გინესის რეკორდების წიგნი: როგორ იქცა ფრინველებზე დავა მსოფლიო წიგნად

დავა ნადირობისას

გინესის რეკორდების წიგნის ისტორია ბიბლიოთეკაში კი არა, ირლანდიის სოფლად იწყება. 1951 წლის 10 ნოემბერს სერ ჰიუ ბივერი, ლუდსახარში კომპანია Guinness-ის მმართველი დირექტორი, ნადირობაში მონაწილეობდა ვექსფორდის საგრაფოში, ირლანდიის სამხრეთ-აღმოსავლეთში. დღის განმავლობაში გაჩნდა კითხვა, რომელზეც პასუხი ვერავინ გასცა: რომელია ევროპის ყველაზე სწრაფი სანადირო ფრინველი — ოქროსფერი მეჭვავია თუ შოტლანდიური თეთრი როჭო?

შინ დაბრუნებულმა ბივერმა იმდროინდელი საცნობარო წიგნები გადაქექა, მაგრამ მკაფიო პასუხი ვერ იპოვა. ამან მას ერთი იდეა შთააგონა. თუ განათლებულ ადამიანებს შეეძლოთ საათობით ეკამათათ მარტივ ფაქტზე და ვერაფერი ეპოვათ, რაც დავას დაასრულებდა, მაშინ ასეთივე კამათი ყოველ საღამოს ათასობით პაბში უნდა მიმდინარეობდა დიდ ბრიტანეთსა და ირლანდიაში. წიგნს, რომელიც შეკრებდა გადამოწმებულ ფაქტებს მსოფლიოში ყველაზე დიდ, სწრაფ, ძველ და მაღალ საგნებზე, შეეძლო ასეთი დავებისთვის წერტილი დაესვა და ამავდროულად Guinness-ის სახელი ყველგან მიეტანა, სადაც ხალხი სასაუბროდ იკრიბებოდა.

ტყუპები მაკვირტერები

ბივერს სჭირდებოდა სპეციალისტები, რომლებმაც იცოდნენ, როგორ მოეძიებინათ და გადაემოწმებინათ ფაქტები. გამოსავალი კრისტოფერ ჩატავეის წყალობით გამოჩნდა. ის Guinness-ის თანამშრომელი და ცნობილი მორბენალი იყო, რომელიც 1954 წელს ტემპს უწყობდა როჯერ ბანისტერს, როცა ამ უკანასკნელმა პირველად ჩაირბინა მილი ოთხ წუთზე ნაკლებ დროში. ჩატავეიმ ორი მეგობარი ურჩია — ტყუპი ძმები ნორის და როს მაკვირტერები, რომლებიც 1925 წლის 12 აგვისტოს დაიბადნენ.

მაკვირტერები ლონდონში ფაქტების მომძიებელ სააგენტოს ხელმძღვანელობდნენ, რომელიც გაზეთებსა და სხვა გამომცემლებს სტატისტიკითა და ინფორმაციით ამარაგებდა. ორივეს ჟურნალისტური განათლება ჰქონდა, ორივეს უყვარდა სპორტი და ორივეს არაჩვეულებრივი მეხსიერება ჰქონდა. მათთან შეხვედრისას ბივერი გააოცა იმან, თუ რა სწრაფად და ზუსტად პასუხობდნენ მის კითხვებს. ლუდსახარშმა წიგნის გამოსაცემად კომპანია დააარსა, ტყუპებმა კი თვეების განმავლობაში გვიანობამდე იმუშავეს, რათა სტატიები მოეძიებინათ, გადაემოწმებინათ და დაეწერათ.

პირველი გამოცემა და მყისიერი წარმატება

The Guinness Book of Records-ის პირველი გამოცემა ლონდონში 1955 წლის აგვისტოს ბოლოს გამოვიდა. მას 198 გვერდი ჰქონდა და თავდაპირველად პაბებისთვის განკუთვნილ სარეკლამო ნივთად იყო ჩაფიქრებული. ამის ნაცვლად, წიგნი ფართო საზოგადოებაში ჰიტად იქცა. იმავე წლის შობისთვის ის უკვე ბრიტანეთის ბესტსელერების სიის სათავეში იყო.

