როგორ მუშაობს კალენდარი: მზის, მთვარისა და დროის მოთვინიერება
რა არის სინამდვილეში კალენდარი
კალენდარი არის დღეების მოწესრიგების სისტემა, რომელიც სახელებსა და ნომრებს ანიჭებს დროის უფრო ხანგრძლივ მონაკვეთებს: კვირებს, თვეებსა და წლებს. ასეთ სისტემაში თარიღი ერთ კონკრეტულ დღეზე მიუთითებს, მაგალითად, 1789 წლის 14 ივლისზე ან 2000 წლის 1 იანვარზე. ამ სიტყვით აღინიშნება ის ფიზიკური ნივთიც, რომელიც სისტემას ასახავს, როგორიცაა დაბეჭდილი კედლის კალენდარი ან ტელეფონის აპლიკაცია, ასევე დაგეგმილი მოვლენების ჩამონათვალი, მაგალითად, სასკოლო კალენდარი ან სასამართლო სხდომების კალენდარი. ისტორიკოსები „ანდერძების კალენდარზე“ ან „წერილების კალენდარზეც“ კი საუბრობენ, რაშიც დოკუმენტების ქრონოლოგიურ ნუსხას გულისხმობენ.
სიტყვა მომდინარეობს ლათინური kalendae-დან — ასე უწოდებდნენ რომაელები ყოველი თვის პირველ დღეს. კალენდებზე ვალებისა და პროცენტების გადახდის ვადა დგებოდა, ამიტომ რომაულ საანგარიშო წიგნს calendarium ერქვა. ამ საბუღალტრო ტერმინიდან წარმოიშვა სიტყვა, რომლითაც დღეს დღეების თვლის მთელ სისტემას აღვნიშნავთ.
კალენდრები მნიშვნელოვანია, რადგან ორგანიზებულ საზოგადოებაში თითქმის ყველაფერი მათზეა დამოკიდებული: როდის დათესონ და როდის აიღონ მოსავალი, როდის აღნიშნონ რელიგიური დღესასწაულები, როდის უნდა გადაიხადონ გადასახადები, როდის იწყება სწავლა და რამდენი წლისაა ადამიანი. მიუხედავად ამისა, კარგი კალენდრის შექმნა საოცრად ძნელია, რადგან ბუნება ხელს არ გვიწყობს.
პრობლემა: ბუნება ზუსტად არ იყოფა
კალენდრების უმეტესობა ეფუძნება სამ ბუნებრივ ციკლს, რომელთა დაკვირვებაც ცაზე ყველას შეუძლია.
- დღე-ღამე: დედამიწის ერთი ბრუნი მზესთან მიმართებით, სინათლისა და სიბნელის მონაცვლეობა.
- თვე: მთვარის ფაზების ციკლი ახალმთვარეობიდან ახალმთვარეობამდე, რომელიც საშუალოდ დაახლოებით 29,53 დღე-ღამე გრძელდება. მას სინოდურ თვეს უწოდებენ.
- წელი: წელიწადის დროების ციკლი. ტროპიკული წელი, რომელიც იზომება, მაგალითად, ერთი მარტის ბუნიობიდან მომდევნომდე, დაახლოებით 365,2422 დღე-ღამე გრძელდება.
პრობლემა ისაა, რომ ამ რიცხვებიდან არც ერთი არ ეტევა ზუსტად მეორეში. წელიწადი არ შეიცავს დღეების მთელ რიცხვს და არც თვეების მთელ რიცხვს: თორმეტი მთვარის თვე სულ დაახლოებით 354 დღეს შეადგენს, ანუ მზის წელიწადზე დაახლოებით 11 დღით ნაკლებს. ისტორიის ყოველი კალენდარი ამ უხერხულ წილადებს შორის კომპრომისია. მათ შემქმნელებს უნდა გადაეწყვიტათ, რომელი ციკლი იყო მათთვის უმთავრესი და როგორ გაესწორებინათ დროთა განმავლობაში დაგროვილი ცდომილებები.
სამი ძირითადი ტიპი
იმის მიხედვით, თუ რომელ ციკლს მისდევენ, კალენდრები სამ დიდ ოჯახად იყოფა.
