პლატონი: კითხვები სამართლიანობის, ცოდნისა და რეალობის შესახებ
ათენელი პოლიტიკური რყევების ეპოქაში
პლატონი ათენში ცხოვრობდა იმ დროს, როდესაც საჯარო კამათს შეეძლო როგორც სამხედრო პოლიტიკის, ისე ცალკეული ადამიანის ბედის გადაწყვეტა. იგი დაახლოებით ძვ. წ. 428 ან 427 წელს დაიბადა და ძვ. წ. 348 ან 347 წელს გარდაიცვალა. მის ცხოვრებას პელოპონესის ომის შედეგები, ათენის დამარცხება და მმართველობისთვის მწვავე ბრძოლა გასდევდა. ანტიკური ბიოგრაფიები სასარგებლო ცნობებს გაცილებით გვიან ჩაწერილ ამბებთან აერთიანებს; დაბადების ზუსტი თარიღიც კი გაურკვეველია. თუმცა მისი ფილოსოფიური კითხვები კვლავ ერთ გასაგებ პრობლემას უბრუნდება: რა ხდის ადამიანს საკუთარი ცხოვრების წარმართვის ან ქალაქის მართვისთვის მზადმყოფს?
სოკრატე საუბრის გზით აზრის გამოკვლევის ძლიერი მაგალითი იყო. მისი სიკვდილით დასჯა ძვ. წ. 399 წელს პლატონის ნაწერებში მნიშვნელოვან საკითხად დარჩა. მთელი პლატონური ფილოსოფიის ამ სიკვდილზე რეაქციად ახსნა ზედმეტი გამარტივება იქნებოდა, თუმცა გააზრებულ მსჯელობასა და საჯარო ძალაუფლებას შორის დაპირისპირება მის შემოქმედებას გასდევს. ამ ხედვით, კარგი მმართველობისთვის პოპულარობა, გვარიშვილობა ან მჭევრმეტყველება საკმარისი არ არის.
რატომ იღებს ფილოსოფია დიალოგის ფორმას
პლატონი არგუმენტებს უმეტესად საუბრების საშუალებით გადმოსცემს და არა სახელმძღვანელოს სახით. მსჯელობა შეიძლება ნადიმზე, სასამართლოსთან ან საპყრობილეში დაიწყოს. მოსაუბრეებს საკუთარი ამბიციები, ერთგულებები და შეუმჩნეველი სისუსტეები აქვთ, ამიტომ მსჯელობა ადამიანურ ვითარებაში ვითარდება. თავდაჯერებული პასუხი შეიძლება დაინგრეს, როგორც კი ვინმე მის ზუსტ მნიშვნელობას იკითხავს. მკითხველმა მსჯელობის ნაბიჯები უნდა შეაფასოს და მხოლოდ დასკვნები არ მოაგროვოს.
ამიტომ ტექსტების განმარტება სიფრთხილეს მოითხოვს. მთავარი მოსაუბრე ხშირად სოკრატეა, მაგრამ პერსონაჟის ნათქვამი ავტომატურად პლატონის საბოლოო აზრს არ უდრის. ზოგი დიალოგი შეთანხმებული პასუხის გარეშე, აპორიით მთავრდება. სხვებში ვრცელი დასაბუთებებია განვითარებული. მკვლევრები კამათობენ ნაწარმოებების შექმნის თანმიმდევრობასა და პლატონის აზროვნების განვითარებაზე; ეს ტექსტები ერთ სრულიად თანმიმდევრულ სახელმძღვანელოდ არ უნდა გადავაქციოთ.
აკადემია და ერთობლივი კვლევა
დაახლოებით ძვ. წ. 387 წელს პლატონმა ათენში აკადემია დააარსა, რომელიც გმირ აკადემოსის სახელობის ჭალას უკავშირდებოდა. იგი ფილოსოფიური და მათემატიკური კვლევის მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა. მისი თანამედროვე უნივერსიტეტად მოხსენიება შეცდომაში შემყვანი იქნებოდა: იქ არც დღევანდელი ხარისხების სისტემა არსებობდა და არც ფაკულტეტების ჩვეულებრივი მოწყობა. მთავარი ადამიანების ხანგრძლივი ინტელექტუალური შრომისა და კამათისთვის გაერთიანება იყო.
