სოკრატე: კითხვები, რომლებმაც ფილოსოფოსი სასამართლომდე მიიყვანა

ფილოსოფოსი შემორჩენილი წიგნის გარეშე

სოკრატემ, რომელიც დაახლოებით ძვ. წ. 469–399 წლებში ცხოვრობდა, ფილოსოფია იმის გამოკითხვად აქცია, თუ როგორ უნდა ვიცხოვროთ. იგი ათენს ეკუთვნოდა — ქალაქს, სადაც მოქალაქეები სახალხო კრებებსა და სასამართლოებში კამათობდნენ, რეპუტაციას კი უზარმაზარი გავლენა ჰქონდა. პლატონისგან განსხვავებით, მას ფილოსოფიური ნაწერები არ დაუტოვებია. შემოგვრჩა სხვა ადამიანების მიერ შექმნილი სახეები, ხშირად სრულიად განსხვავებული მიზნებით.

ეს განსხვავება თავიდანვე მნიშვნელოვანია. თაყვანისმცემლის მიერ აღდგენილი საუბარი ჩანაწერი არ არის; კომედია ბიოგრაფიას არ უდრის. სოკრატეს განსაკუთრებული გავლენა ნაწილობრივ იმითაც აიხსნება, რომ მწერლებმა მისი ცხოვრების წესი ხანგრძლივ პრობლემად აქციეს. მისი პასუხისმგებლობით გაგება როგორც მისთვის მიწერილი იდეების, ისე მათი ჩვენამდე მომტანი ცნობების გამოკვლევას მოითხოვს.

სოკრატეს პრობლემა: ვისი სოკრატე?

პლატონი სოკრატეს ეთიკის, ცოდნისა და პოლიტიკური წესრიგის შესახებ დიალოგების მთავარ პერსონაჟად აქცევს. ქსენოფონტი უფრო პრაქტიკულ დამრიგებელს გვიჩვენებს, რომელსაც თავშეკავება, მეგობრობა და სასარგებლო განსჯა აინტერესებს. არისტოფანეს კომედია „ღრუბლები“ სოკრატეს სახელის მქონე ინტელექტუალს დასცინის, რომელიც ბუნების უცნაურ განმარტებებს საეჭვო საკამათო ხერხებთან აერთიანებს. ეს მოწმობები ურთიერთჩანაცვლებადი არ არის.

ისტორიული პიროვნების ამ სახეებისგან გამიჯვნის სირთულეს მკვლევრები სოკრატეს პრობლემას უწოდებენ. პლატონი სოკრატეს იცნობდა, მაგრამ საკუთარ ფილოსოფიურ მიზნებსაც მისდევდა. ქსენოფონტს სხვა პრიორიტეტები ჰქონდა, კომედიის ავტორი კი სცენურ ეფექტს ეძებდა. შედარება თანხვედრებს ავლენს და განსხვავებებს ხსნის, თუმცა ყველა საუბარს ვერ აღადგენს. ამიტომ სოკრატეზე მსჯელობისას საიმედოდ დადგენილი მოვლენები ლიტერატურული პერსონაჟის განმარტებებისგან უნდა გავმიჯნოთ.

ჯარისკაცი, მოქალაქე და საჯარო კითხვების ავტორი

ანტიკური წყაროები სოკრატეს პელოპონესის ომში მძიმედ შეიარაღებულ ქვეითად, ჰოპლიტად მსახურებას აღწერს. პლატონი მას პოტიდეის, დელიონისა და ამფიპოლისის ლაშქრობებს უკავშირებს. ამ მონათხრობებში ფილოსოფიური კვლევა სამხედრო მოვალეობების გვერდით, ჩვეულებრივი სამოქალაქო ცხოვრების შიგნით დგას. თანამედროვეებს შეეძლოთ სიმამაცე როგორც არგუმენტებთან, ისე საფრთხისას ქცევასთან დაეკავშირებინათ.

იგი ქსანთიპეზე იყო დაქორწინებული და შვილები ჰყავდა, თუმცა ბევრი ფერადოვანი ოჯახური ანეკდოტი გვიანდელი ტრადიციიდან მოდის. პლატონის „აპოლოგია“ მას ადამიანად წარმოგვიდგენს, რომელიც სწავლებაში ფულს არ იღებდა და სხვებისთვის გადასაცემი მზა სიბრძნის ფლობას უარყოფდა. ეს თვითწარმოდგენა მას ფასიანი პროფესიული სწავლებისგან განასხვავებს, თუმცა ღიად ტოვებს, როგორ აღიქვამდნენ სხვა ათენელები მის გავლენას ახალგაზრდა თანამოსაუბრეებზე.

