სპილოები: როგორ ცხოვრობენ, ფიქრობენ და გადარჩებიან ხმელეთის გიგანტები
უკანასკნელი ხორთუმიანები
სპილოები დღეს მცხოვრები ყველაზე დიდი ხმელეთის ცხოველები არიან და ძუძუმწოვრების ოდესღაც უზარმაზარი ჯგუფის — ხორთუმიანების (Proboscidea) — ერთადერთი გადარჩენილი წარმომადგენლები. ამ ჯგუფის სამეცნიერო სახელწოდება ხორთუმის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვიდან მომდინარეობს. ათეულობით მილიონი წლის განმავლობაში ხორთუმიანები აფრიკაში, ევრაზიასა და ამერიკაში გავრცელდნენ და უამრავი ფორმითა და ზომით გამოირჩეოდნენ. მათ ცნობილ გადაშენებულ წარმომადგენლებს შორის არიან მატყლიანი მამონტი და ამერიკული მასტოდონტი. დღეს მხოლოდ ერთი ოჯახია შემორჩენილი — სპილოსებრნი (Elephantidae), რომელიც სულ სამ ცოცხალ სახეობას აერთიანებს.
ამჟამად მეცნიერები ამ სამ სახეობას გამოყოფენ:
- აფრიკული სავანის სპილო (Loxodonta africana), რომელიც ძირითადად საჰარის სამხრეთით მდებარე აფრიკის სავანებში, ბალახოვან ველებსა და მშრალ ტყეებში ბინადრობს. ის სამიდან ყველაზე დიდია.
- აფრიკული ტყის სპილო (Loxodonta cyclotis) — შედარებით პატარა სპილო, რომელიც ცენტრალური და დასავლეთ აფრიკის, განსაკუთრებით კი კონგოს აუზის, ხშირ ტროპიკულ ტყეებში ცხოვრობს.
- აზიური სპილო (Elephas maximus), რომელიც სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში გაფანტული პოპულაციების სახით გვხვდება — ინდოეთიდან და შრი-ლანკიდან ტაილანდამდე, მიანმარამდე, სუმატრამდე და ბორნეომდე.
დიდი ხნის განმავლობაში ორივე აფრიკულ სპილოს ერთ სახეობად მიიჩნევდნენ. გენეტიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ისინი ძალიან დიდი ხანია ერთმანეთს გაემიჯნენ, და 2021 წელს ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირმა (IUCN) მათი ორ ცალკე სახეობად შეფასება დაიწყო. გასაკვირია, მაგრამ აზიური სპილო გადაშენებულ მატყლიან მამონტთან უფრო ახლო ნათესავია, ვიდრე რომელიმე აფრიკულ სპილოსთან.
სპილოების უახლოესი ცოცხალი ნათესავები სულაც არ არიან სხვა დიდი ბალახისმჭამელები, მაგალითად, მარტორქები ან ჰიპოპოტამები. ეს არიან სირენისებრნი (ლამანტინები და დიუგონები) და კურდღლის ზომის პატარა დამანები. ყველა მათგანი უძველესი ძუძუმწოვრებიდან მომდინარეობს, რომლებიც აფრიკაში განვითარდნენ.
როგორ განვასხვავოთ სახეობები
ერთი შეხედვით ყველა სპილო ერთნაირია: უზარმაზარი ნაცრისფერი სხეული, გრძელი ხორთუმი და დიდი ყურები. თუმცა თუ კარგად დავაკვირდებით, განსხვავებები ნათლად გამოჩნდება.
აფრიკული თუ აზიური
- ყურები: აფრიკულ სპილოებს ძალიან დიდი ყურები აქვთ, რომლებიც კისერს ზემოთაც სწვდება. აზიურ სპილოებს შესამჩნევად პატარა და უფრო მომრგვალებული ყურები აქვთ.
- ზურგი: აფრიკულ სპილოებს ჩაზნექილი, შუაში ჩაღრმავებული ზურგი აქვთ, აზიურებს კი — ამოზნექილი (რკალისებრი) ან სწორი.
- თავი: აზიური სპილოს თავის ზედა ნაწილზე ორი მომრგვალებული ბორცვია, რომელთა შორისაც ჩაღრმავებაა. აფრიკული სპილოს თავი უფრო თანაბრად არის მომრგვალებული.
