ტენიანი ტყეები: როგორ არის მოწყობილი დედამიწის ყველაზე ნოტიო ტყეები

რა ხდის ტყეს ტენიან ტყედ?

ტენიანი ტყე უბრალოდ ისეთი ტყე არ არის, სადაც ხშირად წვიმს. ეკოლოგები მას რამდენიმე ნიშნით ცნობენ, რომლებიც ერთად გვხვდება. ხეები ქმნიან შეკრულ, უწყვეტ ვარჯთა საფარს — ფოთლების ისეთ მჭიდრო სახურავს, რომ მიწამდე ძალიან ცოტა სინათლე აღწევს. მცენარეებს მუდმივი ტენი სჭირდებათ და ხანგრძლივ მშრალ სეზონებს ვერ გადაიტანდნენ. ტოტები სავსეა ეპიფიტებით — მცენარეებით, რომლებიც სხვა მცენარეებზე იზრდება, ხოლო ღეროებს ლიანები, ანუ გამერქნებული ხვიარა მცენარეები, ეხვევა. და ბოლოს, ტენიანი ტყეები ჩვეულებრივ იმდენად ნოტიოა, რომ არ იწვის: ბუნებრივი ხანძრები მათში თითქმის არ ხდება.

თავად ტერმინი შედარებით ახალია. გერმანელმა ბოტანიკოსმა ანდრეას შიმპერმა სიტყვა Regenwald, რაც „წვიმის ტყეს“ ნიშნავს, 1898 წელს გამოქვეყნებულ მცენარეთა გეოგრაფიის შესახებ თავის მნიშვნელოვან ნაშრომში გამოიყენა, და ეს სახელწოდება ინგლისურსა და სხვა ენებშიც გავრცელდა.

ტენიან ტყეებს, როგორც წესი, ორ დიდ ჯგუფად ყოფენ: ტროპიკული ტენიანი ტყეები, რომლებიც ეკვატორთან ახლოს იზრდება, და ზომიერი სარტყლის ტენიანი ტყეები, რომლებიც ეკვატორიდან უფრო მოშორებით, გრილ და ნოტიო სანაპირო რეგიონებში გვხვდება. მეცნიერები სხვა ტიპებსაც გამოყოფენ, მაგალითად, სუბტროპიკულ ტენიან ტყეებსა და ტროპიკულ მთის ტყეებს, რომლებსაც „ღრუბლიან ტყეებს“ უწოდებენ.

ტროპიკული ტენიანი ტყეები: სიცოცხლე ეკვატორთან

ტროპიკული ტენიანი ტყეები ეკვატორის გარშემო სარტყლად არის გადაჭიმული, ძირითადად კირჩხიბის ტროპიკსა და თხის რქის ტროპიკს შორის. აქ კლიმატი მთელი წლის განმავლობაში თბილია, საშუალო ტემპერატურა ჩვეულებრივ 25–28 °C-ის ფარგლებშია, ნამდვილი ზამთარი კი არ არსებობს. კიოპენის ფართოდ გავრცელებული კლიმატური კლასიფიკაციით, ტროპიკული ტენიანი ტყის კლიმატი ისეთია, რომელშიც ყოველ თვეს საშუალოდ არანაკლებ 60 მილიმეტრი ნალექი მოდის. ბევრ ტროპიკულ ტენიან ტყეში წელიწადში 2000 მილიმეტრზე მეტი წვიმა მოდის, ზოგიერთში კი — გაცილებით მეტიც.

ამინდი დღის განმავლობაში ხშირად ერთსა და იმავე რიტმს მისდევს. დილა მშვიდი და ნოტიოა. როცა მზე მიწას ათბობს, ხეები კი წყლის ორთქლს გამოყოფენ, თბილი, ნოტიო ჰაერი მაღლა იწევს, უზარმაზარ ღრუბლებს ქმნის და შუადღის შემდეგ ძლიერ ჭექა-ქუხილად იქცევა.