როგორ იქცევა კითხვა შემოწმებად

სოკრატული საუბარი ხშირად თითქოს ნაცნობი ცნებით იწყება: სიმამაცით, სამართლიანობით ან ღვთისმოსაობით. ვინმე განსაზღვრებას გვთავაზობს, სოკრატე კი კითხულობს, ეთანხმება თუ არა ის მოსაუბრის სხვა აღიარებულ შეხედულებებს. თუ ამ შეხედულებებს შორის წინააღმდეგობა ჩნდება, საწყისი პასუხი გადასაკეთებელი ან უარსაყოფია. ამ შემოწმებას ხშირად ელენქოსს, ანუ გამოკვლევას ან უკუგდებას უწოდებენ.

წარმოვიდგინოთ, რომ ვინმე სიმამაცეს უკან არასოდეს დახევად განსაზღვრავს. გააზრებული უკანდახევა, რომელიც სხვებს გადაარჩენს, სირთულეს ქმნის. იქნებ სიმამაცეს განსჯა სჭირდება და არა მხოლოდ შეუპოვრობა. ეს საილუსტრაციო მაგალითია და არა ისტორიული საუბრის ჩანაწერი. იგი მეთოდის მიზანს აჩვენებს: გავიგოთ, ხსნის თუ არა მიმზიდველი ფორმულა იმ შემთხვევებს, რომელთა მოცვასაც ცდილობს. მოსაუბრის დამარცხება თავისთავად ჭეშმარიტების პოვნას არ ამტკიცებს.

რატომ არ კმარა მაგალითები

პლატონის „ევთიფრონში“ სოკრატე ხვდება კაცს, რომელიც დარწმუნებულია, რომ საკუთარი მამის სასამართლოში დადანაშაულება ღვთისმოსავი საქციელია. სოკრატე ამ ქმედებას განსაზღვრებად არ იღებს და კითხულობს, რა ხდის ყოველ ღვთისმოსავ ქმედებას ღვთისმოსავს. მაგალითების სია თავისთავად მათ საერთო ნიშანს ვერ ხსნის. მსჯელობა ცალკეული შემთხვევის შესახებ თავდაჯერებიდან შეფასების საფუძვლებზე გადადის.

დიალოგში ცნობილი დილემაც ჩნდება: ღვთისმოსავი ღმერთებს იმიტომ უყვართ, რომ ღვთისმოსავია, თუ იმიტომ არის ღვთისმოსავი, რომ ღმერთებს უყვართ? ეს ვარიანტები მოწონებას განასხვავებს იმ მიზეზისგან, რის გამოც რაღაც მოწონებას იმსახურებს. კითხვა ადამიანურ ავტორიტეტებზეც შეიძლება გავრცელდეს, თუმცა ეს არგუმენტის გამოყენებაა და არა იმის მტკიცებულება, რომ სოკრატე ყველა რელიგიას უარყოფდა.

არცოდნა როგორც ინტელექტუალური პასუხისმგებლობა

ცნობილი ფორმულა, თითქოს სოკრატემ მხოლოდ ის იცოდა, რომ არაფერი იცოდა, პლატონის „აპოლოგიის“ ზუსტი ციტატა არ არის. იქ სოკრატე იმ ცნობას იაზრებს, რომლის თანახმადაც დელფოსის ორაკულმა მასზე ბრძენი ვერავინ დაასახელა, და სიბრძნით სახელგანთქმულ ადამიანებს ამოწმებს. იგი არაერთხელ ხედავს სხვაობას პროფესიულ ცოდნასა თუ საზოგადოებრივ მდგომარეობასა და უმნიშვნელოვანესი კითხვების გაგებას შორის.

მისი განსაკუთრებული უპირატესობა შეზღუდულია: არ ამტკიცებს, რომ იცის ის, რაც არ იცის. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა აზრი თანაბრად კარგია ან კვლევას აზრი არ აქვს. ხარვეზის აღიარება ძიების მიზეზს იძლევა. პრაქტიკული საფრთხე მაშინ ჩნდება, როდესაც თავდაჯერებას მტკიცებულებად ვიღებთ, ერთ სფეროში ავტორიტეტს კი მეორეში კომპეტენციის ნაცვლად ვიყენებთ.

