თაფლის ფუტკარი: ბუნების ერთ-ერთი საუკეთესო გუნდის სკაში

რით არის გამორჩეული თაფლის ფუტკარი

მეცნიერებისთვის ფუტკრის 20 000-ზე მეტი სახეობაა ცნობილი, მაგრამ მათგან ნამდვილი თაფლის ფუტკარი მხოლოდ მცირე ჯგუფია. ისინი Apis-ის გვარს მიეკუთვნებიან, რომელიც ფუტკრების უდიდეს ოჯახში, Apidae-ში შედის. მეცნიერები დღეს არსებული Apis-ის მხოლოდ დაახლოებით ათ სახეობას გამოყოფენ. ეს გვარი, სავარაუდოდ, სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში წარმოიშვა, სადაც მისი სახეობების უმეტესობა დღესაც ბინადრობს.

თაფლის ფუტკარს თითქმის ყველა სხვა ფუტკრისგან სამი ნიშანი განასხვავებს. პირველი: ისინი ევსოციალურები არიან — ცხოვრობენ დიდ, მუდმივ ოჯახებად და შრომა ისე მკაცრად აქვთ განაწილებული, რომ მარტო დარჩენილი ფუტკარი დიდხანს ვერ გადარჩება. მეორე: ისინი ხანგრძლივ ბუდეებს აშენებენ, რომლებიც ცვილის ექვსკუთხა უჯრედებიანი ფიჭებისგან შედგება. მესამე: საკვების სიჭარბეს თაფლის სახით ინახავენ, რაც ოჯახს საშუალებას აძლევს, უყვავილო ცივი ზამთარი ან მშრალი სეზონი გადაიტანოს. სწორედ ტკბილი, ენერგიით მდიდარი საკვების ამ მარაგის გამო ესხმის თავს ფუტკრის ბუდეებს ამდენი ცხოველი — დათვებითა და თაფლიჭამიებით დაწყებული, თაფლის მომპოვებელი ადამიანებით დამთავრებული.

ყველაზე ცნობილი სახეობაა დასავლური თაფლის ფუტკარი (Apis mellifera). თავდაპირველად ის ევროპაში, აფრიკასა და დასავლეთ აზიაში ბინადრობდა, დღეს კი მეფუტკრეები მას ყველა კონტინენტზე ამრავლებენ, ანტარქტიდის გარდა. მის ნათესავებს შორის არიან აზიური აღმოსავლური თაფლის ფუტკარი (Apis cerana), გიგანტური ფუტკარი (Apis dorsata), რომელიც უზარმაზარ ცალკეულ ფიჭებს კლდეებსა და მაღალ ხეებზე კიდებს, და პაწაწინა ჯუჯა ფუტკარი (Apis florea), რომლის ხელისგულისოდენა ფიჭაც ხშირად წვრილი ტოტის გარშემოა აშენებული.

ცხოვრება ფუტკრის ოჯახში

დასავლური თაფლის ფუტკრის ჯანსაღ ოჯახში ზაფხულობით შეიძლება ათიათასობით ფუტკარი იყოს. მიუხედავად ამისა, ყველა მათგანი მხოლოდ სამ ტიპს, ანუ კასტას განეკუთვნება და თითოეულს საკუთარი აღნაგობა და საქმე აქვს.

დედა ფუტკარი

ჩვეულებრივ, ყოველ ოჯახს ერთი დედა ჰყავს — სკაში მყოფი თითქმის ყველა ფუტკრის მშობელი. ის მუშა ფუტკრებზე გრძელია და წაგრძელებული მუცელი აქვს, რომელიც კვერცხის დასადებადაა შექმნილი. სეზონის პიკზე მას დღეში ათასზე მეტი კვერცხის დადება შეუძლია. სახელის მიუხედავად, დედა ფუტკარი ბრძანებებს არ გასცემს. მისი გავლენის მთავარი იარაღი ქიმიურია: ის სუნების ნარევს, ე.წ. დედის ფერომონს გამოყოფს, რომელიც ოჯახში მაშინ ვრცელდება, როცა ფუტკრები ერთმანეთს ეხებიან და ერთმანეთს კვებავენ. ეს სიგნალი მუშა ფუტკრებს ატყობინებს, რომ ოჯახში ჯანმრთელი დედაა, და ახალი დედების გამოზრდისგან იკავებს. დედა ფუტკარს რამდენიმე წელი შეუძლია იცოცხლოს — გაცილებით დიდხანს, ვიდრე ნებისმიერ მუშა ფუტკარს.