- ხორთუმის წვერი: აფრიკულ სპილოებს ხორთუმის ბოლოში თითის მსგავსი ორი წანაზარდი აქვთ, აზიურებს კი — მხოლოდ ერთი, რომლითაც ისინი ქვედა ტუჩთან ერთად საგნებს იჭერენ.
- ეშვები: ორივე აფრიკულ სახეობაში ეშვები, როგორც წესი, მამრებსაც აქვთ და მდედრებსაც. აზიურ სპილოებში დიდი ეშვები მხოლოდ ზოგიერთ მამრს აქვს; მდედრებს ან ძალიან პატარა ეშვები, ე. წ. „ტუშები“ აქვთ, ან საერთოდ არ აქვთ.
სავანის თუ ტყის
აფრიკული ტყის სპილო თავის სავანელ ნათესავზე პატარაა, უფრო მრგვალი ყურები და უფრო სწორი და წვრილი ეშვები აქვს, რომლებიც, როგორც წესი, ქვემოთ არის მიმართული. ეს თავისებურებები მას ხშირ მცენარეულობაში გადაადგილებაში ეხმარება. ამასთან, მისი სპილოს ძვალი უფრო მაგარი და ოდნავ ვარდისფერია, რის გამოც, სამწუხაროდ, ბრაკონიერების სამიზნედ იქცა.
გიგანტისთვის შექმნილი სხეული
აფრიკული სავანის სპილოს დიდი მამრის სიმაღლე მხრებში დაახლოებით 3 მეტრს ან მეტს აღწევს, წონა კი, ჩვეულებრივ, 6 ტონის ფარგლებშია — დაახლოებით იმდენი, რამდენიც დიდი სატვირთო მანქანისა. ცალკეული გამორჩეული ინდივიდები უფრო მაღალიც და მძიმეც ყოფილან. ასეთი წონის ტარებას განსაკუთრებული „კონსტრუქცია“ სჭირდება.
სვეტისებრი ფეხები და რბილი ტერფები
სპილო ფეხებს სხეულის ქვეშ თითქმის სწორად, შენობის სვეტების მსგავსად, იჭერს, ამიტომ წონის უდიდეს ნაწილს ძვლები ზიდავს და კუნთებს დიდი ძალისხმევა არ სჭირდებათ. სინამდვილეში სპილოები თითების წვერებზე დადიან. თითების უკან ცხიმოვანი ქსოვილის სქელი, ღრუბლისებრი ბალიშია, რომელიც დატვირთვას ანაწილებს და ყოველ ნაბიჯს არბილებს. სწორედ ამიტომ შეუძლიათ ასეთ მძიმე ცხოველებს გასაოცრად ჩუმად გადაადგილება. სპილოს ხტომა არ შეუძლია და სწრაფად სიარულისასაც ერთი ფეხი მაინც ყოველთვის მიწაზე აქვს, თუმცა, ამის მიუხედავად, საათში დაახლოებით 25 კილომეტრის სიჩქარეს ავითარებს.
სქელი, მაგრამ მგრძნობიარე კანი
სპილოს კანი სხეულის დიდ ნაწილზე ძალიან სქელია და ზოგან დაახლოებით 2,5 სანტიმეტრს აღწევს, თუმცა სულაც არ არის უგრძნობი. სპილოები გრძნობენ კიდეც, როცა მათზე მწერი ჯდება. კანის ღრმა ნაოჭები და ნაპრალები წყალსა და ტალახს იკავებს, რაც მათ უფრო დიდხანს გრილად ყოფნაში ეხმარება. სპილოები ხშირად ისხამენ ტალახს, მტვერსა და წყალს; როცა ეს ფენა შრება, მზისგან დამცავი კრემივით მოქმედებს და კანს მკბენარი მწერებისგან იცავს.