სულზე ზრუნვა

„აპოლოგიაში“ სოკრატე თანამოქალაქეებს მოუწოდებს, სულის მდგომარეობას სიმდიდრეზე, რეპუტაციასა და სტატუსზე წინ აყენებდნენ. სული აქ ადამიანს როგორც ზნეობრივად მოქმედ არსებას ეხება: მისი განსჯის, სურვილებისა და ქმედებების ხარისხს. გამოწვევა კონკრეტულია. წარმატება საეჭვო ხდება, თუ მისი მოპოვება ადამიანს უსამართლოს, არაკეთილსინდისიერს ან საკუთარი არჩევანის გამოკვლევისთვის უუნაროს ხდის.

რამდენიმე პლატონური დიალოგი სათნოებას ცოდნასთან მჭიდროდ აკავშირებს და მიანიშნებს, რომ ბოროტმოქმედება ნამდვილი სიკეთის გაუგებრობიდან მოდის. ამ პოზიციას ხშირად სოკრატულ ინტელექტუალიზმს უწოდებენ. მას სერიოზული წინააღმდეგობა აქვს: ადამიანს თითქოს შეუძლია უკეთესი არჩევანი იცოდეს და უარესი გააკეთოს. არის ეს არცოდნა, სისუსტე თუ სხვა რამ, ღია ფილოსოფიურ კითხვად რჩება. ანტიკური არგუმენტი თანამედროვე ფსიქოლოგიის დადგენილ დასკვნად არ უნდა წარმოვადგინოთ.

რატომ გაუჩნდა ათენს ეჭვი

პელოპონესის ომში ათენის დამარცხებას ძვ. წ. 404 წელს ოცდაათის ძალადობრივი ოლიგარქია მოჰყვა, ძვ. წ. 403 წელს კი დემოკრატია აღდგა. სოკრატეს პოლიტიკურად საკამათო პიროვნებებთან, მათ შორის ალკიბიადესა და კრიტიასთან ჰქონდა კავშირი. ურთიერთობა მხარდაჭერას არ ამტკიცებს, თუმცა ნაწილობრივ ხსნის, რატომ შეიძლებოდა მისი გავლენა ტრავმირებულ ქალაქში საფრთხედ აღქმულიყო.

ამავე დროს მისი დამოკიდებულება ძალაუფლებისადმი მარტივ პარტიულ იარლიყში ვერ თავსდება. პლატონის მიხედვით, დემოკრატიის დროს იგი მხედართმთავრების წინააღმდეგ უკანონო საერთო პროცედურას შეეწინააღმდეგა, ოცდაათის მმართველობისას კი ლეონ სალამინელის დაპატიმრებაში მონაწილეობაზე უარი თქვა. ეს ეპიზოდები უსამართლობის თავიდან აცილების ერთგულებას გვიჩვენებს მაშინაც, როდესაც დაუმორჩილებლობა სახიფათო იყო. პოლიტიკური ფონი მნიშვნელოვანია, მაგრამ ნამდვილ რელიგიურ და ახალგაზრდების აღზრდასთან დაკავშირებულ ბრალდებებს არ ანაცვლებს.

ძვ. წ. 399 წლის სასამართლო

ოფიციალური ბრალდებები ქალაქის ღმერთების არაღიარებას, ახალი ღვთაებრივი არსებების შემოყვანასა და ახალგაზრდობის გახრწნას ეხებოდა. ბრალდებას მელეტოსი, ანიტოსი და ლიკონი უკავშირდებოდნენ. საქმე ათენელი მოქალაქეებისგან შემდგარმა მსაჯულებმა განიხილეს და სოკრატე დამნაშავედ ცნეს. შემდგომ, სასჯელის განსაზღვრის ეტაპზე, მათ დაცვის მიერ შეთავაზებული ალტერნატივის ნაცვლად სიკვდილი აირჩიეს.

პლატონის „აპოლოგია“ ფილოსოფიური გამოკვლევის შეუპოვარ დაცვას გვთავაზობს. სოკრატე მელეტოსს ეკითხება, ძველ კარიკატურებს ემიჯნება და ამტკიცებს, რომ საკუთარი მისიის მიტოვება მცდარი იქნებოდა. ტექსტი შეუცვლელია, მაგრამ დამუშავებული ლიტერატურული ნაწარმოებია და არა სასამართლოს სიტყვასიტყვითი ჩანაწერი. ხმების ზუსტ რაოდენობასა და მოტივებზე მსჯელობა სიფრთხილეს მოითხოვს; განაჩენი და სიკვდილით დასჯა უფრო საიმედოა, ვიდრე მონათხრობის ყველა დეტალი.