- მზის კალენდრები წელიწადის დროებს მიჰყვება და მთვარეს ყურადღებას არ აქცევს. დღეს მთელ მსოფლიოში გამოყენებული გრიგორიანული კალენდარი მზისაა.
- მთვარის კალენდრები მთვარის ფაზებს მიჰყვება და წელიწადის დროებს ყურადღებას არ აქცევს. ყველაზე ცნობილი მაგალითია ისლამური კალენდარი.
- მთვარე-მზის კალენდრები ორივეს მიყოლას ცდილობს: იყენებს მთვარის თვეებს, მაგრამ დროდადრო დამატებით თვეს ამატებს, რათა წელიწადი წელიწადის დროებს არ დაშორდეს. ასე მუშაობს ებრაული და ტრადიციული ჩინური კალენდრები.
პირველი კალენდრები: მზერა ცისკენ
დამწერლობის გაჩენამდე დიდი ხნით ადრე ადამიანები დროს მზის, მთვარისა და ვარსკვლავების დაკვირვებით ადევნებდნენ თვალს. მრავალი პრეისტორიული ნაგებობა მზის წელიწადის საკვანძო მომენტებზეა ორიენტირებული. ინგლისში, სტოუნჰენჯში, მთავარი ღერძი ზაფხულის მზებუდობის დღეს მზის ამოსვლისა და ზამთრის მზებუდობის დღეს მზის ჩასვლის მიმართულებით არის განლაგებული, რაც მიანიშნებს, რომ მისი მშენებლები დიდ ყურადღებას აქცევდნენ წელიწადის გარდამტეხ წერტილებს.
ეგვიპტე და ვარსკვლავი, რომელიც წყალდიდობას აუწყებდა
ძველმა ეგვიპტემ შექმნა ერთ-ერთი უძველესი ცნობილი სამოქალაქო კალენდარი. მასში იყო 12 თვე, თითოეული 30-დღიანი, დაჯგუფებული ოთხთვიან სამ სეზონად, რომელთა სახელები ნილოსის ცხოვრებას უკავშირდებოდა: ახეთი (წყალდიდობა), პერეტი (ზრდა) და შემუ (მოსავალი). წლის ბოლოს ხუთი დამატებითი დღე ემატებოდა, ასე რომ, სულ 365 დღე გამოდიოდა. ეგვიპტელებმა ისიც შენიშნეს, რომ ნილოსის ყოველწლიური წყალდიდობა დაახლოებით მაშინ იწყებოდა, როცა კაშკაშა ვარსკვლავი სირიუსი უხილავობის პერიოდის შემდეგ პირველად ჩნდებოდა განთიადის ცაზე.
რადგან ეგვიპტური წელიწადი ზუსტად 365 დღისგან შედგებოდა, ნაკიანი დღის გარეშე, იგი ნამდვილ მზის წელიწადს ყოველ ოთხ წელიწადში დაახლოებით ერთი დღით ჩამორჩებოდა. საუკუნეების განმავლობაში თვეები ნელ-ნელა გადიოდნენ წელიწადის ყველა დროს.
მესოპოტამია და 19-წლიანი ციკლი
მესოპოტამიაში ბაბილონელები მთვარე-მზის კალენდარს იყენებდნენ, რომელშიც ყოველი თვე იწყებოდა მზის ჩასვლის შემდეგ მთვარის წვრილი ნამგლის პირველად დანახვით. თვეები რომ წელიწადის დროებს არ დაშორებოდა, საჭიროების შემთხვევაში მეცამეტე თვეს ამატებდნენ. დროთა განმავლობაში ბაბილონელმა ასტრონომებმა მყარი წესი დაადგინეს: ყოველ 19 წელიწადში შვიდი დამატებითი თვე. იგივე თანაფარდობა საბერძნეთში ძვ. წ. V საუკუნეში მეტონ ათენელმა აღწერა და იგი მეტონის ციკლის სახელითაა ცნობილი: 19 მზის წელიწადი თითქმის ზუსტად 235 მთვარის თვეს შეიცავს. ეს მოხერხებული დამთხვევა დღემდე უდევს საფუძვლად ებრაულ კალენდარსა და აღდგომის თარიღის გამოთვლის მეთოდს.
რომიდან მთელ მსოფლიომდე
კალენდარს, რომელსაც დღეს ადამიანთა უმრავლესობა იყენებს, ფესვები ძველ რომში აქვს, და მისი ისტორია ბევრ მის უცნაურობას ხსნის.