ყურები, რომლებიც რადიატორივით მუშაობს
სპილოებს, ადამიანებისგან განსხვავებით, მთელ კანზე გაბნეული საოფლე ჯირკვლები არ აქვთ, ამიტომ ასეთი დიდი სხეულისთვის სითბოს მოშორება ნამდვილი გამოწვევაა. ამ პრობლემას დიდწილად ყურები აგვარებს. თხელი ყურის ნიჟარები სისხლძარღვებით არის სავსე. როცა სპილო ყურებს აქნევს, მათ ზედაპირზე ჰაერი მოძრაობს და სისხლს აგრილებს, სანამ ის სხეულის დანარჩენ ნაწილს დაუბრუნდება. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც აფრიკულ სავანის სპილოს, რომელიც ცხელ, ღია ლანდშაფტებში ცხოვრობს, ყველაზე დიდი ყურები აქვს. ყურები ურთიერთობისთვისაც მნიშვნელოვანია: სპილო, რომელიც ყურებს ფართოდ გაშლის, თავს უფრო დიდად აჩენს — ხშირად გაფრთხილების ნიშნად.
ხორთუმი: ცხვირი, ხელი და სასუნთქი მილი
ხორთუმი სპილოს ყველაზე საოცარი იარაღია. ის ერთმანეთთან შეზრდილი ცხვირითა და ზედა ტუჩით არის წარმოქმნილი და არც ერთ ძვალს არ შეიცავს. სამაგიეროდ, ხორთუმი ათიათასობით კუნთოვანი კონისგან შედგება, რაც მას ძალასა და მოძრაობის სიზუსტეს ანიჭებს. ამის წყალობით ხორთუმი მჭიდი ორგანოა, ანუ საგნების ჩაჭიდება და დაჭერა შეუძლია.
სპილოები ხორთუმს გასაოცრად მრავალფეროვანი საქმისთვის იყენებენ:
- სუნთქვა და ყნოსვა: სპილოებს შესანიშნავი ყნოსვა აქვთ, ერთ-ერთი საუკეთესო ძუძუმწოვრებს შორის, და წყალსა და საკვებს შორიდანაც გრძნობენ.
- კვება: ხორთუმით ისინი ტოტებს წყვეტენ, ბალახს გლეჯენ და საკვები პირთან მიაქვთ.
- წყლის სმა: სპილო ხორთუმში რამდენიმე ლიტრ წყალს ისრუტავს და შემდეგ პირში ისხამს. ის ხორთუმით, როგორც საწრუპით, არ სვამს.
- შხაპი და მტვრის აბაზანა: იმავე ხერხით ისინი ზურგზე წყალს, ტალახს ან მტვერს ისხამენ.
- აწევა და საგნების მოხმარება: ხორთუმს მძიმე მორების აწევა შეუძლია, მაგრამ იმდენად ნატიფიც არის, რომ ერთ პატარა ნაყოფსაც აიღებს.
- შეხება და მისალმება: სპილოები ხორთუმით ერთმანეთის სახესა და პირს ეხებიან, მისალმებისას ხორთუმებს ერთმანეთს გადააჭდობენ და პატარებს ამშვიდებენ.
- ცურვა: სპილოები კარგად ცურავენ, ღრმა წყალში კი ხორთუმის წვერს ზედაპირზე ამოყოფენ და მას სასუნთქ მილად იყენებენ.
პატარა სპილოები ხორთუმის გამოყენების ცოდნით არ იბადებიან. ისინი თვეების განმავლობაში ვარჯიშობენ, პირველ დღეებში კი ხშირად მოუხერხებლად აქნევენ ხორთუმს ან ფეხსაც კი წამოჰკრავენ მას.
ეშვები და კბილები
ეშვები ზედა ყბის ძლიერ გადიდებული საჭრელი კბილებია. ისინი სპილოს მთელი სიცოცხლის მანძილზე იზრდება და ძირითადად დენტინისგან შედგება — მასალისგან, რომელიც სპილოს ძვლის სახელით არის ცნობილი. სპილოები ეშვებს იყენებენ წყლის, მარილისა და ფესვების მოსაძებნად მიწის სათხრელად, ხეებისთვის ქერქის მოსაგლეჯად, საგნების გადასაადგილებლად და თავდასაცავად. მამრები მათ მეტოქეებთან ბრძოლაშიც იყენებენ. როგორც ადამიანები არიან მემარჯვენეები ან ცაციები, ისე სპილოებიც, როგორც წესი, ერთ ეშვს ანიჭებენ უპირატესობას, რომელიც მეორეზე მეტად ცვდება.
