კვება: როგორ იქცევა საკვები ენერგიად, ზრდად და ჯანმრთელობად

რას ნიშნავს სინამდვილეში კვება

კვება ბიოქიმიური და ფიზიოლოგიური პროცესების ერთობლიობაა, რომელთა მეშვეობითაც ცოცხალი ორგანიზმი საკვებსა და წყალს სიცოცხლის შესანარჩუნებლად იყენებს. საკვები გვაწვდის საკვებ ნივთიერებებს: ნივთიერებებს, რომლებსაც სხეული შლის ენერგიის გამოსათავისუფლებლად, ნედლეულად იყენებს ქსოვილების ასაშენებლად და აღსადგენად, ან მცირე რაოდენობით სჭირდება იმისთვის, რომ მასში ქიმიური რეაქციები შეუფერხებლად მიმდინარეობდეს. გულის ყოველი დარტყმა, ყოველი აზრი და ყოველი მზარდი თმის ღერი დამოკიდებულია მოლეკულებზე, რომლებიც ოდესღაც ორგანიზმში საკვებთან ერთად მოხვდა.

კვება მხოლოდ ჭამა არ არის. ის საკვების მთელ გზას მოიცავს: მის შერჩევასა და მიღებას, უფრო წვრილ ნაწილებად მონელებას, ამ ნაწილების სისხლში შეწოვას, მათ უჯრედებამდე მიტანას და, ბოლოს, მათ გამოყენებას ნივთიერებათა ცვლაში, ანუ მეტაბოლიზმში, — ქიმიური რეაქციების ქსელში, რომელიც უჯრედს სიცოცხლეს უნარჩუნებს. მეცნიერებას, რომელიც ამ ყველაფერს შეისწავლის, კვების მეცნიერება ეწოდება. იგი ქიმიას, ბიოლოგიასა და მედიცინას ეყრდნობა და, მართალია, ყველა სახის ორგანიზმს მოიცავს, მაგრამ კვლევების უმეტესობა ადამიანის კვებას ეძღვნება.

მთავარი იდეა წონასწორობაა. საკვებ ნივთიერებას შეუცვლელს უწოდებენ, თუ ორგანიზმს მისი წარმოქმნა არ შეუძლია, ან საკმარისი რაოდენობით ვერ წარმოქმნის და ამიტომ საკვებიდან უნდა მიიღოს. შეუცვლელი ნივთიერების ნაკლებობა პრობლემებს იწვევს, მაგრამ მისი სიჭარბეც ასევე საზიანოა. ორივე შემთხვევა არასრულფასოვანი კვების ფორმაა: ეს ტერმინი ცუდ, არასწორ კვებას აღნიშნავს და არა უბრალოდ საკვების სიმცირეს.

საკვები ნივთიერებების ძირითადი ჯგუფები

საკვებ ნივთიერებებს, როგორც წესი, ორ დიდ ჯგუფად ყოფენ. მაკრონუტრიენტები დიდი რაოდენობით გვჭირდება, გრამებით იზომება და მათი უმეტესობა ენერგიას გვაძლევს. მიკრონუტრიენტები უმცირესი რაოდენობით გვჭირდება, მილიგრამებით ან მიკროგრამებითაც კი იზომება, მაგრამ ნაკლებად მნიშვნელოვანი სულაც არ არის.

ნახშირწყლები

ნახშირწყლები ნახშირბადის, წყალბადისა და ჟანგბადისგან შედგება. უმარტივესი მათგანი შაქრებია, მაგალითად, გლუკოზა და ფრუქტოზა; უფრო გრძელი ჯაჭვები სახამებელს ქმნის, რომელიც პურში, ბრინჯში, კარტოფილსა და მაკარონშია. ორგანიზმი სახამებელს გლუკოზამდე შლის, გლუკოზა კი ტვინის მთავარი საწვავი და კუნთების მნიშვნელოვანი საწვავია. ზედმეტი გლუკოზა შეიძლება გლიკოგენის სახით მარაგდეს ღვიძლსა და კუნთებში, ან ცხიმად გარდაიქმნას.