ტენიანი ტყეების დიდი რეგიონები

• ამაზონია სამხრეთ ამერიკაში დედამიწაზე ყველაზე დიდი ტროპიკული ტენიანი ტყეა. ის ცხრა ქვეყნის ტერიტორიაზე ვრცელდება, მისი უდიდესი ნაწილი ბრაზილიაშია, წყალს კი მდინარე ამაზონი აგროვებს — მსოფლიოში ყველაზე დიდი მდინარე მის მიერ გადატანილი წყლის მოცულობით.
• კონგოს აუზი ცენტრალურ აფრიკაში სიდიდით მეორე ტროპიკულ ტენიან ტყეს მოიცავს. აქ ცხოვრობენ გორილები, ტყის სპილოები და ოკაპი — ჟირაფის მორცხვი ნათესავი.
• სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ახალ გვინეაში მდიდარი ტენიანი ტყეებია; ბორნეოსა და სუმატრას ტყეები კი ველური ორანგუტანების ერთადერთი სამყოფელია.
• უფრო მცირე ტენიანი ტყეები იზრდება ცენტრალურ ამერიკაში, დასავლეთ აფრიკაში, მადაგასკარზე, ინდოეთში, შრი-ლანკასა და ავსტრალიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, სადაც ქვინსლენდის ნოტიო ტროპიკები მსოფლიოში შემორჩენილ უძველეს ტენიან ტყეებს შორისაა.

საერთო ჯამში, ტროპიკული ტენიანი ტყეები დედამიწის ხმელეთის მხოლოდ დაახლოებით 6 პროცენტს ფარავს. მიუხედავად ამისა, მეცნიერთა შეფასებით, მათში პლანეტის ხმელეთის მცენარეთა და ცხოველთა ყველა სახეობის დაახლოებით ნახევარი ბინადრობს.

იარუსებად აგებული ტყე

ტროპიკული ტენიანი ტყის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო თავისებურება მისი ვერტიკალური აგებულებაა. სიცოცხლე აქ იარუსებად არის განაწილებული და თითოეულ მათგანს საკუთარი განათება, ტემპერატურა, ტენიანობა და ბინადრები აქვს.

1. გიგანტების იარუსი. რამდენიმე გოლიათი ხე დანარჩენ ტყეს ზემოთ აღემართება და ხშირად 45–55 მეტრს აღწევს, ზოგჯერ მეტსაც. მათ მცხუნვარე მზე, ქარი და მშრალი ჰაერი ხვდებათ. მტაცებელი ფრინველები, მაგალითად, ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის ძლევამოსილი ჰარპია, აქ, სიმაღლეში, ბუდობენ და ნადირობენ.
2. ვარჯთა საფარი. გიგანტების ქვემოთ ხეების ვარჯებისგან შექმნილი თითქმის უწყვეტი სახურავია. ეს ტყის ყველაზე ცოცხალი ნაწილია: აქაა ყვავილების, ნაყოფებისა და ფოთლების უმეტესობა, ასევე ბევრი მაიმუნი, ფრინველი, ბაყაყი, გველი და უთვალავი მწერი. ზოგიერთი ცხოველი თითქმის მთელ სიცოცხლეს ვარჯებში ატარებს და მიწას იშვიათად ან საერთოდ არ ეხება.
3. ქვეტყე. ვარჯთა საფარის ქვეშ, ბინდბუნდსა და უძრავ ჰაერში, ახალგაზრდა ხეები, ბუჩქები და ძალიან დიდფოთლიანი მცენარეები იზრდება — დიდი ფოთლები მათ ზემოდან ჩამოღწეული მწირი სინათლის დაჭერაში ეხმარება. იაგუარები და ლეოპარდები ხშირად სწორედ ამ დონეზე ისვენებენ და ნადირობენ.
4. ნიადაგის ზედაპირი. ტყის თავზე დაცემული მზის სინათლის მხოლოდ დაახლოებით 2 პროცენტი აღწევს მიწამდე. აქ ბნელა, თბილა და ნოტიოა, მიწას ჩამოცვენილი ფოთლები, სოკოები და ფესვები ფარავს. გაუვალი ჯუნგლების წარმოდგენისგან განსხვავებით, ძველი, ხელუხლებელი ტენიანი ტყის მიწა ხშირად საკმაოდ ღიაა, რადგან იქ იმდენად ცოტა სინათლე აღწევს, რომ მხოლოდ ცოტა მცენარე ხარობს.