რატომ არ გაიქცა

პლატონის „კრიტონში“ მეგობარი სოკრატეს საპყრობილიდან გაქცევაში დახმარებას სთავაზობს. სოკრატე კითხულობს, სამართლიანი იქნება თუ არა გაქცევა და არა იმას, რამდენად მოსახერხებელია ან მოსწონს ხალხს. გაპიროვნებული კანონები ამტკიცებენ, რომ ქალაქში დარჩენითა და მისი ინსტიტუტებით სარგებლობით მან ქალაქთან გარკვეული ურთიერთობა მიიღო. უარი ამ დიალოგში წარმოდგენილი მსჯელობიდან გამომდინარეობს.

ეს ყველა ხელისუფლებისადმი მორჩილების ლოზუნგად არ უნდა იქცეს. „აპოლოგია“ სოკრატეს ფილოსოფოსობის შეწყვეტის ბრძანებისადმი წინააღმდეგობისთვისაც მზად გვიჩვენებს. ტექსტების ერთად კითხვა მოქალაქეობრივ ვალდებულებასა და ზნეობრივ პასუხისმგებლობას შორის დაძაბულობას ავლენს. მისი პოზიციის ახსნისას უნდა ვიკითხოთ, რომელ კანონებზე, შეთანხმებებსა და უსამართლობაზეა საუბარი და პრობლემა უპირობო მორჩილებით არ ჩავანაცვლოთ.

სიკვდილი და ფილოსოფიური მაგალითის შექმნა

„ფედონი“ სოკრატეს ბოლო საუბრებსა და სახელმწიფოს მიერ მიცემული შხამის დალევის შემდეგ სიკვდილს აღწერს; შხამს ტრადიციულად კონიოს, ანუ ლაქებიანი კონიოს ნაყენად მიიჩნევენ. სულის უკვდავების არგუმენტები პლატონის ფილოსოფიურ გადმოცემას ეკუთვნის და ყველას ისტორიულ სოკრატეს დარწმუნებით ვერ მივაწერთ. მთხრობელი გამორჩეულად მშვიდ სიკვდილს გვიჩვენებს და ადამიანის არგუმენტებსა და ქცევას შორის თანხმობის სახეს ქმნის.

დიალოგში ისიც ნათქვამია, რომ პლატონი ავადმყოფობის გამო არ ესწრებოდა. ეს მცირე დეტალი შეგვახსენებს, რომ ამბავს ლიტერატურული მთხრობლის საშუალებით ვეცნობით. სოკრატეს სიკვდილი ხანგრძლივ მაგალითად იქცა, რადგან მკითხველს რთულ კითხვას უყენებს: რომელი რწმენები ამართლებს მძიმე პირად დანაკარგზე თანხმობას და თავად ეს რწმენები როგორ უნდა შემოწმდეს?

მემკვიდრეობა, რომელიც კითხვების გაგრძელებას მოითხოვს

სოკრატემ გავლენა მოახდინა პლატონზე და რამდენიმე სხვა ანტიკურ ტრადიციაზე; გვიანდელმა მოაზროვნეებმა მისი ცხოვრებიდან განსხვავებული გაკვეთილები მიიღეს. არისტოტელე, რომელიც სოკრატეს სიკვდილის შემდეგ დაიბადა, მის წვლილს განსაზღვრებებსა და ზოგად მსჯელობაში განიხილავდა. მემკვიდრეობის მრავალფეროვნება გვაფრთხილებს, რომ ყველა გვიანდელი სოკრატულად წოდებული მოძღვრება სოკრატეს პირად სწავლებად არ მივიჩნიოთ.

დღეს სასარგებლო გამოყენებაა თითო მტკიცების ცალ-ცალკე შემოწმება: მთავარი ცნების განსაზღვრა, საფუძვლების გამოყოფა, საწინააღმდეგო მაგალითის მოსინჯვა და საჭიროებისას მტკიცების შეცვლა. კარგი კითხვა მოსმენასა და შესწორების მიღებისთვის მზადყოფნასაც მოითხოვს. სხვაგვარად იგი უპირატესობის დემონსტრირებად იქცევა. სოკრატეს ხანგრძლივი გამოწვევა ის არის, რომ კითხვების დამსმელი თავადაც იმავე საზომს დაექვემდებაროს, რომლითაც სხვებს ამოწმებს.