არისტოტელემ იქ დაახლოებით ოცი წელი გაატარა, ვიდრე საკუთარ ფილოსოფიურ მიდგომას განავითარებდა. მათი უთანხმოებები გვაჩვენებს, რატომ არ უნდა იყოს სკოლა მხოლოდ მორჩილი გამეორების ადგილი. ახსნის, ცოცხალი არსებებისა და ცოდნის საკითხების კვლევა მასწავლებლის დაშვებების ეჭვქვეშ დაყენებითაც შეიძლებოდა. აკადემიამ ხელი შეუწყო ფილოსოფიის ხანგრძლივ საერთო საქმიანობად ჩამოყალიბებას, რომელიც ერთი ავტორის მიღწევებს სცდებოდა.
იდეები: რა აქვთ საერთო განსხვავებულ საგნებს?
წარმოვიდგინოთ რამდენიმე ქმედება, რომელსაც სამართლიანს ვუწოდებთ, ან რამდენიმე საგანი, რომელსაც მშვენივრად მივიჩნევთ. მათი გარეგნობა და გარემოებები განსხვავდება. რატომ შეგვიძლია ყველას ერთი განსაზღვრება მივუსადაგოთ? მრავალ დიალოგში პლატონი პასუხს იდეების, ანუ ფორმების საშუალებით ეძებს: გონებით საწვდომი რეალობებით, როგორიცაა მშვენიერება თავისთავად ან ტოლობა თავისთავად, რომლებიც გრძნობებით აღქმული ცვალებადი მაგალითებისგან განსხვავდება.
დახაზული სამკუთხედი პრობლემის დანახვაში გვეხმარება. მის ხაზებს სისქე აქვს და შეიძლება არაზუსტიც იყოს, გეომეტრიული მტკიცება კი ისეთ მიმართებებს ეხება, რომლებიც ამ კონკრეტულ ნახაზზე დამოკიდებული არ არის. ეს განსხვავების გასაგები ანალოგიაა და არა ყველა პლატონური იდეის არსებობის მტკიცებულება. საკითხი ასეთია: მოითხოვს თუ არა ცოდნა შემეცნების მდგრად საგნებს და არა მხოლოდ ცვალებად შთაბეჭდილებებს?
თეორია სირთულეებსაც წარმოშობს. კონკრეტული საგნები იდეას ზუსტად როგორ ეზიარება? ხილულ სამყაროში მიმდინარე მოვლენებს მისგან განცალკევებული იდეა როგორ ხსნის? „პარმენიდეში“ იდეების შესახებ წარმოდგენებს სერიოზული წინააღმდეგობები უპირისპირდება. ამდენად, პლატონი საკუთარი ყველაზე ცნობილი შეთავაზებების კრიტიკოსიცაა და არა მხოლოდ მათი დამცველი.
ცოდნა, შეხედულება და დასაბუთება
პლატონისთვის შეხედულების პოპულარობა მის ჭეშმარიტებას არ ადგენს. ადამიანს შეიძლება სწორი პასუხი ჩვევამ, დარწმუნებამ ან შემთხვევითობამ მიაღებინოს ისე, რომ პასუხის სისწორის მიზეზი არ ესმოდეს. ცოდნა დამატებით მოთხოვნას აჩენს: ისეთ ახსნას, რომელიც კითხვებს გაუძლებს. ეს განსხვავება სასამართლოსა და პოლიტიკაში მნიშვნელოვანია, სადაც შთამბეჭდავმა სიტყვამ შეიძლება რწმენა შექმნას, გაგება კი ვერ მოგვცეს.
„თეეტეტე“ განიხილავს ცოდნის დაკავშირებას აღქმასთან, ჭეშმარიტ მსჯელობასთან და განმარტებით დასაბუთებასთან, თუმცა საბოლოო განსაზღვრების გარეშე მთავრდება. ასეთი დასასრული ფილოსოფიურად ნაყოფიერია. პერსპექტიული იდეის დანახვა და მისი წარმატების დამტკიცება სხვადასხვა რამაა. გადაუჭრელმა სირთულემ შეიძლება დაგვანახოს, რას უნდა მიაღწიოს მომავალმა ახსნამ.