მუშა ფუტკრები

მუშა ფუტკრები მდედრები არიან, მაგრამ, ჩვეულებრივ, კვერცხს არ დებენ. დანარჩენ ყველაფერს კი ისინი აკეთებენ: ასუფთავებენ, კვებავენ ბარტყს, აშენებენ ფიჭას, დარაჯობენ შესასვლელს, აგრილებენ და ათბობენ ბუდეს, აგროვებენ საკვებსა და წყალს. გასაოცარია, რომ მუშა ფუტკარი ასაკთან ერთად საქმიანობას იცვლის. ახალგაზრდა ფუტკრები სკაში რჩებიან, უჯრედებს წმენდენ და მატლებს კვებავენ. საშუალო ასაკისები ცვილს გამოყოფენ, ფიჭას აშენებენ და საკვებს ამუშავებენ. მხოლოდ ცხოვრების ბოლო ეტაპზე ხდება მუშა ფუტკარი შემგროვებელი და ყვავილების მოსანახულებლად გარეთ გაფრინდება. ზაფხულში ეს დატვირთული ცხოვრება მხოლოდ ხუთიდან ექვს კვირამდე გრძელდება, შემოდგომაზე დაბადებულ მუშა ფუტკრებს კი რამდენიმე თვე შეუძლიათ იცოცხლონ, რათა ოჯახმა ზამთარი გადაიტანოს.

ტრუტები

ტრუტები მამრები არიან. ისინი მუშა ფუტკრებზე დიდები და მსხვილები არიან, აქვთ უზარმაზარი თვალები, რომლებიც თავის კენწეროზე ერთმანეთს ეხება და ფრენისას დედა ფუტკრის შემჩნევაში ეხმარება. ტრუტებს ნესტარი არ აქვთ, საკვებს არ აგროვებენ და თავის რიგიანად გამოკვებაც კი არ შეუძლიათ. მათი ერთადერთი დანიშნულება სხვა ოჯახების ახალგაზრდა დედებთან შეწყვილებაა. როცა შემოდგომა დგება და საკვები მცირდება, მუშა ფუტკრები დარჩენილ ტრუტებს სკიდან ყრიან.

კვერცხიდან ზრდასრულ ფუტკრამდე

თაფლის ფუტკარი სრული მეტამორფოზით ვითარდება: კვერცხი, მატლი, ჭუპრი და ზრდასრული მწერი. ყოველი ფუტკარი სიცოცხლეს იწყებს პაწაწინა კვერცხად, რომელიც ცვილის უჯრედის ფსკერზე ვერტიკალურად დგას. დაახლოებით სამი დღის შემდეგ მისგან თეთრი, უფეხო მატლი იჩეკება, რომელსაც მუშა ფუტკრები დღეში ბევრჯერ კვებავენ.

მდედრი მატლის მომავალს ის განსაზღვრავს, თუ რას ჭამს. თავდაპირველად ყველა ახალგაზრდა მატლი იღებს ფუტკრის რძეს — ცილით მდიდარ სეკრეტს, რომელსაც მკვებავი ფუტკრების თავში მოთავსებული ჯირკვლები გამოყოფს. მატლები, რომლებიც მუშა ფუტკრები უნდა გახდნენ, მალე ისეთ საკვებზე გადაჰყავთ, რომელიც თაფლსა და ყვავილის მტვერსაც შეიცავს. დედად შერჩეულ მატლს კი განსაკუთრებულ, უფრო დიდ უჯრედში ზრდიან და მთელი განვითარების მანძილზე ფუტკრის რძით კვებავენ. ამრიგად, ერთი და იმავე კვერცხიდან შეიძლება გამოვიდეს როგორც მუშა ფუტკარი, ისე დედა — ეს მხოლოდ საკვებსა და მოვლაზეა დამოკიდებული.