ადრეული რომაული კალენდარი
რომაული გადმოცემის თანახმად, უძველეს რომაულ კალენდარს მხოლოდ ათი თვე ჰქონდა: იწყებოდა მარტში და მთავრდებოდა დეკემბერში, ზამთრის პერიოდი კი საერთოდ არ ითვლებოდა. იანვარი და თებერვალი მოგვიანებით დაემატა. სწორედ ამიტომ ეწოდება სექტემბერს, ოქტომბერს, ნოემბერსა და დეკემბერს ლათინური სიტყვებიდან „შვიდი“, „რვა“, „ცხრა“ და „ათი“ ნაწარმოები სახელები, თუმცა დღეს ისინი მეცხრე-მეთორმეტე თვეებია. რომაული თვეები კვირებად კი არ იყოფოდა, არამედ სამი მუდმივი წერტილით: კალენდებით (პირველი დღე), ნონებითა და იდებით, რომლებიც თვის შუა რიცხვებში მოდიოდა. მარტის იდები, 15 რიცხვი, ცნობილი გახდა, როგორც დღე, როცა ძვ. წ. 44 წელს იულიუს კეისარი მოკლეს.
იულიუსამდელი რომაული წელიწადი მხოლოდ 355 დღისგან შედგებოდა, და მოხელეებს დროდადრო დამატებითი თვის ჩასმა ევალებოდათ. რადგან ამას ხშირად არარეგულარულად, ზოგჯერ კი პოლიტიკური მოსაზრებით აკეთებდნენ, კალენდარი წელიწადის დროებს ძლიერ დაშორდა.
იულიუს კეისრის რეფორმა
იულიუს კეისარმა პრობლემა ალექსანდრიელი ასტრონომის, სოსიგენეს დახმარებით მოაგვარა. მისი ახალი იულიუსის კალენდარი ძალაში ძვ. წ. 45 წელს შევიდა. მასში 365 დღე იყო, ყოველ მეოთხე წელს კი ერთი დღე ემატებოდა, ასე რომ, საშუალო წელიწადი 365,25 დღე-ღამეს შეადგენდა. კალენდრის წელიწადის დროებთან შესათანხმებლად ძვ. წ. 46 წელი 445 დღემდე გაახანგრძლივეს; მას ზოგჯერ „არეულობის წელსაც“ უწოდებენ. მოგვიანებით თვე კვინტილისს კეისრის პატივსაცემად ივლისი დაარქვეს, სექსტილისი კი იმპერატორ ავგუსტუსის სახელით აგვისტოდ იქცა.
პაპი გრიგოლ XIII და ათი გამქრალი დღე
იულიუსის წელიწადი ძალიან ახლოს იყო ნამდვილ მზის წელიწადთან, მაგრამ ზუსტი არ იყო. იგი დაახლოებით 11 წუთით გრძელი იყო, და ეს ცდომილება ყოველ 128 წელიწადში დაახლოებით ერთ დღეს აგროვებს. XVI საუკუნისთვის გაზაფხულის ბუნიობა კალენდრით დაახლოებით ათი დღით ადრე დგებოდა, ვიდრე 325 წლის ნიკეის კრების დროს. ეკლესიისთვის ამას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან აღდგომის თარიღი ბუნიობაზეა დამოკიდებული.
1582 წელს პაპმა გრიგოლ XIII-მ გამოსცა ბულა Inter gravissimas, რომლითაც შემოიღო ის კალენდარი, რომელსაც დღეს გრიგორიანულს ვუწოდებთ. გეგმა ძირითადად იტალიელი ექიმის, ალოიზიუს ლილიუსის ნაშრომს ეფუძნებოდა, ხოლო მას იეზუიტი ასტრონომი ქრისტოფორ კლავიუსი უჭერდა მხარს. ორი ცვლილება შევიდა:
- ერთბაშად ათი დღე ამოიღეს. იმ ქვეყნებში, რომლებმაც რეფორმა პირველებმა მიიღეს, 1582 წლის 4 ოქტომბერს, ხუთშაბათს, პირდაპირ მოჰყვა 1582 წლის 15 ოქტომბერი, პარასკევი.