მალე წიგნის განახლება ყოველწლიურად დაიწყო, 1956 წელს კი შეერთებული შტატებისთვის განკუთვნილი გამოცემა გამოვიდა, რომელიც იქ The Guinness Book of World Records-ის სახელით იყიდებოდა. მომდევნო ათწლეულებში წიგნი სხვა ენებზეც ითარგმნა. 1999 წელს სათაური Guinness World Records-ით შეიცვალა, რაც ასახავდა იმას, რომ ბრენდი დიდი ხნის წინ გასცდა ერთ ნაბეჭდ წიგნს და ტელევიზიაში, სასუვენირო პროდუქციასა და მოგვიანებით ინტერნეტშიც გავრცელდა.

დღეს წიგნი ათეულობით ენაზე გამოიცემა და დაახლოებით 100 ქვეყანაში იყიდება. ის თავადაც რეკორდსმენია: აღიარებულია, როგორც საავტორო უფლებით დაცული წიგნების ყველა დროის ერთ-ერთი ყველაზე გაყიდვადი სერია. ასევე აღნიშნავდნენ, რომ ის შეერთებული შტატების საჯარო ბიბლიოთეკებიდან ყველაზე ხშირად მოპარულ წიგნებს შორისაა — ნიშანი იმისა, თუ რამდენად სურდათ მკითხველებს საკუთარი ეგზემპლარის ქონა.

რა სახის რეკორდებს შეიცავს წიგნი?

თავიდანვე წიგნი რეკორდების ორ დიდ ჯგუფს მოიცავდა. პირველი — ბუნების უკიდურესობებია: ყველაზე მაღალი მთა (ევერესტი), ყველაზე დიდი ცხოველი, რომელიც ოდესმე უცხოვრია (ლურჯი ვეშაპი), ყველაზე სწრაფი ხმელეთის ცხოველი (გეპარდი), ოკეანის ყველაზე ღრმა წერტილი და მსგავსი ფაქტები პლანეტების, ამინდის, მცენარეებისა და ცხოველების შესახებ.

მეორე ჯგუფი ადამიანის მიღწევებია. ზოგი მათგანი ადამიანის სხეულის რეკორდია, მაგალითად, სიმაღლე და ასაკი. სხვები ოსტატობის, ძალის, გამძლეობის ან უბრალოდ ფანტაზიის რეკორდებია. წლების განმავლობაში წიგნში ყველაფერი მოხვდა: სპორტული მიღწევებითა და საინჟინრო საოცრებებით დაწყებული, ყველაზე დიდი პიცით, ყველაზე გრძელი ფრჩხილებითა და ერთ ადგილას ერთი და იმავე პერსონაჟად გადაცმული ადამიანების ყველაზე დიდი რაოდენობით დამთავრებული.

რამდენიმე ცნობილი რეკორდსმენი

• რობერტ უოდლოუ (1918–1940) შეერთებული შტატებიდან ყველაზე მაღალი ადამიანია, რომლის სიმაღლეც სანდოდაა დაფიქსირებული. მისი სიმაღლე 2,72 მეტრი (8 ფუტი და 11,1 დიუმი) იყო.
• ჟანა კალმანი საფრანგეთიდან 1875 წლიდან 1997 წლამდე ცხოვრობდა და 122 წლისა და 164 დღის ასაკს მიაღწია. ის ყველაზე ხანდაზმული ადამიანია, რომლის ასაკიც სრულად არის დადასტურებული.
• სულთან ქოსენი თურქეთიდან, დაახლოებით 2,51 მეტრის სიმაღლით, ცოცხალ მამაკაცთა შორის ყველაზე მაღლად იქნა აღიარებული.
• აშრიტა ფურმანმა ნიუ-იორკიდან 1979 წლიდან 600-ზე მეტი ოფიციალური გინესის რეკორდი დაამყარა — ნებისმიერ სხვა ადამიანზე მეტი. მის რეკორდებს შორისაა საგნების წონასწორობაში შენარჩუნება და დიდი მანძილების ხტუნვით, ჟონგლიორობითა და ყირაზე გადასვლით დაფარვა.

როგორ ხდება რეკორდი ოფიციალური

ყოველი შთამბეჭდავი მიღწევა ვერ იქცევა გინესის რეკორდად. ორგანიზაცია ყოველ ახალ კატეგორიას რიგ პრინციპებს უყენებს. რეკორდი უნდა იყოს:

• გაზომვადი: მას ზუსტი მაჩვენებელი უნდა შეესაბამებოდეს, მაგალითად, დრო, მანძილი, წონა ან რაოდენობა.
• გაუმჯობესებადი: სხვას მომავალში უნდა ჰქონდეს შანსი, რომ ის მოხსნას.
• სტანდარტიზებადი: ყველა, ვინც მას ცდის, ერთსა და იმავე წესებს უნდა მიჰყვებოდეს.
• გადამოწმებადი: უნდა არსებობდეს მკაფიო მტკიცებულება, რომ ის მართლაც მოხდა.
• ერთ ცვლადზე დაფუძნებული: რეკორდი ერთ რამეს ზომავს, მაგალითად, ყველაზე მეტს, ყველაზე სწრაფს ან ყველაზე გრძელს.
• საუკეთესო მსოფლიოში: და არა მხოლოდ ქალაქში ან ქვეყანაში.