ცილები

ცილები უფრო მცირე ერთეულების, ამინომჟავების, გრძელი ჯაჭვებია. ადამიანის ცილები ოცი სტანდარტული ამინომჟავისგან შენდება, მათგან ცხრა კი მოზრდილებისთვის შეუცვლელია, ანუ საკვებით უნდა შემოვიდეს. ცილებისგან შედგება კუნთები, კანი, თმა და ფერმენტები — მოლეკულური მანქანები, რომლებიც ქიმიურ რეაქციებს აჩქარებს. ხორცი, თევზი, კვერცხი, რძის ნაწარმი, ლობიო, ოსპი და კაკალი ცილის მდიდარი წყაროა. ცხოველური ცილები ჩვეულებრივ ყველა შეუცვლელ ამინომჟავას კარგი თანაფარდობით შეიცავს, მცენარეული საკვები კი შეიძლება ერთმანეთს შევუხამოთ, მაგალითად, მარცვლეული — პარკოსნებს, რათა სრული ნაკრები მივიღოთ.

ცხიმები

ცხიმები, ანუ ლიპიდები, საკვებში ენერგიის ყველაზე კონცენტრირებული წყაროა. ისინი ყოველი უჯრედის გარსსაც ქმნის, ორგანიზმს ზოგიერთი ვიტამინის შეწოვაში ეხმარება და თბოიზოლაციისა და დამცავი ბალიშის როლს ასრულებს. ორი ცხიმოვანი მჟავა — ლინოლის მჟავა (ომეგა-6) და ალფა-ლინოლენის მჟავა (ომეგა-3) — ადამიანისთვის შეუცვლელია. ისინი მცენარეულ ზეთებში, კაკლოვნებში, თესლებსა და თევზშია.

ვიტამინები

ვიტამინები ორგანული ნაერთებია, რომლებიც ორგანიზმს მცირე რაოდენობით სჭირდება. ადამიანს ცამეტი ვიტამინი სჭირდება. ოთხი მათგანი ცხიმში ხსნადია (A, D, E და K) და შეიძლება სხეულის ცხიმსა და ღვიძლში დაგროვდეს. დანარჩენი წყალში ხსნადია: ვიტამინი C და B ჯგუფის რვა ვიტამინი. მათი უმეტესობა დიდხანს არ ინახება ორგანიზმში, ამიტომ რეგულარულად უნდა მივიღოთ. ბევრი ვიტამინი ფერმენტებს მუშაობაში ეხმარება; ვიტამინი A მხედველობისთვისაა საჭირო, ვიტამინი D — მაგარი ძვლებისთვის, ვიტამინი K კი — სისხლის შედედებისთვის.

მინერალები

მინერალები ორგანიზმისთვის საჭირო ქიმიური ელემენტებია, მაგალითად, კალციუმი, ფოსფორი, კალიუმი, ნატრიუმი, მაგნიუმი, რკინა, თუთია და იოდი. კალციუმი და ფოსფორი ძვლებსა და კბილებს აშენებს. რკინა ჰემოგლობინის — სისხლის წითელი უჯრედების ცილის, რომელიც ჟანგბადს გადაიტანს, — ცენტრშია მოთავსებული. ფარისებრი ჯირკვალი იოდს ჰორმონების წარმოსაქმნელად იყენებს, ეს ჰორმონები კი არეგულირებს, რა სისწრაფით ხარჯავს ორგანიზმი ენერგიას.