ეპიფიტები, ლიანები და მცენარეთა გონივრული სტრატეგიები

ტენიან ტყეში მცენარისთვის უდიდესი გამოწვევა ხშირად წყალი კი არა, სინათლეა. მცენარეთა მრავალი სტრატეგია მზემდე მიღწევის საშუალებაა ისე, რომ უზარმაზარი ღეროს გაზრდა არ დასჭირდეთ.

ეპიფიტები, როგორებიცაა ორქიდეები, გვიმრები, ხავსები და ბრომელიები, ხეების ტოტებზე, მაღლა ცხოვრობენ. ისინი პარაზიტები არ არიან: მასპინძლისგან საკვებს არ იღებენ, მხოლოდ ადგილს, სადაც დამაგრდებიან. წყალსა და საკვებ ნივთიერებებს წვიმიდან, ნისლიდან და მტვრიდან, აგრეთვე ფესვების გარშემო დაგროვილი მცენარეული ნარჩენებიდან იღებენ. ბევრ ბრომელიას ფოთლები მჭიდრო როზეტად აქვს განლაგებული, რომელიც პატარა წყალსატევს ქმნის. ვარჯებში გაჩენილი ეს პაწაწინა გუბეები მწერების მატლების სახლად იქცევა, ზოგიერთ შხამიან ბაყაყს კი თავისი თავკომბალები იქ გადაჰყავს, რომ გაიზარდონ.

ლიანები სხვა გზას ირჩევენ. ისინი მიწაში ფესვიანდებიან და ხეების ღეროებს მიუყვებიან ზემოთ. ხეებს საყრდენად იყენებენ და ამიტომ ენერგიას სიგრძეში ზრდასა და ვარჯთა საფარამდე მიღწევას ახმარენ. ზოგიერთი ლიანა, ერთი ვარჯიდან მეორეზე გადასვლისას, საოცარ სიგრძეს აღწევს.

მახრჩობელა ლეღვი ორივე იდეას აერთიანებს. მისი სიცოცხლე ხშირად მაშინ იწყება, როცა ფრინველი ან მაიმუნი თესლს მაღლა, ტოტზე ტოვებს. ახალგაზრდა მცენარე ჯერ ეპიფიტად ცხოვრობს, შემდეგ კი გრძელ ფესვებს მიწისკენ უშვებს. მრავალი წლის განმავლობაში ეს ფესვები სქელდება და ერთმანეთს ერწყმის, მასპინძელ ხეს კი ბადესავით ეხვევა. მასპინძელი შეიძლება საბოლოოდ დაიღუპოს და გაიხრწნას, მის ადგილას კი ღრუიანი ლეღვის „ხე“ რჩება.

ტენიანი ტყის ბევრ დიდ ხეს ფიცრისებრი ფესვები აქვს — ფართო, კედლის მსგავსი გამონაზარდები, რომლებიც ღეროს ძირიდან ვრცელდება. ისინი არაღრმა ნიადაგზე მდგარ მაღალ ხეებს საყრდენად ემსახურება. ფოთლები ხშირად ვიწრო „წვეთოვანი წვერით“ მთავრდება, რომლის წყალობითაც წვიმის წყალი სწრაფად ჩამოედინება, ასე რომ, ფოთლის ზედაპირი სველი არ რჩება და წყალმცენარეებითა თუ სოკოებით არ იფარება.

ღარიბი ნიადაგის საიდუმლო

ლოგიკური ჩანს, რომ ასეთი ხშირი და მდიდარი ტყეები ნაყოფიერ ნიადაგზე უნდა იზრდებოდეს, მაგრამ, როგორც წესი, პირიქითაა. ტროპიკული ტენიანი ტყეების ბევრი ნიადაგი ძველი, ძლიერ გამოფიტული და საკვები ნივთიერებებით ღარიბია. მუდმივი ძლიერი წვიმები ნიადაგიდან საკვებ ნივთიერებებს რეცხავს, და ასეთი ნიადაგების დიდი ნაწილი წითელი ან ყვითელია, რადგან რკინისა და ალუმინის ნაერთებით არის მდიდარი.