ვისაც რეკორდის დამყარება სურს, ჯერ განაცხადს აგზავნის და შესაბამისი კატეგორიის ოფიციალურ წესებს იღებს. მათში ზუსტადაა აღწერილი, როგორ უნდა ჩატარდეს მცდელობა და რა მტკიცებულებებია საჭირო. ტიპური მტკიცებულებებია ვიდეოჩანაწერები, ფოტოები, დამოუკიდებელი მოწმეების ჩვენებები და კვალიფიციური პირების, მაგალითად, გეოდეზისტების ან ქრონომეტრისტების, მიერ ჩატარებული გაზომვები.

ზოგ ღონისძიებაზე, განსაკუთრებით დიდ საჯარო ან კორპორაციულ ღონისძიებებზე, Guinness World Records ოფიციალურ მსაჯს აგზავნის, რომელიც მცდელობას ადგილზე ადევნებს თვალს. თუ რეკორდი დამყარდა, მსაჯს შეუძლია იქვე დაადასტუროს და სერტიფიკატი გადასცეს. რიგით განმცხადებლებს, როგორც წესი, შეუძლიათ თავიანთი მტკიცებულებები განსახილველად უფასოდ გაგზავნონ, ხოლო კომპანიები და ადამიანები, რომლებსაც უფრო სწრაფი პასუხი ან ღონისძიებაზე მსაჯის ყოფნა სურთ, ამ მომსახურებაში იხდიან.

ნორის მაკვირტერი, ტელევიზია და პოპულარობა

ბევრისთვის ტყუპი მაკვირტერები წიგნის სახეებად იქცნენ. 1972 წელს BBC-მ საბავშვო გადაცემა Record Breakers გაუშვა, რომელსაც გასართობი შოუს წამყვანი როი კასლი უძღვებოდა. ნორისი და როსი გადაცემაში მონაწილეობდნენ და ტყუპები იმით გახდნენ ცნობილი, რომ მაყურებლების კითხვებს რეკორდების შესახებ მყისიერად, ზეპირად, ჩანაწერების გარეშე პასუხობდნენ.

როს მაკვირტერი 1975 წელს მოკლეს ირლანდიის დროებითი რესპუბლიკური არმიის (IRA) წევრებმა — შეიარაღებული დაჯგუფებისა, რომელიც ჩრდილოეთ ირლანდიის კონფლიქტის დროს მოქმედებდა — მას შემდეგ, რაც მან საჯაროდ დააწესა ჯილდო ინფორმაციისთვის, რომელიც აფეთქებების მომწყობთა დაპატიმრებას შეუწყობდა ხელს. ნორისმა წიგნის რედაქტირება განაგრძო და კიდევ მრავალი წელი მონაწილეობდა Record Breakers-ში. ის წიგნთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული 2004 წელს გარდაცვალებამდე.

წიგნიდან მსოფლიო ბრენდამდე

წიგნი ათწლეულების განმავლობაში Guinness-ს ეკუთვნოდა, თუმცა XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში მისი მფლობელები იცვლებოდნენ. 2008 წელს ის შეიძინა კანადურმა კომპანიამ Jim Pattison Group, რომელსაც ასევე ეკუთვნის Ripley's Believe It or Not! ორგანიზაციის შტაბ-ბინა ლონდონშია და ის რეკორდების დამყარების მცდელობებზე მთელ მსოფლიოში მუშაობს.

მთავარი ყოველწლიური წიგნის გარდა, ბრენდმა სპეციალური გამოცემებიც გამოუშვა. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი Gamer's Edition-ია, რომელიც პირველად 2008 წელს გამოვიდა და ვიდეოთამაშების სამყაროს რეკორდებს აერთიანებს, მაგალითად, სპიდრანებსა და უმაღლეს ქულებს. ასევე იყო სატელევიზიო გადაცემები ბევრ ქვეყანაში, ონლაინ მონაცემთა ბაზა და გინესის რეკორდების ყოველწლიური დღე ნოემბერში, როცა ადამიანები მთელ მსოფლიოში ერთსა და იმავე დღეს ახალი რეკორდების დამყარებას ცდილობენ.