წყალი და საკვები ბოჭკო

წყალს ზოგჯერ საკვები ნივთიერებების ჩამონათვალში არ ასახელებენ, თუმცა სწორედ მის გარეშე შეგვიძლია ყველაზე ნაკლებ ხანს გავძლოთ. ის მოზრდილი ადამიანის სხეულის მასის დაახლოებით 60 პროცენტს შეადგენს, საკვებ ნივთიერებებსა და ნარჩენებს გადაიტანს და ოფლის მეშვეობით სხეულის ტემპერატურის რეგულირებაში გვეხმარება. საკვები ბოჭკო მცენარეული ნახშირწყლების ჯგუფია, რომელთა დაშლაც ადამიანის საჭმლის მომნელებელ ფერმენტებს არ შეუძლია. ბოჭკო მოცულობას მატებს ნაწლავის შიგთავსს და მის მოძრაობას უწყობს ხელს, მსხვილი ნაწლავის ბაქტერიები კი მისი ნაწილის ფერმენტაციას ახდენენ და წარმოქმნიან ნივთიერებებს, რომლებიც ნაწლავის კედლის უჯრედებს კვებავს.

თეფშიდან უჯრედამდე: მონელება და ნივთიერებათა ცვლა

მონელება პირის ღრუში იწყება, სადაც კბილები საკვებს აქუცმაცებს, ნერწყვი კი სახამებლის დაშლას იწყებს. კუჭში ძლიერი მჟავა და ფერმენტები ცილების დაშლას იწყებენ. მთავარი სამუშაო წვრილ ნაწლავში სრულდება: აქ კუჭქვეშა ჯირკვლის ფერმენტები და ღვიძლის მიერ გამომუშავებული ნაღველი ნახშირწყლებს მარტივ შაქრებად, ცილებს — ამინომჟავებად, ცხიმებს კი ცხიმოვან მჟავებად შლის. წვრილი ნაწლავის შიდა კედელი დაფარულია მილიონობით პაწაწინა თითისებრი წანაზარდით, ხაოებით, რომლებიც უზარმაზარ ზედაპირს ქმნის, რათა ეს მცირე მოლეკულები სისხლსა და ლიმფაში შეიწოვოს.

ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ საკვები ნივთიერებები ორი სახის ცვლაში მონაწილეობს. კატაბოლიზმი მოლეკულებს შლის ენერგიის გამოსათავისუფლებლად. უჯრედებში გლუკოზა და ცხიმოვანი მჟავები თანდათან იჟანგება, ძირითადად სტრუქტურებში, რომლებსაც მიტოქონდრიები ეწოდება, ენერგია კი ინახება მოლეკულაში, სახელად ატფ, რომელიც უჯრედის ენერგეტიკულ ვალუტას წარმოადგენს. ანაბოლიზმი პირიქით მოქმედებს: ენერგიას დიდი მოლეკულების ასაშენებლად იყენებს, მაგალითად, ახალი ცილებისა მზარდი კუნთებისთვის ან ახალი დნმ-ისა გაყოფადი უჯრედებისთვის.

ჩვენს სხეულში ტრილიონობით მიკრობიც ცხოვრობს, განსაკუთრებით მსხვილ ნაწლავში. მიკრობების ეს ერთობლიობა, რომელსაც ნაწლავის მიკრობიოტა ეწოდება, ბოჭკოს დაშლაში გვეხმარება და ზოგიერთ ვიტამინს გამოიმუშავებს, მათ შორის ვიტამინ K-სა და B ჯგუფის ზოგიერთ ვიტამინს. მკვლევრები ჯერ კიდევ არკვევენ, რამდენად ძლიერ მოქმედებენ ეს მიკრობები მონელებასა და ჯანმრთელობაზე.

ენერგია: კალორიების დათვლა

საკვების ენერგია კილოკალორიებით ან კილოჯოულებით იზომება. ერთი კილოკალორია ის ენერგიაა, რომელიც საჭიროა ერთი კილოგრამი წყლის ტემპერატურის ერთი გრადუსით (ცელსიუსით) ასაწევად. საკვების ეტიკეტებზე ეს ერთეული ხშირად დიდი ასოთი იწერება, როგორც Calorie, რაც შეიძლება დამაბნეველი იყოს, რადგან ერთი ასეთი კვებითი კალორია ათას მცირე კალორიას უდრის.