ტყე იმის წყალობით არსებობს, რომ საკვებ ნივთიერებებს ნიადაგში კი არა, ცოცხალ ორგანიზმებში ინახავს. როცა მიწაზე ფოთოლი, ტოტი ან ცხოველი ეცემა, სოკოები, ბაქტერიები, ტერმიტები და სხვა დამშლელები თბილ, ნოტიო პირობებში მას ძალიან სწრაფად შლიან. გამოთავისუფლებულ საკვებ ნივთიერებებს თითქმის მაშინვე ზედაპირთან ახლოს მდებარე წვრილი ფესვების მჭიდრო ქსელი იტაცებს, ხშირად იმ სოკოების დახმარებით, რომლებიც ფესვებთან თანამშრომლობით ცხოვრობენ და მიკორიზას უწოდებენ. სწორედ ამ მჭიდრო ბრუნვის გამო კარგავს გაჩეხილი ტენიანი ტყის მიწა ნაყოფიერებას ხშირად მიწათმოქმედების სულ რამდენიმე წელიწადში: როცა ხეები ქრება, მათთან ერთად საკვები ნივთიერებებიც ქრება.

გასაოცარია, რომ ფოსფორის — მცენარეებისთვის აუცილებელი საკვები ნივთიერების — ნაწილი ამაზონიას ატლანტის ოკეანის გაღმიდან მიეწოდება. ქარებს აფრიკის საჰარის უდაბნოდან მტვერი მოაქვს, და ამ მტვრის ნაწილი ამაზონიაზე ილექება, რაც წვიმის მიერ გარეცხილი საკვები ნივთიერებების აღდგენას უწყობს ხელს.

ზომიერი სარტყლის ტენიანი ტყეები: გრილი, მწვანე და ხავსიანი

ყველა ტენიანი ტყე ცხელი არ არის. ზომიერი სარტყლის ტენიანი ტყეები რბილი, ძალიან ნოტიო ჰავის რეგიონებში იზრდება, ჩვეულებრივ სანაპიროებზე, სადაც ოკეანიდან მონაბერი ნოტიო ქარები მთებს ეჯახება და წყალს წვიმისა და ნისლის სახით ტოვებს. ზაფხული გრილია, ზამთარი — რბილი, ჰაერი კი წლის უდიდეს ნაწილში ნოტიოა.

ყველაზე ვრცელი ზომიერი ტენიანი ტყეები ჩრდილოეთ ამერიკის წყნარი ოკეანის სანაპიროს გასდევს — ჩრდილოეთ კალიფორნიიდან ორეგონის, ვაშინგტონისა და ბრიტანეთის კოლუმბიის გავლით სამხრეთ-აღმოსავლეთ ალასკამდე. აქ იზრდება გიგანტური წიწვოვანი ხეები, როგორებიცაა სიტკის ნაძვი, დასავლური ცუგა და გიგანტური ტუია, ჩრდილოეთ კალიფორნიაში კი — მარადმწვანე სეკვოია, მსოფლიოში ყველაზე მაღალი სახეობის ხე. სხვა ზომიერი ტენიანი ტყეები გვხვდება სამხრეთ ჩილეში, ახალ ზელანდიაში, ტასმანიაზე, იაპონიაში, ნორვეგიასა და ბრიტანეთის კუნძულების ნაწილში.

ზომიერი ტენიანი ტყეები შავი და კასპიის ზღვების გარშემოც არსებობს. დასავლეთ საქართველოში კოლხური ტენიანი ტყეები ისტორიული კოლხეთის ნოტიო დაბლობებსა და მთის ფერდობებზე იზრდება. ეს ტყეები რეგიონის ჭარბტენიან ტერიტორიებთან ერთად 2021 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა. ისინი თავშესაფარს აძლევს მცენარეთა მრავალ სახეობას, რომლებიც აქ გაცილებით ძველი დროიდან შემორჩა, როცა მსგავსი ტყეები ევროპისა და აზიის უფრო დიდ ნაწილს ფარავდა.

