება.
• გზა: მდინარეები იკლაკნება და ინაცვლებს. ყოველი მოსახვევი და გვერდითი ტოტი გაზომვის შედეგს ცვლის, ამაზონი კი დროთა განმავლობაში თავის კალაპოტებს გადაადგილებს.
• ხელსაწყოები: შეფასებები დამოკიდებულია იმაზე, რომელი რუკები ან თანამგზავრული სურათებია გამოყენებული და რამდენად დეტალურად არის მოსახვევები გავლებული.

2007 წელს ბრაზილიელ მკვლევართა ჯგუფმა თანამგზავრული სურათების მიხედვით თითქმის 7000 კილომეტრიანი სიგრძე გამოთვალა, რაც ამაზონს ნილოსზე ოდნავ გრძელს გახდიდა. ბევრმა გეოგრაფმა ეს მეთოდი არ გაიზიარა, ამიტომ ენციკლოპედიების უმეტესობა კვლავ ნილოსს მიიჩნევს უფრო გრძელად. როგორიც არ უნდა იყოს საბოლოო პასუხი, წყლის მოცულობაზე დავა არ არსებობს: ვერცერთი სხვა მდინარე მას ახლოსაც ვერ ეკარება.

ამაზონის აუზის ზომა

მდინარის აუზი არის მთელი ის ტერიტორია, რომლის წვიმის წყალიც საბოლოოდ ამ მდინარეში ჩაედინება. ამაზონის აუზი დაახლოებით 7 მილიონ კვადრატულ კილომეტრს მოიცავს, ანუ სამხრეთ ამერიკის დაახლოებით 40 პროცენტს. ის ბრაზილიის, პერუს, ბოლივიის, კოლუმბიის, ეკვადორის, ვენესუელისა და გაიანის ნაწილებზე ვრცელდება, ხოლო უდიდესი წილი, დაახლოებით 60 პროცენტი, ბრაზილიაზე მოდის.

ათასზე მეტი შენაკადი

ამაზონს 1100-ზე მეტი შენაკადი კვებავს და მათგან რამდენიმე დამოუკიდებლადაც მსოფლიოს დიდ მდინარეთა შორის მოხვდებოდა. ყველაზე გრძელი შენაკადი მადეირაა, 3000 კილომეტრზე მეტი სიგრძით. სხვა მსხვილ შენაკადებს შორისაა რიო-ნეგრო, ჟაპურა, პურუსი, ჟურუა, ტაპაჟოსი და შინგუ. მარტო რიო-ნეგროც კი მსოფლიოს უდიდეს მდინარეთა რიცხვშია მის მიერ გადატანილი წყლის მოცულობით.

საიდან ამდენი წყალი?

აუზი ეკვატორზე მდებარეობს, სადაც თბილი, ნოტიო ჰაერი მაღლა ადის და თითქმის მთელი წლის განმავლობაში ძლიერ წვიმებს იწვევს. ატლანტის ოკეანიდან მონაბერი ნოტიო ქარები წყლის ორთქლს ხმელეთის სიღრმეში მიაქვს, ხოლო თავად ტროპიკული ტყე მის დიდ ნაწილს ხელახლა აბრუნებს წრებრუნვაში. ხეები ნიადაგიდან წყალს იწოვენ და ფოთლების გავლით გამოყოფენ; ამ პროცესს ტრანსპირაცია ჰქვია. ეს ორთქლი ახალ ღრუბლებს ქმნის, რომლებიც უფრო დასავლეთით კვლავ წვიმად მოდის. მეცნიერები ტენის ამ მოძრავ ნაკადებს ზოგჯერ მფრინავ მდინარეებს უწოდებენ, რადგან ისინი წყალს ჰაერით სამხრეთ ამერიკის სხვა ნაწილებში გადაიტანენ, მათ შორის შორს სამხრეთით მდებარე სასოფლო-სამეურნეო რეგიონებში.