ფუტკრის სქესი სხვაგვარად განისაზღვრება. განაყოფიერებული კვერცხებიდან მდედრები (მუშა ფუტკრები ან დედები) ვითარდებიან, განუყოფიერებელიდან კი — მამრები. ამ სისტემას ჰაპლოდიპლოიდია ეწოდება და ის ნიშნავს, რომ ტრუტს დედა ჰყავს, მამა კი — არა.

განვითარების ხანგრძლივობა კასტების მიხედვით განსხვავდება. დედას კვერცხიდან ზრდასრულ ფუტკრამდე დაახლოებით 16 დღე სჭირდება, მუშა ფუტკარს — დაახლოებით 21, ტრუტს კი — დაახლოებით 24 დღე. როცა მატლი სრულად გაიზრდება, მუშა ფუტკრები მის უჯრედს ცვილის სარქველით ხურავენ. შიგნით ფუტკარი ჯერ ჭუპრად, შემდეგ კი ზრდასრულ მწერად გარდაიქმნება, რომელიც სარქველს ღრღნის და გარეთ გამოდის.

გამოსვლიდან რამდენიმე დღეში ახალგაზრდა დედა სკას საქორწინო გაფრენისთვის ტოვებს. ჰაერში მაღლა, იმ ადგილებში, სადაც მრავალი ოჯახის ტრუტები იყრიან თავს, ის რამდენიმე ტრუტს უწყვილდება, რომლებიც შეწყვილებიდან მალე იღუპებიან. მათ სპერმას დედა სპეციალურ ორგანოში ინახავს და მთელი სიცოცხლის მანძილზე იყენებს, ასე რომ, ხელახლა შეწყვილება აღარასოდეს სჭირდება.

ცვილი და სრულყოფილი ექვსკუთხედი

თაფლის ფუტკარი სამშენებლო მასალას თავად ამზადებს. გარკვეული ასაკის მუშა ფუტკრებს მუცლის ქვედა მხარეს ცვილის ოთხი წყვილი ჯირკვალი აქვთ, საიდანაც ცვილის პატარა, თხელი ფირფიტები გამოიყოფა. ფუტკრები ამ ფირფიტებს ყბებით ღეჭავენ, აძლევენ ფორმას და ადგილზე აკრავენ. ცვილის გამომუშავებას დიდი ენერგია სჭირდება და ამისთვის ფუტკრებს ბევრი თაფლის შეჭმა უწევთ.

ფიჭა ექვსკუთხა უჯრედების ორი ფენისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთს ზურგით ეკვრიან და ვერტიკალურად ეკიდებიან. ეს უჯრედები ერთდროულად მზარდი ფუტკრების აკვნებიც არის და თაფლისა და ყვავილის მტვრის შესანახი ქილებიც. ექვსკუთხედი შემთხვევითი არ არის. იმ ფიგურებს შორის, რომლებითაც სიბრტყის უნაპრალოდ დაფარვაა შესაძლებელი, ექვსკუთხედი მოცემულ ფართობს კედლების ყველაზე მცირე ჯამური სიგრძით შემოფარგლავს, ანუ ცვილს ზოგავს. მათემატიკოსები ამას დიდი ხანია ვარაუდობდნენ, 1999 წელს კი ამერიკელმა მათემატიკოსმა თომას ჰეილზმა ე.წ. ფიჭის ჰიპოთეზის დამტკიცება გამოაქვეყნა.

როგორ იქცევა ნექტარი თაფლად

თაფლი ნექტარით იწყება — წყლიანი, ტკბილი სითხით, რომელსაც ყვავილები დამმტვერავების მოსაზიდად გამოყოფენ. შემგროვებელი ფუტკარი ნექტარს გრძელი, მილისებური ხორთუმით წოვს და შინ სპეციალური კუჭით — თაფლის ჩიჩახვით მიაქვს, რომელიც იმ კუჭისგან ცალკეა, რომლითაც საკუთარ საკვებს ინელებს.