ტროპიკულ ტყეებთან შედარებით, ზომიერ ტენიან ტყეებში ნაკლები სახეობაა, მაგრამ ისინი სხვა მხრივ არიან განსაკუთრებულები: ჰექტარზე მეტი მერქნისა და სხვა ცოცხალი მასის დაგროვება შეუძლიათ, ვიდრე დედამიწის თითქმის ნებისმიერ სხვა ეკოსისტემას. მათი ტოტები და ღეროები ხავსების, მღიერებისა და გვიმრების სქელი საფარით არის დაფარული, წაქცეული ხეები კი იმდენად ნელა იხრწნება, რომ „მკვებავ მორებად“ იქცევა, რომლებზეც ახალი აღმონაცენი რიგებად ამოდის.

ტენიანი ტყეების სხვა ტიპები

ამ ორ მთავარ ტიპს შორის და მათ მიღმა კიდევ რამდენიმე ტიპი არსებობს:

• სუბტროპიკული ტენიანი ტყეები ეკვატორიდან ოდნავ მოშორებით იზრდება, სადაც ზამთარი ცოტათი უფრო გრილია, ნალექი კი ისევ უხვია, მაგალითად, აღმოსავლეთ ავსტრალიისა და სამხრეთ ჩინეთის ნაწილებში.
• მთის ტენიანი ტყეები ტროპიკულ მთებზე იზრდება. გარკვეულ სიმაღლეზე ისინი დროის დიდ ნაწილში ღრუბლებშია გახვეული და მათ ღრუბლიან ტყეებს უწოდებენ. მათი ხეები წყალს პირდაპირ ნისლიდან იჭერს, თავად ტყეები კი ხავსებით, ორქიდეებითა და გვიმრებით არის მდიდარი.
• მუსონური ტყეები იქ იზრდება, სადაც ხანგრძლივი მშრალი სეზონი ძალიან წვიმიან სეზონს ენაცვლება. მათ ბევრ ხეს მშრალ თვეებში ფოთლები სცვივა, ამიტომ მათ, როგორც წესი, ტროპიკული ტყის ცალკე ტიპად მიიჩნევენ და არა ნამდვილ ტენიან ტყედ.

სიცოცხლის აფეთქება

ტენიანი ტყეები დედამიწის ყველაზე მდიდარი სახმელეთო ეკოსისტემებია. ტროპიკული ტენიანი ტყის ერთ ჰექტარზე შეიძლება ხეების ასობით სხვადასხვა სახეობა იყოს, მაშინ როცა გრილი ჰავის ტყის ერთ ჰექტარზე, როგორც წესი, სულ რამდენიმე სახეობაა. პერუს ამაზონიაში ჩატარებული ერთი ცნობილი კვლევისას მეცნიერებმა ერთ ხეზე მცხოვრები ჭიანჭველების 40-ზე მეტი სახეობა დაითვალეს.

ტენიანი ტყის ზოგიერთი ბინადარი განსაკუთრებით საოცარია:

• ზარმაცები იმდენად ნელა მოძრაობენ, რომ მათ ბეწვში წყალმცენარეები იზრდება. ეს მათ მომწვანო ელფერს აძლევს, რაც ფოთლებს შორის დამალვაში ეხმარება.
• ფოთოლმჭრელი ჭიანჭველები იმ ფოთლებს, რომლებსაც დაათრევენ, არ ჭამენ. ისინი მათ ღეჭავენ და ფაფად აქცევენ, რომელზეც სოკოს ზრდიან, და სწორედ ეს სოკოა მათი საკვები. გარკვეული აზრით, ისინი მიწათმოქმედები არიან.
• შხამიანი ბაყაყები კაშკაშა ფერებით გამოირჩევიან, რომლებიც მტაცებლებს აფრთხილებს, რომ ისინი შხამიანები არიან.
• რაფლეზია არნოლდი, რომელიც სუმატრასა და ბორნეოზე გვხვდება, მცენარეთა შორის ყველაზე დიდ ცალკეულ ყვავილს ისხამს. მას ლპობადი ხორცის სუნი აქვს, რაც მის დამმტვერავ ბუზებს იზიდავს.
• ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის ღრიალა მაიმუნები ყველაზე ხმაურიან სახმელეთო ცხოველებს შორის არიან; მათი ყვირილი ტყეში დიდ მანძილზე ისმის.