სამი ფერის მდინარეები

ამაზონის სისტემის ერთ-ერთი ყველაზე თვალშისაცემი თავისებურება ის არის, რომ მისი მდინარეები ერთნაირად არ გამოიყურება. მეცნიერები მათ წყლის ფერისა და ქიმიური შედგენილობის მიხედვით სამ ტიპად ყოფენ.

• თეთრწყლიანი მდინარეები, მაგალითად სოლიმოინსი და მადეირა, ანდებში იწყება და ახალგაზრდა მთებიდან ჩამორეცხილი ნალექის უზარმაზარ რაოდენობას მოიტანს. მათი წყალი რძისფერ-ყავისფერია, რძიანი ყავის მსგავსი, და საკვები ნივთიერებებით მდიდარია.
• შავწყლიანი მდინარეები, მაგალითად რიო-ნეგრო, ქვიშიანი, ვაკე ტყიანი მიწებიდან აგროვებენ წყალს. ხრწნადი ფოთლები გამოყოფენ ბუნებრივ ნაერთებს, რომლებსაც ტანინები ჰქვია. ისინი წყალს მაგარი ჩაის ფერად ღებავენ და მჟავედ აქცევენ. ამ მჟავიანობის გამო ბევრი შავწყლიანი მდინარის გასწვრივ კოღოები ნაკლებია.
• ანკარაწყლიანი მდინარეები, მაგალითად ტაპაჟოსი და შინგუ, უძველესი, ძლიერ გამოფიტული კლდოვანი პლატოებიდან მოედინება. ისინი ცოტა ნალექს მოიტანენ, ამიტომ მათი წყალი ხშირად მომწვანო და გამჭვირვალე ჩანს.

წყლების შეხვედრა

მანაუსთან ახლოს მუქი რიო-ნეგრო ქვიშისფერ სოლიმოინსს ხვდება. იმის ნაცვლად, რომ მაშინვე შეერიონ ერთმანეთს, ისინი რამდენიმე კილომეტრზე ერთსა და იმავე კალაპოტში გვერდიგვერდ მიედინებიან, მკვეთრი ზოლით გაყოფილნი. ეს ცნობილი სანახაობა, რომელსაც წყლების შეხვედრა ჰქვია, იმიტომ ხდება, რომ მდინარეები ერთმანეთისგან ტემპერატურით, დინების სიჩქარითა და გახსნილი და შეწონილი ნივთიერებების რაოდენობით განსხვავდება. უფრო ცივი, სწრაფი და მკვრივი სოლიმოინსი და უფრო თბილი, ნელი ნეგრო მხოლოდ თანდათან ერევა ერთმანეთს.

მდინარე, რომლის დონეც იწევს და იკლებს

ამაზონი მთელი წლის განმავლობაში ერთნაირი არ არის. წვიმების სეზონზე წყლის დონე მკვეთრად იწევს. მანაუსში სხვაობა დაბალ და მაღალ წყალს შორის ჩვეულებრივ დაახლოებით 10 მეტრია. მშრალ სეზონზე მთავარი კალაპოტი ბევრგან რამდენიმე კილომეტრის სიგანისაა, მაგრამ წყალდიდობისას მისი ზოგიერთი მონაკვეთი 40 კილომეტრზე მეტ სიგანეზე იშლება.

წყლის აწევისას ის მიმდებარე ტყეში იღვრება. მდინარეების გასწვრივ ორი სახის დატბორილი ტყე წარმოიქმნება. ვარზეას ტყეებს საკვები ნივთიერებებით მდიდარი თეთრი წყალი ტბორავს, იგაპოს ტყეებს კი შავი წყალი. წელიწადში რამდენიმე თვის განმავლობაში თევზები ხეების ტანებს შორის და წყალქვეშ მოქცეული ტყეების კენწეროებში დაცურავენ. ზოგიერთი თევზი, მაგალითად ტამბაკი, წყალში ჩავარდნილ ნაყოფსა და თესლს ჭამს, შემდეგ კი თესლს სხვა ადგილებში ავრცელებს და ამით ტყის ზრდას უწყობს ხელს.