სკაში დაბრუნებული ნექტარს პირიდან პირში უფრო ახალგაზრდა, სკაში მომუშავე ფუტკრებს გადასცემს. ამ პროცესში ფუტკრის ფერმენტები, უპირველეს ყოვლისა ინვერტაზა, საქაროზას ორ უფრო მარტივ შაქრად — გლუკოზად და ფრუქტოზად შლიან. შემდეგ სკის ფუტკრები სითხეს უჯრედებში თხელ ფენებად ანაწილებენ, ოჯახი კი მას ფრთებით ანიავებს და ჰაერის ნაკადებს ქმნის, რომლებიც წყლის დიდ ნაწილს აორთქლებს. როცა თაფლი საკმარისად სქელი ხდება — ჩვეულებრივ, მის წონაში წყალი მეხუთედზე ნაკლებია, — ფუტკრები უჯრედს ცვილის სარქველით ხურავენ.

შედეგად მიიღება საკვები, რომლის გაფუჭებაც მიკრობებს ძალიან უჭირთ: მასში იმდენად ბევრი შაქარი და იმდენად ცოტა წყალია, რომ ბაქტერიები და ობის სოკოები ვერ ვითარდებიან, თანაც ის ოდნავ მჟავეა. არქეოლოგებს ძველეგვიპტურ სამარხებში უპოვიათ თაფლი, რომელიც ათასობით წელს შემორჩა.

თაფლის დამზადება უზარმაზარ შრომას მოითხოვს. ერთი მუშა ფუტკარი მთელი სიცოცხლის მანძილზე ჩაის კოვზის მხოლოდ დაახლოებით მეთორმეტედ ნაწილს ამზადებს, ასე რომ, თაფლის ყოველი ქილა უამრავი ფუტკრის შრომას და ყვავილებზე ურიცხვ ვიზიტს ნიშნავს. ფუტკრები აგროვებენ ყვავილის მტვერსაც, რომელიც ცილას აძლევს მათ და რომელიც უკანა ფეხებზე არსებულ პატარა კალათებში ჩატკეპნილი მიაქვთ, და ფისკვერს — მცენარეული ფისების წებოვან ნარევს, რომლითაც ბუდის ნაპრალებს ლესავენ და მიკრობებს აკავებენ.

რხევითი ცეკვა: მოძრაობის ენა

ცხოველთა ქცევის შესწავლის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი აღმოჩენა ისაა, რომ თაფლის ფუტკრებს ერთმანეთისთვის იმის შეტყობინება შეუძლიათ, სად არის საკვები. ავსტრიელმა მეცნიერმა კარლ ფონ ფრიშმა ამ კომუნიკაციის გაშიფვრას ათწლეულები მიუძღვნა და 1973 წელს ცხოველთა ქცევის კვლევისთვის ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია სხვა მეცნიერებთან ერთად მიიღო.

როცა შემგროვებელი ფუტკარი სკიდან შორს ყვავილების მდიდარ ადგილს იპოვის, ის ბრუნდება და ბუდის სიბნელეში, ფიჭის ვერტიკალურ ზედაპირზე რხევით ცეკვას ასრულებს. ფუტკარი სწორი ხაზით მირბის წინ და თან მუცელს გვერდიდან გვერდზე არხევს, შემდეგ რკალს შემოწერს, საწყის წერტილს უბრუნდება და ამ სვლას იმეორებს, ხშირად ბევრჯერ.

• მიმართულება: რხევითი სვლის კუთხე ფიჭაზე ვერტიკალთან მიმართებით აჩვენებს კუთხეს საკვებსა და მზის მიმართულებას შორის. სვლა პირდაპირ ზემოთ ნიშნავს „იფრინე მზისკენ“, სვლა პირდაპირ ქვემოთ კი — „იფრინე მზის საპირისპიროდ“.
• მანძილი: რაც უფრო დიდხანს გრძელდება რხევითი ნაწილი, მით უფრო შორსაა საკვები.
• ხარისხი: შემგროვებელი ფუტკარი, რომელმაც განსაკუთრებით კარგი წყარო იპოვა, უფრო ენერგიულად ცეკვავს და ცეკვას უფრო ხშირად იმეორებს, რითაც ბუდის მეტ ბინადარს იზიდავს.