სპილოს საღეჭი კბილებიც არანაკლებ უჩვეულოა. იმის ნაცვლად, რომ ყველა ძირითადი კბილი ერთდროულად ჰქონდეს, სპილო ერთ დროს მხოლოდ რამდენიმე დიდ საღეჭ კბილს იყენებს. სიცოცხლის მანძილზე მას ძირითადი კბილების ექვსი რიგი ეცვლება. ახალი კბილები ყბის უკანა ნაწილში წარმოიქმნება და ნელ-ნელა წინ მიიწევს, თითქოს კონვეიერზე, და წინა, გაცვეთილ კბილებს გამოდევნის. როცა სიბერეში ბოლო რიგიც გაცვდება, სპილოს შეიძლება საკვების დაღეჭვა გაუჭირდეს.
ცხოვრება ჯოგში
სპილოები ძალიან სოციალური ცხოველები არიან. მათი საზოგადოება ნათესავი მდედრებისა და მათი შთამომავლობისგან შემდგარი ოჯახების ირგვლივ არის აგებული. საოჯახო ჯგუფს მატრიარქი უძღვება — ჩვეულებრივ, ყველაზე ხნიერი და გამოცდილი მდედრი. მას ახსოვს, სად მოიძებნება წყალი და საკვები გვალვიან სეზონებში და როგორ უნდა მოიქცნენ საფრთხის დროს, მისი ცოდნა კი შეიძლება მთელი ჯგუფის გადარჩენისთვის გადამწყვეტი იყოს. რამდენიმე ოჯახი შეიძლება უფრო დიდ გაერთიანებებად იყოს დაკავშირებული, რომლებსაც ზოგჯერ მონათესავე ჯგუფებსა და კლანებს უწოდებენ.
ახალგაზრდა მამრები ოჯახში იზრდებიან, მაგრამ მოზარდობის ასაკში მას ტოვებენ. ზრდასრული მამრები მარტო ან სხვა მამრებთან ერთად თავისუფალ ჯგუფებში ცხოვრობენ და მდედრებს ძირითადად შეწყვილებისთვის უერთდებიან. ზრდასრული მამრები პერიოდულად განსაკუთრებულ მდგომარეობაში — მუსტში — შედიან: ჰორმონების დონე მკვეთრად იმატებს, თვალსა და ყურს შორის მდებარე ჯირკვლებიდან სითხე გამოიყოფა, მამრი კი უფრო აგრესიული და მეტოქეობისკენ მიდრეკილი ხდება.
ნაშიერი და ზრდა
სპილოებს ყველა ხმელეთის ძუძუმწოვარზე ხანგრძლივი მაკეობა აქვთ — დაახლოებით 22 თვე, ანუ თითქმის ორი წელი. ახალშობილი სპილო, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 100 კილოგრამს იწონის და დაბადებიდან მალევე დგება ფეხზე. პატარებზე ზრუნავენ არა მარტო დედები, არამედ დეიდები, უფროსი დები და ბიძაშვილ-დეიდაშვილებიც — ზრუნვის ამ საერთო ფორმას ალომშობლობას უწოდებენ. სპილოები ნელა იზრდებიან და ბევრ რამეს უფროსი ნათესავებისგან სწავლობენ. ველურ ბუნებაში მათ 60–70 წელი შეუძლიათ იცოცხლონ.
მთელი დღე ჭამა
ყველა სპილო ბალახისმჭამელია. ისინი ბალახით, ფოთლებით, ქერქით, ფესვებით, წკნელითა და ნაყოფით იკვებებიან. რადგან მცენარეული საკვები არც ისე ნოყიერია, სპილოები კი შეჭმულის მხოლოდ ნაწილს ინელებენ, ზრდასრულ ცხოველს დღეში დაახლოებით 150 კილოგრამი საკვების მიღება შეუძლია და ღვიძილის საათების უმეტესობას კვებაში ატარებს. სპილოებს ასევე რეგულარულად დიდი რაოდენობით წყლის დალევა სჭირდებათ, ამიტომ მათი გადაადგილება ხშირად იმაზეა დამოკიდებული, სად მოიძებნება წყალი.