მეცნიერებმა საკვების ენერგია პირველად ასე გაზომეს: საკვებს წვავდნენ დახურულ, წყლით გარშემორტყმულ ჭურჭელში, რომელსაც კალორიმეტრული ბომბი ეწოდება, და აღრიცხავდნენ, რამდენად გათბა წყალი. XIX საუკუნის ბოლოს ამერიკელმა ქიმიკოსმა უილბურ ეტუოტერმა დაადგინა, ამ ენერგიის რა ნაწილის გამოყენება შეუძლია რეალურად ადამიანის ორგანიზმს. მისი მარტივი წესი დღესაც გამოიყენება: დაახლოებით 4 კილოკალორია ნახშირწყლის ერთ გრამზე, დაახლოებით 4 — ცილის ერთ გრამზე და დაახლოებით 9 — ცხიმის ერთ გრამზე.

სრული მოსვენების დროსაც კი ორგანიზმი ენერგიის დიდ ნაწილს მხოლოდ სიცოცხლის შენარჩუნებას ახმარს: გულის ცემას, სუნთქვასა და სხეულის სითბოს. ამას ბაზალური მეტაბოლიზმი ეწოდება. მარტო ტვინი მოსვენებულ მდგომარეობაში სხეულის ენერგიის დაახლოებით მეხუთედს მოიხმარს, თუმცა სხეულის მასის მხოლოდ 2 პროცენტს შეადგენს. ბავშვებს ზრდისთვის დამატებითი ენერგია და საკვები ნივთიერებები სჭირდებათ, ამიტომაა ბავშვობაში სწორი კვება ასეთი მნიშვნელოვანი.

როცა კვება ირღვევა: არასრულფასოვანი კვება

კვების უკმარისობა

როცა ადამიანი დიდი ხნის განმავლობაში საკმარის ენერგიასა და ცილას ვერ იღებს, ორგანიზმი საწვავად საკუთარი ქსოვილების გამოყენებას იწყებს. მძიმე ფორმებს შორისაა მარაზმი, როცა სხეული უკიდურესად გამხდარი და გამოფიტული ხდება, და კვაშიორკორი, რომელიც ცილის მწვავე ნაკლებობას უკავშირდება და შეშუპებას იწვევს, განსაკუთრებით ფეხებისა და მუცლის არეში. კვების უკმარისობა იმუნურ სისტემას ასუსტებს, ამიტომ ინფექციები უფრო ხშირი და საშიში ხდება, ბავშვებში კი შეიძლება ზრდის შეფერხება გამოიწვიოს, ანუ ბავშვი იმაზე დაბალი იზრდება, ვიდრე უნდა ყოფილიყო.

ნაკლებობით გამოწვეული დაავადებები

ერთი მიკრონუტრიენტის ნაკლებობამაც კი შეიძლება კონკრეტული დაავადება გამოიწვიოს. ვიტამინ C-ის გარეშე კოლაგენი სათანადოდ ვერ წარმოიქმნება და ვითარდება სურავანდი: ღრძილები სისხლდება, ჭრილობები კი ნელა შუშდება. ბავშვობაში ვიტამინ D-ის ან კალციუმის ნაკლებობა რაქიტს იწვევს, რომლის დროსაც ძვლები რბილდება და იღუნება. თიამინის (ვიტამინ B1-ის) ნაკლებობა ბერი-ბერის იწვევს, რომელიც ნერვებსა და გულს აზიანებს, ნიაცინის ნაკლებობა კი — პელაგრას, რომელიც კანზე, საჭმლის მომნელებელ სისტემასა და ტვინზე მოქმედებს. იოდის ნაკლებობამ შეიძლება ფარისებრი ჯირკვალი გაადიდოს და ჩიყვი წარმოქმნას, ორსულობისას კი ბავშვის ტვინის განვითარებას ავნოს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, რკინის ნაკლებობა მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებული კვებითი დეფიციტია, ვიტამინ A-ს ნაკლებობა კი ბავშვებში თავიდან აცილებადი სიბრმავის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია. რადგან ასეთი დეფიციტი შეიძლება მაშინაც არსებობდეს, როცა ადამიანი საკმარის კალორიებს იღებს, მას ზოგჯერ ფარულ შიმშილს უწოდებენ.