სკასთან ახლოს მყოფი საკვებისთვის ფუტკრები უფრო მარტივ, წრიულ ცეკვას იყენებენ, რომელიც სხვებს ახლომახლო ძებნისკენ მოუწოდებს. მოცეკვავის მიმდევრები მისი სხეულიდან ყვავილების სუნსაც სწავლობენ. ფუტკრები დღის განმავლობაში ცაზე მზის გადაადგილებასაც კი ითვალისწინებენ — შთამბეჭდავი მიღწევაა მწერისთვის, რომლის ტვინიც ბრინჯის მარცვალზე პატარაა.

გრძნობები, ფრენა და თავდაცვა

სამყაროს სხვაგვარი ხედვა

თაფლის ფუტკარს ხუთი თვალი აქვს: ორი დიდი ფასეტური თვალი, რომელიც ათასობით პაწაწინა ელემენტისგან შედგება, და სამი პატარა მარტივი თვალი, ანუ ოცელუსი, თავის კენწეროზე. წითელ ფერს ფუტკრები ცუდად ხედავენ, სამაგიეროდ ხედავენ ჩვენთვის უხილავ ულტრაიისფერ სინათლეს. ბევრ ყვავილს ულტრაიისფერი ნახატები აქვს, რომლებსაც ზოგჯერ ნექტრის მაჩვენებლებს უწოდებენ: ისინი ფუტკარს ნექტრისკენ მიუთითებენ. ფუტკრები ცაზე პოლარიზებული სინათლის სურათსაც აღიქვამენ, რაც მზის მიმართულების პოვნაში ეხმარებათ, თუნდაც მზე ღრუბლებს იყოს მოფარებული.

ცნობილი ნესტარი

ნესტრის ჩასობა მხოლოდ მდედრებს შეუძლიათ, რადგან ნესტარი სახეცვლილი კვერცხსადებია. მუშა ფუტკრის ნესტარს უკან მიმართული ხორკლები აქვს. როცა ის ძუძუმწოვარს ნესტარს ასობს, ხორკლები ელასტიკურ კანში იჭედება, და როცა ფუტკარი გაფრენას ცდილობს, ნესტარი შხამის პარკთან ერთად სხეულს წყდება, ფუტკარი კი იღუპება. სხვა მწერებზე თავდასხმისას კი, როგორც წესი, ნესტრის ამოღებას ახერხებს. დედა ფუტკარს უფრო გლუვი ნესტარი აქვს და მას ძირითადად მეტოქე დედების წინააღმდეგ იყენებს. ნესტრის ჩამსობი ფუტკარი ასევე გამოყოფს განგაშის ფერომონს, რომელსაც ოდნავ ბანანის სუნი აქვს და სხვა მცველებს თავდაცვაში ჩასართავად უხმობს.

ბუდის გათბობა და გაგრილება

თაფლის ფუტკრები საცხოვრებლის ტემპერატურას გასაოცარი სიზუსტით არეგულირებენ. იმ ნაწილში, სადაც ახალგაზრდა ფუტკრები ვითარდებიან, ტემპერატურა დაახლოებით 34–35 °C-ზე ნარჩუნდება. ცხელ დღეებში მუშა ფუტკრები ფრთებით ანიავებენ და წყლის წვეთებს ანაწილებენ, რათა სკა აორთქლებით გააგრილონ. ზამთარში კი მჭიდრო გუნდად იკვრებიან და ფრენის კუნთებს აცახცახებენ, რათა სითბო გამოიმუშაონ, საწვავად კი თანდათან მარაგად შენახულ თაფლს მოიხმარენ. ბევრი მწერისგან განსხვავებით, ფუტკრის ოჯახი ზამთრის ძილში არ ვარდება — ის მთელი ზამთარი აქტიური რჩება.

იაპონური თაფლის ფუტკრები, აღმოსავლური თაფლის ფუტკრის ერთ-ერთი ფორმა, ამ სითბოს იარაღად იყენებენ. როცა მათ ბუდეში გიგანტური რქაფუტკარა შეიჭრება, ასობით ფუტკარი მას მჭიდრო ბურთად ერტყმის გარს და კუნთების ვიბრაციით ბურთის შიგნით ტემპერატურას დაახლოებით 46 °C-მდე ზრდის. რქაფუტკარა ასეთ სიცხეს ვერ უძლებს, ფუტკრები კი — უძლებენ.