- ნაკიანი წლის წესი დაზუსტდა. 4-ზე გაყოფადი წელი კვლავ ნაკიანია, გარდა საუკუნის ბოლო წლებისა, რომლებიც ნაკიანია მხოლოდ მაშინ, თუ 400-ზე იყოფა. ამიტომ 1600 და 2000 წლები ნაკიანი იყო, 1700, 1800 და 1900 კი — არა.
ამით საშუალო წელიწადი 365,2425 დღე-ღამე გამოდის, რაც ტროპიკულ წელიწადთან იმდენად ახლოსაა, რომ ცდომილება 3000-ზე მეტ წელიწადში დაახლოებით ერთ დღეს შეადგენს.
ნელი დანერგვა
ესპანეთი, პორტუგალია, რეჩ პოსპოლიტა და იტალიური სახელმწიფოები 1582 წელს გადავიდნენ ახალ კალენდარზე, მაგრამ ბევრი პროტესტანტული და მართლმადიდებლური ქვეყანა ეჭვით უყურებდა რომიდან მომდინარე რეფორმას. დიდი ბრიტანეთი და მისი კოლონიები მხოლოდ 1752 წელს გადავიდნენ, როცა უკვე 11 დღის ამოღება გახდა საჭირო: 2 სექტემბერს, ოთხშაბათს, მოჰყვა 14 სექტემბერი, ხუთშაბათი. რუსეთმა გრიგორიანული კალენდარი 1918 წელს მიიღო, ამიტომაც 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუცია ნოემბერში აღინიშნებოდა. საბერძნეთი 1923 წელს გადავიდა.
რამდენიმე მართლმადიდებლური ეკლესია, მათ შორის საქართველოს, რუსეთისა და სერბეთის ეკლესიები, საეკლესიო დღესასწაულებისთვის კვლავ იულიუსის კალენდარს იყენებს. რადგან ორ კალენდარს შორის დღეს 13 დღის სხვაობაა, მათი შობა, იულიუსის კალენდრით 25 დეკემბერი, გრიგორიანული კალენდრით 7 იანვარს მოდის. 2023 წელს უკრაინის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ უძრავი დღესასწაულები ახალ სტილზე გადაიტანა, უკრაინაში კი შობის ოფიციალური დღესასწაული 25 დეკემბერზე გადაიტანეს.
კალენდრები, რომლებიც მთვარეს მისდევს
ყველა კულტურამ არ აირჩია წელიწადის დროების რიტმის მიყოლა. ბევრისთვის მთვარე უფრო ბუნებრივი საათი იყო, რადგან მისი ფაზები ადვილად ჩანს, და ახალი თვის დადგომას ყველა ამოიცნობს, ვისაც მოწმენდილი ცა აქვს თავზე.
ისლამური კალენდარი
ისლამური, ანუ ჰიჯრის კალენდარი წმინდად მთვარისაა. მასში 12 თვეა, 29 ან 30 დღიანი, ამიტომ წელიწადი 354 ან 355 დღეს გრძელდება. წლები ითვლება ჰიჯრიდან — წინასწარმეტყველ მუჰამადის მექიდან მედინაში გადასახლებიდან, 622 წლიდან. რადგან ისლამური წელიწადი მზის წელიწადზე დაახლოებით 11 დღით მოკლეა, მისი თვეები განუწყვეტლივ გადაადგილდება წელიწადის დროებში. მაგალითად, მარხვის თვე რამადანი შეიძლება ზაფხულშიც მოდიოდეს და ზამთარშიც, ხოლო მზის წელიწადის სრული წრის შემოვლას დაახლოებით 33 წელი სჭირდება.
ებრაული კალენდარი
ებრაული კალენდარი მთვარე-მზისაა. მისი თვეები მთვარეს მიჰყვება, მაგრამ ყოველ 19-წლიან ციკლში შვიდჯერ ემატება მეცამეტე თვე, რათა ისეთი დღესასწაულები, როგორიცაა პესახი, ყოველთვის გაზაფხულზე მოდიოდეს. წლები ითვლება სამყაროს შექმნის ტრადიციული თარიღიდან: ებრაულმა ახალმა წელმა, როშ ჰა-შანამ, 2026 წლის სექტემბერში 5787 წელი დაიწყო.