ჭკვიანი მოსაუბრეები
სპილოებს ყველა ხმელეთის ცხოველზე დიდი ტვინი აქვთ — მისი წონა დაახლოებით 5 კილოგრამია. ისინი რთული გონებისა და ემოციების მრავალ ნიშანს ავლენენ. მკვლევრებს დაუკვირდებიათ, როგორ იყენებენ სპილოები ტოტებს ბუზების მოსაგერიებლად ან თავის მოსაფხანად, როგორ თანამშრომლობენ ამოცანების გადასაჭრელად და როგორ ახსოვთ ამხანაგები ხანგრძლივი განშორების შემდეგაც. 2006 წელს ნიუ-იორკის ბრონქსის ზოოპარკში აზიურმა სპილომ სარკის ტესტი გაიარა — სარკეში საკუთარი თავი იცნო. ეს უნარი მხოლოდ ცოტა ცხოველს, მაგალითად, ადამიანისებრ მაიმუნებსა და დელფინებს გამოუვლენიათ.
სპილოები უჩვეულოდ რეაგირებენ თავიანთი მოდგმის წარმომადგენლების ნეშტზეც. ისინი ხშირად ჩერდებიან, რათა მკვდარი სპილოების ძვლებსა და ეშვებს ხორთუმითა და ფეხებით შეეხონ და დააკვირდნენ. ამ ქცევას მეცნიერები დღემდე დიდი ინტერესით სწავლობენ.
საუბარი მიწის გავლით
სპილოები ბუკივით ყვირიან, ღრიალებენ, წრიპინებენ და დაბალ, გუგუნისებრ ხმებს გამოსცემენ. ამ გუგუნის დიდი ნაწილი იმდენად დაბალია, რომ ადამიანის სმენის ზღვარს ქვემოთ რჩება. ეს დაბალი სიხშირის ბგერები, რომლებსაც ინფრაბგერას უწოდებენ, რამდენიმე კილომეტრზე ვრცელდება. სპილოებს ასევე შეუძლიათ მიწაში გავრცელებული ვიბრაციების აღქმა. ფეხებსა და ხორთუმში არსებული მგრძნობიარე რეცეპტორები მათ ამ სიგნალების დაჭერაში ეხმარება, რის წყალობითაც ერთმანეთისგან შორს მყოფი ჯგუფები კავშირს ინარჩუნებენ.
საკუთარი ეკოსისტემების მებაღეები
სპილოებს ხშირად ეკოსისტემის ინჟინრებს უწოდებენ, რადგან ისინი გარემოს ისე ცვლიან, რომ ეს ბევრ სხვა სახეობაზე აისახება. სავანაში ისინი ხეებს აქცევენ და ტოტებს ამტვრევენ, რითაც ზოგიერთ ტერიტორიას ღია ბალახოვან ველად ინარჩუნებენ, რაც მძოვარ ცხოველებს აწყობს. გვალვის დროს სპილოები წყლის მისაღწევად დამშრალი მდინარეების კალაპოტებს თხრიან და ქმნიან სასმელ ორმოებს, რომლებითაც სხვა ცხოველებიც სარგებლობენ.
სპილოები თესლის შესანიშნავი გამავრცელებლებიც არიან. მათ მიერ შეჭმული ნაყოფის თესლი ნაწლავებს გაივლის და შორს, ნაკელის გროვაში ხვდება, რომელიც სასუქის როლს ასრულებს. აფრიკისა და აზიის ტყეების ზოგიერთი ხის სახეობა თესლის გასავრცელებლად დიდწილად სპილოებზეა დამოკიდებული. ცენტრალური აფრიკის ტროპიკულ ტყეებში ტყის სპილოები პატარა მცენარეებს აიშვიათებენ და ხელს უწყობენ დიდი, ნელა მზარდი ხეების ზრდას, რომლებიც მეტ ნახშირბადს აგროვებენ. ხშირ ტყეში სპილოების მიერ გაკვალულ ბილიკებს მრავალი სხვა ცხოველი იყენებს, წარსულში კი — ადამიანებიც.