რევა: როგორ მრავლდება ფუტკრის ოჯახი

ცალკეული ფუტკარი სკაში იბადება, მთელი ოჯახი კი რევით „იბადება“. გაზაფხულზე, როცა ოჯახს სივიწროვე ემუქრება, მუშა ფუტკრები ახალ დედებს ზრდიან. ვიდრე პირველი მათგანი გამოიჩეკება, ძველი დედა სკას მუშა ფუტკრების დიდ ნაწილთან ერთად ტოვებს — ხშირად ფუტკრების დაახლოებით ნახევართან ან მეტთანაც. ნაყარი დროებით ტოტზე ან სხვა ზედაპირზე ჯდება და დაკიდებულ მტევანს ქმნის, ძველ ბუდეში დარჩენილი ფუტკრები კი ცხოვრებას ახალი დედით აგრძელებენ.

მტევნიდან რამდენიმე ასეული გამოცდილი მზვერავი ფუტკარი გაფრინდება, რათა შესაძლო ახალი სამყოფელი, მაგალითად, ფუღუროიანი ხეები დაათვალიეროს. თითოეული მზვერავი თავის მიგნებას ცეკვით აუწყებს სხვებს, უკეთესი ადგილები კი სულ უფრო მეტ მომხრეს იძენს. ამერიკელმა ბიოლოგმა თომას სილიმ, რომელიც ამ პროცესს მრავალი წლის განმავლობაში სწავლობდა, აჩვენა, რომ ნაყარი გადაწყვეტილებას მაშინ იღებს, როცა ერთ ადგილას საკმარისი რაოდენობის მზვერავი შეიკრიბება. ამ ერთგვარ კოლექტიურ კენჭისყრას მან თავის წიგნში Honeybee Democracy აღწერა. ამის შემდეგ მთელი ნაყარი აფრინდება და არჩეული სამყოფლისკენ მიემართება.

თაფლის ფუტკარი და ადამიანი

თაფლის მოპოვებიდან მეფუტკრეობამდე

ადამიანი თაფლს პრეისტორიული დროიდან ეძებს. ესპანეთში, ვალენსიის მახლობლად, კუევას-დე-ლა-არანიას მღვიმეებში შემორჩენილ კლდის მხატვრობაზე, რომლის ასაკიც დაახლოებით 8000 წლად არის მიჩნეული, გამოსახულია ადამიანი, რომელიც ველური ბუდიდან თაფლის ასაღებად მაღლა მიცოცავს, ირგვლივ კი ფუტკრები დაფრინავენ. ოდესმე ნაპოვნ უძველეს თაფლს შორის ზოგიერთი საქართველოდან მომდინარეობს: არქეოლოგებმა ბორჯომის მახლობლად, დაახლოებით 5000 წლის წინანდელ სამარხში, თიხის ჭურჭელში თაფლის ნაშთები აღმოაჩინეს.

ძველი ეგვიპტელები ფუტკარს თიხის ან ტალახის მილებში ინახავდნენ და მეფუტკრეობას ტაძრების რელიეფებზე ჯერ კიდევ 4000 წელზე მეტი ხნის წინ გამოსახავდნენ. თაფლი მათი მთავარი დამატკბობელი იყო, ფუტკრის ცვილს კი მედიცინაში, ხელოვნებასა და მუმიფიცირებისას იყენებდნენ. ისრაელში, თელ-რეხოვში, არქეოლოგებმა დაახლოებით 3000 წლის წინანდელი საფუტკრის ნაშთები იპოვეს, თიხის სკების რიგებით.

თანამედროვე სკა

ისტორიის დიდი ნაწილის მანძილზე თაფლს ფიჭების მტვრევით ან განადგურებით იღებდნენ. ეს 1851 წელს შეიცვალა, როცა ამერიკელმა სასულიერო პირმა ლორენცო ლანგსტროთმა მოძრავი ხის ჩარჩოებიანი სკა შექმნა. მისი მთავარი მიგნება იყო ფუტკრის სივრცე — სანტიმეტრზე ოდნავ ნაკლები ღრეჩო, რომელსაც ფუტკრები გასასვლელად ტოვებენ და ფიჭით ან ფისკვერით არ ავსებენ. ყოველი ჩარჩოს გარშემო ზუსტად ასეთი სივრცის დატოვებით მეფუტკრეებს შეეძლოთ ფიჭების ამოღება, ოჯახის დათვალიერება და თაფლის აღება ისე, რომ ფუტკრებს არ ავნებდნენ. თანამედროვე სკების უმეტესობა დღესაც მის კონსტრუქციას ეფუძნება.