ჩინური კალენდარი
ტრადიციული ჩინური კალენდარიც მთვარე-მზისაა, რომელშიც ასტრონომიული წესების მიხედვით დამატებითი თვეები ჩაისმება. იგი მზის წელიწადს 24 მზის პერიოდად ყოფს, რომლებიც ოდესღაც გლეხების საქმიანობას წარმართავდა. ჩინური ახალი წელი ყოველთვის 21 იანვრიდან 20 თებერვლამდე პერიოდში მოდის. წლებს სახელს არქმევენ 60-წლიანი ციკლის მიხედვით, რომელიც ათ ციურ ღეროსა და თორმეტ მიწიერ შტოს აერთიანებს, ხოლო თორმეტი შტო ჩინური ზოდიაქოს ცნობილ ცხოველებს უკავშირდება — ვირთხიდან ღორამდე.
კვირები, ერები და სხვა გამოგონებები
რატომ შვიდი დღე?
დღე-ღამის, თვისა და წლისგან განსხვავებით, კვირა არც ერთ ასტრონომიულ ციკლს არ უკავშირდება. შვიდდღიან კვირას ფესვები ძველ მესოპოტამიასა და ებრაულ ტრადიციაში აქვს, თავისი ყოველკვირეული შაბათით. რომაულ სამყაროში შვიდი დღე შეუიარაღებელი თვალით ხილულ შვიდ „პლანეტას“ დაუკავშირეს: მზეს, მთვარეს, მარსს, მერკურის, იუპიტერს, ვენერასა და სატურნს. 321 წელს იმპერატორმა კონსტანტინემ კვირა დღე ოფიციალურ დასვენების დღედ გამოაცხადა. ეს პლანეტარული სახელები ბევრ ენაში შემორჩა. ინგლისურში Sunday, Monday და Saturday მზეს, მთვარესა და სატურნს ეძღვნება, ხოლო Tuesday, Wednesday, Thursday და Friday გერმანიკული ღმერთების — ტიუს, ვოდანის, თორისა და ფრიგის სახელებს ატარებს.
ზოგიერთი მთავრობა შვიდდღიანი კვირის გაუქმებას ცდილობდა. რევოლუციურმა საფრანგეთმა შემოიღო კალენდარი 30-დღიანი 12 თვით, რომელთაგან თითოეული ათდღიან სამ „დეკადად“ იყოფოდა, პლუს ხუთი ან ექვსი დამატებითი დღე წლის ბოლოს. თვეებმა ბუნებასთან დაკავშირებული პოეტური სახელები მიიღეს, მაგალითად, ბრიუმერი (ნისლების თვე) და თერმიდორი (სიცხის თვე). იგი 1793 წლიდან გამოიყენებოდა, სანამ ნაპოლეონმა 1806 წლის დასაწყისში არ გააუქმა. საბჭოთა კავშირიც 1929-1940 წლებში ხუთდღიანი და ექვსდღიანი კვირებით ექსპერიმენტებს ატარებდა, სანამ შვიდდღიან კვირას დაუბრუნდებოდა.
წლების თვლა
კალენდარს ასევე სჭირდება საწყისი წერტილი, ანუ ეპოქა, საიდანაც წლები ითვლება. რომაელები ზოგჯერ თავიანთი ქალაქის ლეგენდარული დაარსებიდან ითვლიდნენ; ძველი ბერძნები ოლიმპიადებს იყენებდნენ — ოლიმპიურ თამაშებს შორის ოთხწლიან პერიოდებს. წლების თვლის სისტემა Anno Domini, „უფლის წელს“, VI საუკუნეში ბერმა დიონისე მცირემ შეიმუშავა, ფართოდ კი ინგლისელი ისტორიკოსის, ბედა პატივცემულის წყალობით გავრცელდა. მას ერთი საინტერესო ხარვეზი აქვს: ნულოვანი წელი არ არსებობს. ძვ. წ. 1 წელს პირდაპირ მოსდევს ახ. წ. 1 წელი, ამიტომ, მკაცრად რომ ვთქვათ, XXI საუკუნე 2001 წლის 1 იანვარს დაიწყო. ასტრონომები ამ პრობლემას გამოთვლებში 0 წლის გამოყენებით გვერდს უვლიან. დღეს ბევრი ადამიანი ნეიტრალურ ტერმინებს — „ჩვენს წელთაღრიცხვამდე“ და „ჩვენი წელთაღრიცხვით“ — იყენებს, რომლებიც წლებს ზუსტად ასევე ითვლის.