სპილოები და ადამიანები
ადამიანებსა და სპილოებს ხანგრძლივი საერთო ისტორია აკავშირებთ. აზიურ სპილოებს ათასობით წელია იშინაურებენ და სამუშაოდ იყენებენ: ისინი ტვირთს ეზიდებიან, ხე-ტყეს ათრევენ და ცერემონიებში მონაწილეობენ. ანტიკურ სამყაროში სპილოებს ომშიც იყენებდნენ. კართაგენელმა სარდალმა ჰანიბალმა ძვ. წ. 218 წელს, რომის წინააღმდეგ ლაშქრობისას, საბრძოლო სპილოები ალპებზე გადაიყვანა, რაც ისტორიაში განთქმულ ამბად დარჩა.
სპილოებს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ კულტურასა და რელიგიაში. ინდუიზმში საყვარელ ღვთაებას, განეშას, სპილოს თავი აქვს და იგი დაბრკოლებების მომშორებლად ითვლება. ბუდისტურ ტრადიციაში თეთრი სპილო სიწმინდის სიმბოლოა და ბუდას დაბადების თქმულებაში გვხვდება. აზიის ზოგიერთ მხარეში მორთული სპილოები დღესაც მონაწილეობენ რელიგიურ დღესასწაულებში. თავად ინგლისური სიტყვა elephant ლათინურის გავლით ძველბერძნული სიტყვიდან elephas მომდინარეობს, რომელიც როგორც ცხოველს, ისე სპილოს ძვალს აღნიშნავდა.
საფრთხეები და დაცვა
მიუხედავად ზომისა და ძალისა, სპილოს სამივე სახეობა საფრთხეშია. IUCN აფრიკულ სავანის სპილოსა და აზიურ სპილოს გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობებად მიიჩნევს, აფრიკულ ტყის სპილოს კი — კრიტიკულ საფრთხეში მყოფ სახეობად.
მთავარი საფრთხეებია:
- ბრაკონიერობა სპილოს ძვლის გამო: სპილოებს ეშვების გამო უკანონოდ კლავენ. სპილოს ძვლით საერთაშორისო კომერციული ვაჭრობა 1989 წელს CITES-ის კონვენციის ფარგლებში აიკრძალა, მაგრამ უკანონო ნადირობა გრძელდება იქ, სადაც მოთხოვნა ისევ არსებობს.
- ჰაბიტატის დაკარგვა: ტყეები და ბალახოვანი ველები მინდვრებად, გზებად და დასახლებებად იქცევა, რის გამოც სპილოების პოპულაციები პატარა, ერთმანეთისგან იზოლირებულ ტერიტორიებად იყოფა.
- კონფლიქტი ადამიანებსა და სპილოებს შორის: როცა სპილოები ნათესებს აზიანებენ ან სოფლებს უახლოვდებიან, შეიძლება დაშავდნენ ან დაიღუპონ როგორც ადამიანები, ისე სპილოები.
ბრაკონიერობამ სპილოების სხეულის შეცვლაც კი დაიწყო. ზოგიერთ ტერიტორიაზე, სადაც ბევრი ეშვიანი სპილო მოკლეს, მაგალითად, მოზამბიკის გორონგოსას ეროვნულ პარკში სამოქალაქო ომის წლების შემდეგ, უეშვოდ დაბადებული მდედრების წილი შესამჩნევად გაიზარდა, რადგან უეშვო სპილოებს გადარჩენისა და გენების გადაცემის მეტი შანსი ჰქონდათ.
თუმცა იმედიც არსებობს. ეროვნული პარკები, ბრაკონიერობის საწინააღმდეგო პატრულები, ბუნების დაცვის სათემო პროექტები და ველური ბუნების დერეფნები, რომლებიც ერთმანეთისგან მოწყვეტილ ჰაბიტატებს აკავშირებს, სპილოებს ბევრგან ეხმარება. ზოგიერთი ფერმერი მინდვრებს ღობეებით იცავს, რომლებზეც სკებია ჩამოკიდებული — ისინი იყენებენ იმას, რომ სპილოები ფუტკრებს ერიდებიან. ყოველწლიურად, 12 აგვისტოს, სპილოების მსოფლიო დღე ამ ძალისხმევისკენ ყურადღებას მიაპყრობს. სპილოების დაცვა ნიშნავს ტყეების, სავანებისა და იმ უთვალავი სხვა სახეობის დაცვას, რომლებიც ამ მშვიდ გიგანტებზეა დამოკიდებული.