დასავლური თაფლის ფუტკარი მთელ მსოფლიოში ადამიანმა გაავრცელა. ის არც ამერიკის, არც ავსტრალიისა და არც ახალი ზელანდიის ადგილობრივი ბინადარი არ არის, ჩრდილოეთ ამერიკაში კი ის ევროპელმა კოლონისტებმა XVII საუკუნეში ჩაიყვანეს. 1956 წელს ბრაზილიაში სელექციური ექსპერიმენტებისთვის აფრიკული ფუტკრები ჩაიყვანეს და ზოგიერთი მათგანი გაიქცა. მათი შთამომავლები, რომლებიც აფრიკანიზებული ფუტკრების სახელით არიან ცნობილი, სამხრეთ და ცენტრალური ამერიკის დიდ ნაწილში გავრცელდნენ და შეერთებული შტატების სამხრეთამდეც მიაღწიეს. ისინი იმით არიან ცნობილი, რომ ბუდეს ევროპულ ფუტკრებზე გაცილებით აგრესიულად იცავენ.

დამტვერვა და ფუტკრის წინაშე არსებული საფრთხეები

თაფლი შესაძლოა ფუტკრის ყველაზე ცნობილი პროდუქტი იყოს, მაგრამ თაფლის ფუტკრის უდიდესი საჩუქარი დამტვერვაა. როცა შემგროვებელი ფუტკარი ყვავილიდან ყვავილზე გადადის, ყვავილის მტვრის მარცვლები მისი სხეულის დატოტვილ ბეწვს ეკვრება და შემდეგ ყვავილზე გადადის, რაც მცენარეებს თესლისა და ნაყოფის გამოღების საშუალებას აძლევს. თაფლის ფუტკარი ფერმერებისთვის განსაკუთრებით სასარგებლოა, რადგან ოჯახების იქ გადაყვანა შეიძლება, სადაც ისინი საჭიროა. ვაშლი, ალუბალი, მოცვი, ნესვი, მზესუმზირა და ბევრი სხვა კულტურა სარგებლობს მათი ვიზიტებით. კალიფორნიის ნუშის ბაღები იმდენად არის დამოკიდებული თაფლის ფუტკარზე, რომ ყოველ გაზაფხულზე მეფუტკრეებს იქ სატვირთო მანქანებით მთელი შეერთებული შტატებიდან ჩააქვთ სკები.

თუმცა თაფლის ფუტკარი ერთადერთი დამმტვერავი არ არის. ბაზები, მარტოხელა ფუტკრები, ბუზები, პეპლები და სხვა ცხოველებიც ამტვერავენ კულტურულ და ველურ მცენარეებს, ზოგიერთ მცენარეს კი ისინი თაფლის ფუტკარზე უკეთაც ამტვერავენ.

ბოლო ათწლეულებში ბევრი ქვეყნის მეფუტკრეები ოჯახების დიდ დანაკარგს აფიქსირებენ. ხშირად რამდენიმე პრობლემა ერთად მოქმედებს:

• ვაროას ტკიპა (Varroa destructor) — პარაზიტი, რომელიც თავდაპირველად აღმოსავლურ თაფლის ფუტკარზე ცხოვრობდა, დასავლურ თაფლის ფუტკარზე გადავიდა და მსოფლიოს უდიდეს ნაწილში გავრცელდა. ის ფუტკრებით იკვებება, ვირუსებს ავრცელებს და მეფუტკრეობისთვის ერთ-ერთ უდიდეს საფრთხედ ითვლება.
• პესტიციდები, მათ შორის ინსექტიციდების ჯგუფი, რომელსაც ნეონიკოტინოიდებს უწოდებენ, შეიძლება ფუტკრის ორიენტაციისა და საკვების მოპოვების უნარს აზიანებდეს. ევროკავშირმა მათგან რამდენიმის ღია ცის ქვეშ გამოყენება შეზღუდა.
• ყვავილების დაკარგვა დიდი მონოკულტურული მინდვრების, მშენებლობისა და ზედმეტად მოწესრიგებული, ყვავილებით ღარიბი ლანდშაფტების გამო ფუტკრებს ნაკლებად მრავალფეროვან საკვებს უტოვებს.
• დაავადებები, მაგალითად ბაქტერიებით გამოწვეული ბარტყის სიდამპლე და Nosema-ს გვარის მიკროსკოპული სოკოებით გამოწვეული ინფექციები, ოჯახებს ასუსტებს.