შეიცვალა ბიზნესმოდელიც. იმის ნაცვლად, რომ შემოსავალი ძირითადად წიგნების გაყიდვიდან მიეღო, Guinness World Records ახლა ფულს ასევე გამოიმუშავებს კონსულტაციებითა და რეკორდების მცდელობების ორგანიზებით კომპანიებისთვის, ქალაქებისა და მთავრობებისთვის, რომლებიც საზოგადოების ყურადღებას ეძებენ. ამან კრიტიკა გამოიწვია: ზოგი ჟურნალისტი და კომენტატორი მიიჩნევს, რომ მარკეტინგული კამპანიებისთვის ან კარგი იმიჯის მსურველი მთავრობებისთვის ფასიანი რეკორდები ასუსტებს ნეიტრალური, დამოუკიდებელი ფაქტების გადამოწმების თავდაპირველ იდეას.

გაუქმებული რეკორდები

გინესის რეკორდების წიგნის ნაკლებად ცნობილი მხარე ისაა, რომ ორგანიზაცია შეგნებულად წყვეტს ზოგი რეკორდის აღიარებას, თუ ისინი სახიფათო ან მავნე ქცევას უწყობენ ხელს. რამდენიმე მაგალითი აჩვენებს, როგორ იცვლებოდა მისი წესები დროთა განმავლობაში:

• ფხიზლად ყოფნა: უძილოდ ყველაზე ხანგრძლივი დროის რეკორდი ჯანმრთელობისთვის სერიოზული საფრთხის გამო გაუქმდა. ერთი ცნობილი მცდელობა 1964 წელს ამერიკელმა მოსწავლემ, რენდი გარდნერმა, განახორციელა, რომელსაც დაახლოებით 11 დღე არ სძინებია.
• ყველაზე მძიმე შინაური ცხოველები: ყველაზე მძიმე შინაური ცხოველების რეკორდები გაუქმდა, რათა პატრონებს ცხოველების ზედმეტად კვების ცდუნება არ გასჩენოდათ.
• ექსტრემალური ჭამა და სმა: ბევრი რეკორდი, რომელიც დიდი რაოდენობით საკვების ან სასმლის მიღებას ეფუძნებოდა, ადამიანების ჯანმრთელობის დასაცავად გაუქმდა ან მკაცრად შეიზღუდა.

ამგვარად, წიგნი ასახავს უსაფრთხოებისა და ცხოველთა კეთილდღეობისადმი დამოკიდებულების ცვლილებას. რეკორდი, რომელიც 1950-იან ან 1960-იან წლებში უწყინარ გართობად ჩანდა, დღეს შესაძლოა აღარ მიიღონ.

რატომ არის წიგნი დღესაც მნიშვნელოვანი

გინესის რეკორდების წიგნის გავლენა პაბებში დავების გადაწყვეტას ბევრად სცდება. ბავშვების თაობებისთვის ეს წიგნი საცნობარო ლიტერატურასთან პირველი შეხვედრა იყო: გიგანტური ცხოველების, ექსტრემალური ამინდისა და გამორჩეული ადამიანების შესახებ გვერდების ფურცვლა ცნობისმოყვარეობას აღვიძებს გეოგრაფიის, ბიოლოგიის, ისტორიისა და მეცნიერების მიმართ. ის ასევე მოქმედებაში აჩვენებს მარტივ მეცნიერულ ჩვევას — აზრს, რომ ნებისმიერი მტკიცება უნდა გაიზომოს, გადამოწმდეს და მტკიცებულებებით გამყარდეს, სანამ მას მივიღებთ.

ამავდროულად, წიგნი პოპულარული კულტურის ნაწილად იქცა. ინგლისური გამოთქმა „one for the record books“ — ანუ რაღაც, რაც რეკორდების წიგნში შეტანის ღირსია — დღეს სრულიად ჩვეულებრივი ფრაზაა, ხოლო მსოფლიო რეკორდის დამყარების მცდელობა სკოლების, საქველმოქმედო ორგანიზაციებისა და თემებისთვის თანხის შეგროვების ან ხალხის გაერთიანების გავრცელებულ საშუალებად იქცა. ის, რაც ირლანდიაში, ნოემბრის ცივ დღეს, ორ ფრინველზე დასმული კითხვით დაიწყო, ბუნების უკიდურესობებისა და ადამიანის ამბიციების მსოფლიო კატალოგად გადაიქცა.