ტენიან ტყეებში ყოველ წელს ახალ სახეობებს აღმოაჩენენ, და ბევრი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ ტენიანი ტყის მწერების უმეტესობა ჯერ კიდევ აღწერილი არ არის.

რატომ არის ტენიანი ტყეები ყველასთვის მნიშვნელოვანი

ამინდი და წყალი

ტენიანი ტყეები საკუთარი წვიმის შექმნაში მონაწილეობენ. ხეები ნიადაგიდან წყალს იწოვენ და ფოთლების მეშვეობით ორთქლის სახით გამოყოფენ — ამ პროცესს ტრანსპირაცია ეწოდება. ამაზონიის თავზე მოსული წვიმის დიდი ნაწილი ის წყალია, რომელიც თავად ტყემ გადაამუშავა. ნოტიო ჰაერს, რომელსაც ქარი ტყიდან მიერეკება, წვიმა შორეულ სახნავ-სათეს მიწებსა და ქალაქებშიც მიაქვს, ამიტომაც ორთქლის ამ ნაკადებს ზოგჯერ „მფრინავ მდინარეებს“ უწოდებენ.

ნახშირბადი და კლიმატი

ტენიანი ტყეები უზარმაზარი რაოდენობის ნახშირბადს ინახავს ღეროებში, ფესვებსა და ნიადაგში. სანამ ტყე დგას, ეს ნახშირბადი ატმოსფეროს მიღმა რჩება. როცა ტყეებს ჩეხავენ და წვავენ, მისი დიდი ნაწილი ნახშირორჟანგის სახით გამოიყოფა — ეს აირი კი გლობალურ დათბობას უწყობს ხელს.

ამაზონიას ხშირად „პლანეტის ფილტვებს“ უწოდებენ, მაგრამ ეს მეტსახელი შეცდომაში შემყვანია. ტყე ფოტოსინთეზის მეშვეობით მართლაც ბევრ ჟანგბადს გამოიმუშავებს, თუმცა მისი მცენარეები, ცხოველები და მიკრობები სუნთქვისა და დაშლის დროს თითქმის იმავე რაოდენობას მოიხმარენ. მისი ნამდვილი გლობალური მნიშვნელობა ნახშირბადის შენახვაში, ნალექების ფორმირებასა და ბიომრავალფეროვნების დაცვაშია.

საკვები, მასალები და წამლები

ყოველდღიური მოხმარების ბევრი პროდუქტი იმ მცენარეებიდან მოდის, რომელთა სამშობლო ტენიანი ტყეები ან მათი მეზობელი ტყიანი რეგიონებია. კაკაო, შოკოლადის ნედლეული, ამაზონიის რეგიონიდან წარმოშობილი პატარა ხისგან მიიღება. ბუნებრივი კაუჩუკი პირველად ამაზონიური ჰევეასგან მოიპოვეს. ვანილი მექსიკისა და ცენტრალური ამერიკის ხვიარა ორქიდეის ნაყოფია. ბრაზილიურ კაკალს დღემდე ამაზონიის ველურ ხეებზე კრეფენ.

ტროპიკული ტყეების მცენარეებმა მნიშვნელოვანი წამლებიც გვაჩუქეს. ქინინი, რომელსაც ანდების ქინაქინის ხის ქერქიდან იღებენ, საუკუნეების განმავლობაში მალარიის მკურნალობის მთავარი საშუალება იყო. კურარე — შხამი, რომელსაც სამხრეთ ამერიკის ზოგიერთი ძირძველი ხალხი სანადირო ისრების წვერებს უსვამდა — ისეთი წამლების შექმნის საფუძველი გახდა, რომლებიც ქირურგიული ოპერაციების დროს კუნთებს ადუნებს.