ჭარბი კვება

არასრულფასოვან კვებას ისიც განეკუთვნება, როცა ადამიანი იმაზე მეტ ენერგიას იღებს, ვიდრე ორგანიზმი ხარჯავს. ზედმეტი ენერგია ცხიმის სახით მარაგდება და წლების განმავლობაში შეიძლება სიმსუქნე გამოიწვიოს, რაც მე-2 ტიპის დიაბეტის, გულის დაავადებებისა და ზოგიერთი სხვა დაავადების რისკს ზრდის. ერთი რომელიმე ნივთიერების სიჭარბეც შეიძლება საზიანო იყოს. განსაკუთრებით ცხიმში ხსნადი ვიტამინები შეიძლება ტოქსიკურ დონემდე დაგროვდეს: არქტიკის მკვლევრები, რომლებმაც თეთრი დათვის ღვიძლი ჭამეს, რომელიც ვიტამინ A-თი განსაკუთრებით მდიდარია, მძიმედ დაავადდნენ. დღეს ბევრი ქვეყანა არასრულფასოვანი კვების ორმაგი ტვირთის წინაშე დგას: კვების უკმარისობა და სიმსუქნე გვერდიგვერდ არსებობს, ზოგჯერ ერთი ოჯახის ფარგლებშიც კი.

როგორ აღმოაჩინეს მეცნიერებმა საკვები ნივთიერებები

ისტორიის უდიდეს ნაწილში ადამიანებმა იცოდნენ, რომ ზოგიერთი საკვები ჯანმრთელობას უნარჩუნებდათ, მაგრამ არ იცოდნენ, რატომ. მედიცინის ერთ-ერთი პირველი კონტროლირებადი ექსპერიმენტი სწორედ კვებას ეხებოდა. 1747 წელს შოტლანდიელმა საზღვაო ქირურგმა ჯეიმს ლინდმა სურავანდით დაავადებული მეზღვაურები მცირე ჯგუფებად დაყო და თითოეულ ჯგუფს განსხვავებული მკურნალობა დაუნიშნა. ვინც ფორთოხლები და ლიმონები მიიღო, საოცრად სწრაფად გამოკეთდა. მიუხედავად ამისა, ათწლეულები გავიდა, სანამ ბრიტანულმა საზღვაო ფლოტმა მეზღვაურების ციტრუსის წვენით რეგულარული მომარაგება დაიწყო.

XVIII საუკუნის ბოლოს ფრანგმა ქიმიკოსმა ანტუან ლავუაზიემ აჩვენა, რომ სუნთქვა ერთგვარი ნელი წვაა: ორგანიზმი ჟანგბადს იყენებს საკვებიდან ენერგიის გამოსათავისუფლებლად და ნახშირორჟანგს გამოყოფს, ზუსტად ისე, როგორც სანთელი. ამ იდეამ ნივთიერებათა ცვლის შესწავლას ჩაუყარა საფუძველი. XIX საუკუნეში ქიმიკოსებმა ნახშირწყლები, ცხიმები და ცილები გამოყვეს, და ბევრს მიაჩნდა, რომ ეს ნივთიერებები მინერალებთან და წყალთან ერთად ყველაფერი იყო, რაც ადამიანს სჭირდებოდა.