2006 წელს შეერთებული შტატების მეფუტკრეებმა დაიწყეს საუბარი გაუგებარ მოვლენაზე, რომელსაც მოგვიანებით ფუტკრის ოჯახების კოლაფსის სინდრომი უწოდეს: ერთი შეხედვით ჯანსაღი სკებიდან მუშა ფუტკრების უმეტესობა ქრებოდა, დედა და მარაგი კი ადგილზე რჩებოდა. მეცნიერებმა ვერ შეძლეს მისი ერთ მიზეზთან დაკავშირება და დღეს, როგორც წესი, მიიჩნევენ, რომ ის ზემოთ ჩამოთვლილის მსგავსი სტრესული ფაქტორების ერთობლიობით არის გამოწვეული.

საოცარი ფაქტები თაფლის ფუტკრის შესახებ

• თაფლის ფუტკარი ფრთებს წამში დაახლოებით 200-ჯერ იქნევს, რაც მისთვის დამახასიათებელ ბზუილს ქმნის.
• თაფლიჭამიამ სახელი ფუტკრის ბუდეებისადმი სიყვარულის გამო მიიღო. აფრიკის ზოგიერთ ნაწილში ფრინველი, რომელსაც დიდ თაფლმაჩვენიას უწოდებენ, ადამიანებს ველური ფუტკრის ბუდეებამდე მიუძღვება, შემდეგ კი დარჩენილი ცვილითა და მატლებით იკვებება.
• ფუტკრები მუცლის ბოლოსთან ახლოს მდებარე ჯირკვლის განსაკუთრებულ სუნს, ე.წ. ნასონოვის ფერომონს იყენებენ, რათა თანამოძმეებს სკის შესასვლელისკენ ან ახალი სამყოფლისკენ გზა უჩვენონ. ზოგჯერ შეიძლება დაინახოთ შესასვლელთან მდგარი მუშა ფუტკრები აწეული მუცლით, რომლებიც ამ სუნს ფრთების ქნევით ჰაერში ავრცელებენ.
• ერთ წლამდე ასაკის ბავშვებს თაფლი არასოდეს უნდა მისცეთ, რადგან ის შეიძლება შეიცავდეს ბაქტერიების სპორებს, რომლებსაც მათი ჯერ კიდევ მოუმწიფებელი საჭმლის მომნელებელი სისტემა ვერ უმკლავდება.
• ფუტკრის ცვილს ათასობით წელია იყენებენ სანთლების, ლუქების, საპრიალებელი საშუალებებისა და ბრინჯაოს ქანდაკებების ჩამოსასხმელი ყალიბების დასამზადებლად, დღესაც კი კოსმეტიკასა და საკვებ პროდუქტებში გამოიყენება.
• მუშა ფუტკრები სკას საოცრად სუფთად ინახავენ: მკვდარ ფუტკრებს გარეთ გამოაქვთ, ჯანმრთელი ფუტკრები კი ბუდეში ნაწლავებს არ იცლიან და ამისთვის გარეთ გაფრენას ელოდებიან.

ცეკვის ენიდან ცვილის არქიტექტურამდე და მსოფლიოს გამოკვებაში შეტანილ წვლილამდე — თაფლის ფუტკარი გვიჩვენებს, რამდენად შორს შეიძლება მიიყვანოს თანამშრომლობამ პაწაწინა ცხოველი. თითოეული მუშა ფუტკარი მხოლოდ რამდენიმე კვირა ცოცხლობს, მაგრამ ერთად ოჯახი თითქმის ერთიანი ორგანიზმივით იქცევა, რომელსაც შეუძლია წლობით იცოცხლოს, ზამთრისთვის მოემზადოს და საკუთარი სახლი თავად აირჩიოს.