მგრგვინავი მოქცევის ტალღა

შესართავთან ახლოს ოკეანის მოქცევა მდინარის დინებას აწვება. ზოგიერთი ყველაზე ძლიერი მოქცევის დროს დინების საწინააღმდეგოდ მიექანება ტალღა, რომელიც პოროროკას სახელით არის ცნობილი. მისი სახელი მომდინარეობს ადგილობრივი ტუპის ენის სიტყვიდან, რომელიც მის გრგვინვას უკავშირდება. ტალღის სიმაღლემ შეიძლება რამდენიმე მეტრს მიაღწიოს და ზოგიერთ ადგილას სერფინგისტები მასზე დიდ მანძილს გადიან.

სიცოცხლე მდინარეში და მის გარშემო

ამაზონი დედამიწის უდიდეს ტროპიკულ ტყეში მიედინება, რომელიც დაახლოებით 5,5 მილიონ კვადრატულ კილომეტრს ფარავს. აუზი მსოფლიოში ცნობილი მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების უზარმაზარი წილის საცხოვრისია და აქ ყოველწლიურად ჯერ კიდევ ახალ სახეობებს აღმოაჩენენ.

შესანიშნავი ცხოველები

• თევზები: მეცნიერებმა ამაზონის აუზში 3000-ზე მეტი სახეობის თევზი აღწერეს, მეტი, ვიდრე ნებისმიერ სხვა მდინარულ სისტემაში. მათ შორისაა პირანიები, ყველა ზომის ლოქოები და არაპაიმა, ანუ პირარუკუ, მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მტკნარი წყლის თევზი, რომელიც დაახლოებით 3 მეტრამდე იზრდება და ჰაერის ჩასაყლაპად ზედაპირზე ამოსვლა სჭირდება.
• ამაზონის დელფინი: მას ასევე ბოტოს ან ვარდისფერ მდინარის დელფინს უწოდებენ და ასაკთან ერთად სულ უფრო ვარდისფერი ხდება. მოქნილი კისერი საშუალებას აძლევს, თევზის საძებნელად დატბორილ ტყეში ხეებს შორის მოიკლაკნოს.
• ამაზონის ლამანტინი: ერთადერთი ლამანტინია, რომელიც მხოლოდ მტკნარ წყალში ცხოვრობს. ის წყლის მცენარეებით იკვებება.
• ელექტრული გველთევზა: სახელის მიუხედავად, ის დანათევზაა და არა ნამდვილი გველთევზა. მას შეუძლია ძლიერი ელექტრული განმუხტვების გამოწვევა მსხვერპლის გასაბრუებლად.
• გიგანტური წავები, შავი კაიმანები და მწვანე ანაკონდები ასევე ნადირობენ მის ნაპირებსა და წყლებში.

გიგანტური დუმფარები

ამაზონის მშვიდ, უდინებო უბეებში ხარობს Victoria amazonica, გიგანტური დუმფარა, რომლის მრგვალი მცურავი ფოთლები შეიძლება 2 მეტრზე განიერიც იყოს. მათი ქვედა მხარე ბასრი ეკლებით არის დაფარული, რომლებიც მათ მშიერი თევზებისა და ლამანტინებისგან იცავს, ხოლო ძარღვების ქსელი ფოთლებს იმდენად მტკიცეს ხდის, რომ მცირე ტვირთის დაჭერაც შეუძლიათ.

ხალხი და ისტორია ამაზონის ნაპირებზე

პირველი მკვიდრნი

ადამიანები ამაზონიაში სულ მცირე 11 000 წელია ცხოვრობენ. არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს მტკიცებულებები იმისა, რომ ძველი თემები ტყეს თავად აყალიბებდნენ, სასარგებლო ხეების, მაგალითად ბრაზილიური კაკლისა და კაკაოს დარგვით. მათ ასევე შექმნეს ტერა პრეტა, რაც პორტუგალიურად შავ მიწას ნიშნავს: მუქი, ნაყოფიერი ნიადაგები, რომლებიც ღარიბ ტროპიკულ ნიადაგში ნახშირის, თიხის ჭურჭლის ნატეხებისა და საკვების ნარჩენების დამატებით წარმოიქმნა. ეს ნიადაგები საუკუნეობით ინარჩუნებს ნაყოფიერებას და დღესაც მუშავდება. ამაზონის აუზში დღემდე ასობით მკვიდრი ხალხი ცხოვრობს, რომლებიც მრავალ სხვადასხვა ენაზე საუბრობენ.