მსოფლიოს შესანიშნავი კალენდრები
- მაიას კალენდრები: მეზოამერიკელი მაიები ერთდროულად რამდენიმე ციკლს მისდევდნენ. ცოლკინი 260 დღისგან შედგებოდა, ჰააბი კი 365 დღისგან — 18 თვე 20-20 დღით და 5 დამატებითი დღე. ორი ციკლი ერთსა და იმავე კომბინაციას მხოლოდ ყოველ 52 წელიწადში ერთხელ უბრუნდებოდა — ეს პერიოდი კალენდარული წრის სახელითაა ცნობილი. უფრო ხანგრძლივი მონაკვეთებისთვის ისინი გრძელ თვლას იყენებდნენ, და მისი ერთ-ერთი დიდი ციკლის დასრულებამ 2012 წლის 21 დეკემბერს ქვეყნიერების აღსასრულის შესახებ ბევრი მითი წარმოშვა, თუმცა მაიებისთვის ეს უბრალოდ ახალი პერიოდის დასაწყისი იყო.
- ეთიოპიური კალენდარი: მასში 13 თვეა: თორმეტი 30-დღიანი და მოკლე მეცამეტე თვე ხუთი ან ექვსი დღით. მისი წლების თვლა გრიგორიანულს დაახლოებით შვიდი-რვა წლით ჩამორჩება.
- ირანული კალენდარი: ირანსა და ავღანეთში გამოყენებული მზის ჰიჯრის კალენდარი წელს ნოვრუზით იწყებს, მარტის ბუნიობის მომენტში, რომელსაც ასტრონომიული დაკვირვებით ადგენენ. ამის გამო იგი დღეს გამოყენებულ მზის კალენდრებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ზუსტია.
კალენდრები თანამედროვე სამყაროში
დღეს გრიგორიანული კალენდარი საერთაშორისო სტანდარტია ბიზნესის, მეცნიერების, მოგზაურობისა და კომუნიკაციისთვის, თვით იმ ქვეყნებშიც, რომლებიც რელიგიური ან კულტურული მიზნებისთვის ტრადიციულ კალენდარსაც ინარჩუნებენ. 03/04-ის მსგავს ფორმატებს შორის დაბნეულობის თავიდან ასაცილებლად (რაც ქვეყნის მიხედვით შეიძლება 3 აპრილს ან 4 მარტს ნიშნავდეს), საერთაშორისო სტანდარტი ISO 8601 თარიღებს უდიდესი ერთეულიდან უმცირესისკენ წერს, მაგალითად, 2026-10-30, და კვირის პირველ დღედ ორშაბათს მიიჩნევს.
გრიგორიანული კალენდარი ჯერაც არ არის სრულყოფილი. თვეები სხვადასხვა ხანგრძლივობისაა, 28-დან 31 დღემდე, და ერთი და იგივე თარიღი ყოველ წელს კვირის სხვადასხვა დღეზე მოდის. ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში რეფორმატორები სთავაზობდნენ ალტერნატივებს, მაგალითად, საერთაშორისო ფიქსირებულ კალენდარს 13 თვით, ზუსტად 28-28 დღით, და მსოფლიო კალენდარს, რომელშიც ყოველი წელი კვირის ერთსა და იმავე დღეს დაიწყებოდა. არც ერთი არ მიუღიათ, უპირველესად იმიტომ, რომ სისტემის შეცვლა, რომელსაც მთელი მსოფლიო ეყრდნობა, უზომოდ ძნელი იქნებოდა.
არის ერთი პატარა, მუდმივი კურიოზიც: 29 თებერვალს დაბადებულ ადამიანებს ნამდვილი დაბადების დღე კალენდარში მხოლოდ ოთხ წელიწადში ერთხელ აქვთ. მათი უჩვეულო დაბადების დღეები გვახსენებს, რომ დროის გაზომვის ჩვენთვის ყველაზე ნაცნობი საშუალებაც ადამიანის გამოგონებაა — დღე-ღამეს, მთვარესა და მზეს შორის მოხერხებული და უძველესი კომპრომისი.