გამოქვაბული: განათლება როგორც რთული შემობრუნება
„სახელმწიფოს“ მეშვიდე წიგნში ტყვეები მთელი სიცოცხლე გამოქვაბულის კედელზე დაცემულ ჩრდილებს უყურებენ. მათ ეს გამოსახულებები რეალობად მიაჩნიათ, რადგან სხვა არაფერი უნახავთ. გათავისუფლებულ ტყვეს სინათლე თავდაპირველად ტკივილს აყენებს, უცნობი საგნები კი აბნევს. გაგებას შეგუება სჭირდება და არა უბრალოდ მეტი ინფორმაციის მიღება.
აღმასვლა გამოქვაბულის გარეთ სრულდება, სადაც მზე სიკეთესთან უფრო ფართო შედარების ნაწილია. ალეგორია განათლებას, რეალობასა და გაგების პირობებს ეხება; მისი ეკრანების ან სოციალური ქსელების წინასწარმეტყველებად დაყვანა მნიშვნელობას აღარიბებს. ყველაზე რთული მომენტი დაბრუნებაა. მან, ვინც გაგებას მიაღწია, იმ საზოგადოებას უნდა დაეხმაროს, რომელიც შესაძლოა წინააღმდეგობას უწევდეს.
სამართლიანობა სახელმწიფოსა და ადამიანში
„სახელმწიფო“ სამართლიანობის კითხვით იწყება და საუბარში ქალაქს აგებს, რათა მისი მოწყობის გამოკვლევა გაადვილდეს. შეთავაზებულ ქალაქში მწარმოებლები, დამცველები და მმართველები არიან. სამართლიანობა მაშინ ჩნდება, როდესაც ნაწილები საკუთარ მოვალეობებს ასრულებენ და ერთმანეთის ფუნქციებს არ ითვისებენ. შემდეგ ეს მოდელი სულის შესახებ მსჯელობას უკავშირდება.
გონება, გულისწყრომითი საწყისი და სურვილი მოტივაციის განსხვავებულ წყაროებს აღნიშნავს. ადამიანს შეიძლება სიამოვნება სურდეს, დამცირებაზე ბრაზი ეუფლებოდეს და ამავე დროს სხვაგვარად მოქმედების მიზეზსაც ხედავდეს. სამართლიან სულში ამ მიდრეკილებებს მოწესრიგებული ურთიერთობა აქვს და მთლიანობას გონება უძღვება. რამდენად დამაჯერებელია ქალაქისა და ადამიანის ანალოგია, კრიტიკისთვის ღია რჩება: ეს შესაფასებელი არგუმენტია და არა დადგენილი ფსიქოლოგიური აღმოჩენა.
ფილოსოფოსი მმართველები და წესრიგის საფასური
პლატონის წინადადება, რომ ფილოსოფოსებმა უნდა მართონ, სიკეთის ცოდნის მოთხოვნიდან გამომდინარეობს. მართვა კარგი განსჯისთვის მომზადებული ადამიანების პასუხისმგებლობა უნდა იყოს და არა თანამდებობის მოსურნეთა ჯილდო. მცველთა განათლება მათემატიკასა და დიალექტიკას მოიცავს, რასაც პრაქტიკული მოვალეობები მოსდევს; მხოლოდ ინტელექტუალური მომზადება საკმარისი არ არის.
ამ პოლიტიკურ პროექტში ბევრი მკითხველი სერიოზულ პრობლემებსაც ხედავს. იგი განათლებისა და პოეზიის მკაცრ კონტროლს უშვებს და მცველთა ფენას საერთო ყოფით მოწყობას უწესებს. ეს იერარქიული წესრიგია და არა თანამედროვე თანასწორი მოქალაქეობის მოდელი. ამავე დროს „სახელმწიფო“ ამტკიცებს, რომ შესაბამისი უნარების მქონე ქალებს მცველებთან ერთად სწავლა და მოვალეობების შესრულება შეუძლიათ. პატიოსანი განხილვა როგორც ტრადიციული გენდერული მოლოდინების გამოწვევას, ისე თავისუფლების შეზღუდვებს უნდა მოიცავდეს.