ეს რწმენა ბერი-ბერის გამოცანამ დაანგრია. 1890-იან წლებში ჰოლანდიელმა ექიმმა ქრისტიან ეიკმანმა, რომელიც ნიდერლანდების აღმოსავლეთ ინდოეთში (დღევანდელ ინდონეზიაში) მუშაობდა, შენიშნა, რომ გაპრიალებული თეთრი ბრინჯით ნაკვებ ქათმებს ბერი-ბერის მსგავსი დაავადება უვითარდებოდათ, გაუპრიალებელი ბრინჯით ნაკვებ ქათმებს კი — არა. მარცვლის გარე შრეებში რაღაც იყო, რაც მათ იცავდა. 1912 წელს პოლონელმა ბიოქიმიკოსმა კაზიმირ ფუნკმა ივარაუდა, რომ ასეთ დაავადებებს განსაკუთრებული ნივთიერებების ნაკლებობა იწვევს, და მათ vitamines უწოდა, ინგლისური vital amines-იდან, რაც სასიცოცხლო ამინებს ნიშნავს. როცა გაირკვა, რომ ყველა მათგანი ამინი არ არის, ინგლისურად ბოლო e ჩამოაშორეს და ასე გაჩნდა თანამედროვე სიტყვა vitamin. ეიკმანმა 1929 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში ინგლისელ ბიოქიმიკოს ფრედერიკ გოულენდ ჰოპკინსთან ერთად გაიყო, რომელმაც აჩვენა, რომ ცხოველებს ცნობილი საკვები ნივთიერებების გარდა დამატებითი კვებითი ფაქტორებიც სჭირდებათ.

XX საუკუნის დასაწყისში ამერიკელმა ექიმმა ჯოზეფ გოლდბერგერმა დაამტკიცა, რომ პელაგრას, რომელიც მაშინ შეერთებული შტატების სამხრეთში ფართოდ იყო გავრცელებული, ღარიბი კვება იწვევდა და არა მიკრობები. 1920-იან წლებში შვეიცარიამ და შეერთებულმა შტატებმა სუფრის მარილში იოდის დამატება დაიწყეს. ეს ისტორიაში ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე მარტივი და წარმატებული ღონისძიება იყო, რამაც ჩიყვის გავრცელება მკვეთრად შეამცირა.

კვება ადამიანის მიღმა

ყველა ცოცხალ არსებას სჭირდება კვება, მაგრამ მას სრულიად განსხვავებული გზებით იღებენ. ავტოტროფები, მაგალითად, მცენარეები, წყალმცენარეები და ზოგიერთი ბაქტერია, ორგანულ მოლეკულებს თავად ქმნიან. მცენარეები ფოტოსინთეზისთვის მზის სინათლეს, ნახშირორჟანგსა და წყალს იყენებენ, შემდეგ კი ფესვებით ნიადაგიდან მინერალებს შეიწოვენ. სამი მინერალი, რომელიც მათ ყველაზე დიდი რაოდენობით სჭირდებათ, აზოტი, ფოსფორი და კალიუმია, ამიტომაც სწორედ ისინია ბაღის სასუქების ძირითადი შემადგენელი ნაწილები. ჰეტეროტროფებმა, მათ შორის ცხოველებმა და სოკოებმა, ორგანული მოლეკულები სხვა ორგანიზმების ან მათი ნარჩენების ჭამით ან შეწოვით უნდა მოიპოვონ.

ბუნებაში გასაოცარი გამოსავლებიც გვხვდება. მწერიჭამია მცენარეები, მაგალითად, ვენერას ბუზიჭერია, ღარიბ, ჭაობიან ნიადაგებზე იზრდება და მწერებს ძირითადად აზოტისა და სხვა მინერალების მოსაპოვებლად იჭერს და არა ენერგიისთვის. ძროხებსა და სხვა მცოხნავ ცხოველებს ბალახის ცელულოზის მონელება თავად არ შეუძლიათ; ამას მათ ნაცვლად დიდ, მრავალკამერიან კუჭში მცხოვრები მიკრობები აკეთებენ. ტერმიტებიც, რომლებიც მერქნით იკვებებიან, მის დასაშლელად საკუთარ ნაწლავში მცხოვრებ მიკრობებზე არიან დამოკიდებული.