როგორ მიიღო მდინარემ სახელი

პირველი ევროპელი, რომელმაც მდინარე დინების მიმართულებით ჩაიარა, ესპანელი მკვლევარი ფრანსისკო დე ორელიანა იყო. 1541 წელს ის ანდებიდან, თანამედროვე ეკვადორის ტერიტორიიდან, გონსალო პისაროს ექსპედიციის შემადგენლობაში გაემგზავრა, რომელიც დარიჩინსა და ოქროს ეძებდა. ორელიანა და მისი ხალხი დინებას გაჰყვნენ და 1542 წელს ატლანტის ოკეანეს მიაღწიეს. ექსპედიციის მემატიანემ, ბერმა გასპარ დე კარვახალმა დაწერა, რომ მათ ებრძოდნენ მეომრები, რომლებსაც ქალები მეთაურობდნენ. ესპანელებმა ისინი ამაზონებს, ძველი ბერძნული მითების ქალ მეომრებს შეადარეს და ეს სახელი მდინარეს შერჩა.

ქალაქები და კაუჩუკის ბუმი

XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში მსოფლიოს ველოსიპედებისა და ავტომობილების საბურავებისთვის კაუჩუკი სჭირდებოდა, ამაზონია კი ბუნებრივი კაუჩუკის მთავარი წყარო იყო, რომელსაც კაუჩუკის ხის წვენისგან იღებენ. კაუჩუკის ბუმმა ისეთი ქალაქები, როგორიცაა მანაუსი ბრაზილიაში და იკიტოსი პერუში, მოულოდნელად გაამდიდრა. მანაუსში ააშენეს დიდებული ოპერის თეატრი, ტეატრო ამაზონასი, რომელიც 1896 წელს ტროპიკული ტყის შუაგულში გაიხსნა. ბუმი მაშინ დასრულდა, როცა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის კაუჩუკის პლანტაციებმა, რომლებიც ბრაზილიიდან გატანილი თესლიდან იყო გაშენებული, უფრო იაფი კაუჩუკის წარმოება დაიწყეს. კაუჩუკის ეპოქამ ასევე დიდი ტანჯვა მოუტანა ბევრ მკვიდრ მცხოვრებს, რომლებსაც ლატექსის შეგროვებას აიძულებდნენ.

დღეს მანაუსი დაახლოებით ორმილიონიანი ქალაქია. იკიტოსს ხშირად მოიხსენიებენ როგორც მსოფლიოს უდიდეს ქალაქს, სადაც საავტომობილო გზით ვერ მიხვალ, ამიტომ ხალხი და ტვირთი იქ მდინარით ან საჰაერო გზით ჩადის.

წყლის მაგისტრალი

ამაზონიის მცხოვრებთათვის მდინარე მთავარი გზაა. ნავები და გემები მგზავრებს, საკვებს, საწვავსა და საქონელს ქალაქებსა და სოფლებს შორის გადაზიდავენ. მდინარე იმდენად ღრმა და განიერია, რომ ოკეანის გემებს შეუძლიათ ხმელეთის სიღრმეში დაახლოებით 1500 კილომეტრით, მანაუსამდე ავიდნენ, ხოლო უფრო მცირე საზღვაო ხომალდები იკიტოსამდეც კი აღწევენ, რომელიც ზღვიდან დაახლოებით 3600 კილომეტრითაა დაშორებული.