სიყვარული როგორც ყურადღების მიმართულების შეცვლა
„ნადიმი“ სიყვარულს რამდენიმე სადღესასწაულო სიტყვის საშუალებით იკვლევს. სოკრატეს მონათხრობში დიოტიმას სწავლების შესახებ სურვილს შეუძლია ერთი მშვენიერი სხეულისადმი მიჯაჭვულობიდან მშვენიერი სულების, საქმიანობებისა და ცოდნის დაფასებამდე მივიდეს, ბოლოს კი მშვენიერებას თავისთავად მიაღწიოს. ასეთი აღმასვლა ცვლის იმას, რასაც ადამიანი აფასებს და როგორ ესმის იგი.
თანამედროვე გამოთქმა პლატონური სიყვარული ამ მსჯელობის მხოლოდ მცირე ნაწილს გადმოსცემს. პლატონი გამოცდილებას უბრალოდ ფიზიკურ მიზიდულობად და უწყინარ მეგობრობად არ ყოფს. იგი კითხულობს, შეუძლია თუ არა სურვილს ჩვენი აღზრდა და ყურადღების ფლობიდან ისეთ რამეზე გადატანა, რომელიც ერთ ცვალებად ობიექტზე ნაკლებად არის დამოკიდებული. განსხვავებული მოსაუბრეები თემის მოსახერხებელ განსაზღვრებად ქცევას ხელს უშლიან.
მითი, დარწმუნება და წერილობითი სიტყვის საზღვრები
პლატონი არგუმენტებთან ერთად ამბებსაც იყენებს. „სახელმწიფო“ ერის მითით მთავრდება — მონათხრობით განსჯის, პასუხისმგებლობისა და ცხოვრების გზის არჩევის შესახებ. მსგავსი მონაკვეთები ბერძნული მითოლოგიის წარმოსახვით შესაძლებლობებს ფილოსოფიური კითხვებისკენ მიმართავს. მათი არსებობა მონათხრობის ყოველ დეტალს ისტორიულ ფაქტად არ აქცევს.
„ფედროსი“ თავად წერასაც ეჭვქვეშ აყენებს: დაწერილი წინადადება მკითხველის ახალ კითხვებს ვერ უპასუხებს და მისთვის საჭირო განმარტებას ვერ შეარჩევს. ეს საყურადღებო შეშფოთებაა ავტორისგან, რომლის ნაწერებიც ასეთი გავლენიანი აღმოჩნდა. დიალოგები პრობლემას ნაწილობრივ იმით პასუხობს, რომ მკითხველს არგუმენტების აღდგენას, გაუგებრობების შემჩნევასა და გვერდის მიღმა საუბრის გაგრძელებას აიძულებს.
როგორ წავიკითხოთ პლატონი ლოზუნგების გარეშე
დასაწყისისთვის სასარგებლოა „სოკრატეს აპოლოგია“, შემდეგ „კრიტონი“ და მოკლე გამოკვლევა, მაგალითად „ევთიფრონი“. „სახელმწიფო“ გვაჩვენებს, როგორ უკავშირდება ერთმანეთს ეთიკა, განათლება და პოლიტიკა. ყოველ ეტაპზე უნდა გავმიჯნოთ დასმული კითხვა, შეთავაზებული პასუხი, მოყვანილი საფუძვლები და დარჩენილი წინააღმდეგობები.
პლატონი ორ ათასწლეულზე მეტი ხნის წინ გარდაიცვალა, მაგრამ ინტელექტუალური ამოცანები კონკრეტულად რჩება. უდრის თუ არა თავდაჯერება ცოდნას? შეუძლია თუ არა ექსპერტის განსჯას პოლიტიკური ძალაუფლების გამართლება? რა უნდა შეცვალოს განათლებამ ადამიანში? მისი ხანგრძლივი მნიშვნელობა როგორც შემუშავებულ არგუმენტებში, ისე მკითხველის საკუთარი პასუხების საფუძვლების გამოკვლევისკენ მოწვევაშია.