საფრთხეები და დაცვა

ოდესღაც ტენიანი ტყეები პლანეტის გაცილებით დიდ ნაწილს ფარავდა, ვიდრე დღეს. მათი განადგურების მთავარი მიზეზებია მიწის გაწმენდა პირუტყვის საძოვრებისა და ისეთი კულტურებისთვის, როგორებიცაა სოია და ზეთოვანი პალმა, ხის ჭრა, სამთო მოპოვება და გზების მშენებლობა, რომლებიც მიყრუებულ ადგილებს დასასახლებლად ხსნის. ბორნეოსა და სუმატრაზე ზეთოვანი პალმის პლანტაციების გავრცელებამ ორანგუტანების საბინადრო გარემოს დიდი ნაწილი გაანადგურა და ისინი დღეს გადაშენების კრიტიკულ საფრთხეში არიან.

რადგან ტენიანი ტყეების ნიადაგი ღარიბია, გაწმენდილი მიწა მიწათმოქმედებისთვის ხშირად მხოლოდ მცირე ხნით გამოდგება, ტყე კი ძალიან ნელა აღდგება, თუ საერთოდ აღდგება. მეცნიერები ისიც აფრთხილებენ, რომ თუ ამაზონია ზედმეტად დიდ ფართობს დაკარგავს, მისმა ნაწილებმა შეიძლება გარდატეხის წერტილს მიაღწიოს, რის შემდეგაც დარჩენილი ტყე საკუთარი თავის შესანარჩუნებლად საკმარის წვიმას ვეღარ გამოიმუშავებს და თანდათან უფრო მშრალ, სავანის მსგავს მცენარეულობად შეიძლება იქცეს.

თუმცა იმედის საფუძველიც არსებობს. ბევრმა ქვეყანამ ტენიანი ტყეების დასაცავად ეროვნული პარკები და ნაკრძალები შექმნა. კვლევებმა აჩვენა, რომ ტერიტორიებზე, რომლებსაც ძირძველი ხალხები მართავენ — ისინი კი ათასობით წელია ტენიან ტყეებში ცხოვრობენ და მათზე ზრუნავენ, — ტყის ჩეხვის ტემპი ხშირად გაცილებით დაბალია, ვიდრე მიმდებარე ტერიტორიებზე. თანამგზავრული მონიტორინგი დღეს უკანონო ჩეხვის სწრაფად გამოვლენის საშუალებას იძლევა, ხოლო ისეთი პროდუქციის არჩევამ, რომელიც სერტიფიცირებულია, როგორც პასუხისმგებლიანად მართული წყაროებიდან მიღებული, შეიძლება ტყეებზე ზეწოლა შეამციროს.

საინტერესო ფაქტები ტენიანი ტყეების შესახებ

• რადგან ტენიანი ტყეები ძალიან ნოტიოა, ბუნებრივი ხანძრები მათში თითქმის უცნობია. დღეს ტენიან ტყეებში ხანძრების უმეტესობას ადამიანები აჩენენ, რომლებიც მიწას წმენდენ.
• ვარჯებში ზოგიერთ ხეს ეპიფიტების მთელი პატარა ბაღები უჭირავს, და ამ მცენარეებისა და მათში დაგროვილი წყლის წონა შეიძლება იმდენად დიდი გახდეს, რომ ტოტები ტყდება.
• კალიფორნიის ზომიერი ტენიანი ტყეების მარადმწვანე სეკვოიებს შორისაა ყველაზე მაღალი ცნობილი ცოცხალი ხეები, რომელთა სიმაღლე 110 მეტრს აღემატება.
• ავსტრალიაში, ქვინსლენდის ნოტიო ტროპიკებში შემორჩენილია მცენარეთა ოჯახები, რომელთა წინაპრების ისტორია ათეულობით მილიონ წელს ითვლის, და ეს გვაძლევს წარმოდგენას, როგორი შეიძლება ყოფილიყო უძველესი ტყეები.

ორთქლით სავსე ამაზონიიდან კოლხეთის ნისლიან ფერდობებამდე ტენიანი ტყეები ის ადგილებია, სადაც წყალი, სინათლე და სიცოცხლე არაჩვეულებრივად არის ერთმანეთთან გადაჯაჭვული. იმის გაგება, თუ როგორ არის ისინი მოწყობილი, პირველი ნაბიჯია იმისთვის, რომ მომავალ თაობებს ხელუხლებლად შევუნარჩუნოთ.