ერთი ფაქტი ბევრს აკვირვებს: ამაზონის მთავარ კალაპოტზე არცერთი ხიდი არ არის გადებული. ამას რამდენიმე მიზეზი აქვს. მდინარის დიდი ნაწილი ისეთ ადგილებში მიედინება, სადაც ცოტა გზა და ცოტა მოსახლეობაა, ამიტომ გადასასვლელებზე მოთხოვნა მცირეა. ნაპირები ხშირად რბილია და ფორმას იცვლის, წყალდიდობები კი მდინარეს უზარმაზარ ფართობებზე შლის, რაც მშენებლობას ძალიან რთულსა და ძვირს ხდის. სამაგიეროდ, ამ საქმეს ბორნები ასრულებენ. თუმცა მანაუსში რიო-ნეგროზე გრძელი ხიდია გადებული, რომელიც 2011 წელს გაიხსნა.

მდინარე, რომელიც იმაზე ძველია, ვიდრე ჩანს

ამაზონი ყოველთვის აღმოსავლეთისკენ არ მიედინებოდა. გეოლოგებმა იპოვეს მტკიცებულებები, რომ მილიონობით წლის წინ სამხრეთ ამერიკის ამ ნაწილის მდინარეები დასავლეთისკენ, წყნარი ოკეანის მიმართულებით მიედინებოდნენ. ანდების აზევებამ ეს გზა ჩაკეტა. დიდი ხნის განმავლობაში წყალი კონტინენტის დასავლეთ ნაწილში უზარმაზარ ჭაობებსა და ტბებში გროვდებოდა. საბოლოოდ, დაახლოებით 10 მილიონი წლის წინ, რამდენიმე მილიონი წლის ცდომილებით, წყალმა აღმოსავლეთისკენ გზა გაიკვლია და თანამედროვე ამაზონმა ატლანტის ოკეანეში ჩადინება დაიწყო. მეცნიერები ზუსტ დროს ჯერ კიდევ იკვლევენ, მაგრამ ეს ისტორია გვეხმარება იმის ახსნაში, თუ რატომ ჰყავთ ამაზონის ზოგიერთ თევზსა და დელფინს ზღვიდან მოსული ნათესავები.

გამოწვევები, რომლებიც ამაზონის წინაშე დგას

მდინარის ჯანმრთელობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ტროპიკული ტყის ჯანმრთელობასთან. ტყის დიდი ფართობები გაიჩეხა მესაქონლეობის, მიწათმოქმედების, ხე-ტყის დამზადებისა და სამთო მოპოვებისთვის. რაც ნაკლები ხეა, მით ნაკლები ტენი ბრუნდება ჰაერში, რაც შეიძლება ნაკლებ წვიმასა და დასუსტებულ მფრინავ მდინარეებს ნიშნავდეს. ოქროს მოპოვებისას მდინარეებში შეიძლება ვერცხლისწყალი მოხვდეს, რომელიც თევზში გროვდება და ზიანს აყენებს ადამიანებს, ვინც ამ თევზს ჭამს. შენაკადებზე აშენებული დიდი კაშხლები, მაგალითად ბელუ-მონტის კაშხალი შინგუზე, ელექტროენერგიას გამოიმუშავებს, მაგრამ ცვლის წყლის დინებას და თევზებისა და მდინარისპირა თემების ცხოვრებას.

ბოლო წლებმა აჩვენა, რამდენად მგრძნობიარეა ეს მდინარული სისტემა. 2023 წელს და კვლავ 2024 წელს მძიმე გვალვებმა მანაუსთან რიო-ნეგროს დონე ყველაზე დაბალ ნიშნულამდე დასწია მას შემდეგ, რაც საუკუნეზე მეტი ხნის წინ დაკვირვებები დაიწყო. გემები მეჩეჩზე რჩებოდა, სოფლები სამყაროს მოწყვეტილი აღმოჩნდა, ხოლო ტეფეს ტბაში ასზე მეტი მდინარის დელფინი დაიღუპა, როცა არაღრმა წყალი უკიდურესად გაცხელდა. მეცნიერები, მთავრობები და მკვიდრი თემები ტყის დასაცავად მუშაობენ, რადგან ჯანსაღი ამაზონი მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სამხრეთ ამერიკისთვის, არამედ მთელი პლანეტის კლიმატისთვის.