როგორ შევადგინოთ დაბალანსებული რაციონი

არცერთი საკვები არ შეიცავს ყველა საკვებ ნივთიერებას საჭირო რაოდენობით, ამიტომ ჯანდაცვის სპეციალისტები მრავალფეროვან კვებას გვირჩევენ. ბევრი ქვეყანა კვების რეკომენდაციებს მარტივი სურათების სახით აქვეყნებს. 2011 წელს შეერთებულმა შტატებმა თავისი ცნობილი კვების პირამიდა თეფშის ფორმის სქემით, სახელად MyPlate, ჩაანაცვლა. ეს სქემა აჩვენებს, რომ ბოსტნეულსა და ხილს თეფშის დაახლოებით ნახევარი უნდა ეკავოს, დანარჩენს კი მარცვლეული და ცილოვანი პროდუქტები ინაწილებენ.

რჩევებს შორის, რომლებიც ეროვნული რეკომენდაციების უმეტესობაში გვხვდება, აღსანიშნავია:

• ბევრი ბოსტნეულის, ხილის, მთლიანმარცვლოვანი პროდუქტების, პარკოსნებისა და კაკლოვნების ჭამა.
• ძირითად სასმელად წყლის არჩევა.
• ტკბილი სასმელებისა და დამატებული შაქრით მდიდარი საკვების შეზღუდვა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია გვირჩევს, რომ თავისუფალი შაქრები დღიური ენერგიის 10 პროცენტზე ნაკლებს შეადგენდეს.
• ნაკლები მარილის მოხმარება. მოზრდილებისთვის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია დღეში 5 გრამზე ნაკლებს გვირჩევს.
• უპირატესობის მინიჭება უჯერი ცხიმებისთვის, რომლებიც მცენარეულ ზეთებში, კაკლოვნებსა და თევზშია, ნაჯერი ცხიმების დიდი რაოდენობის ნაცვლად.

მოთხოვნილებები ცხოვრების განმავლობაშიც იცვლება. ჩვილებს, მზარდ მოზარდებს, ორსულ ქალებსა და ხანდაზმულებს განსაკუთრებული საჭიროებები აქვთ, ამიტომ კვების რჩევები ხშირად ასაკსა და ცხოვრების ეტაპს ერგება.

საინტერესო ფაქტები კვების შესახებ

• ძუძუმწოვრების უმეტესობას ვიტამინ C-ის გამომუშავება თავად შეუძლია, ადამიანს კი — არა. ამ მხრივ ჩვენ ადამიანისმაგვარ და სხვა მაიმუნებს, ზღვის გოჭებსა და ზოგიერთ ღამურას ვგავართ, ამიტომაც სურავანდი შეიძლება ადამიანს დაემართოს, მაგრამ არა ძაღლს ან კატას.
• ვიტამინი D უჩვეულოა: კანს შეუძლია მისი წარმოქმნა მზის სინათლის ზემოქმედებით, ასე რომ, გარკვეული აზრით, ის ნაწილობრივ ვიტამინია, ნაწილობრივ კი ჰორმონი.
• ვიტამინ B12-ს მხოლოდ მიკრობები გამოიმუშავებენ. ცხოველები მას საკვებიდან ან ბაქტერიებისგან იღებენ, ამიტომ ადამიანებს, რომლებიც ცხოველურ პროდუქტებს არ მიირთმევენ, გამდიდრებულ საკვებს ან საკვებ დანამატებს ურჩევენ.
• საკვებ ბოჭკოს დიდხანს უსარგებლო ბალასტად მიიჩნევდნენ. დღეს მას აფასებენ როგორც ნაწლავის მიკრობიოტის საკვებს და ჯანსაღ საჭმლის მომნელებელ სისტემასთან კავშირის გამო.
• გამოთქმა ხარ ის, რასაც ჭამ, ერთი აზრით, სიტყვასიტყვით მართალია: შენი სხეულის ბევრი ატომი თანდათან იცვლება ატომებით, რომლებიც შენი საკვებიდან და სასმელიდან მოდის.