ფორმულა 1: როგორ მუშაობს მსოფლიოს უსწრაფესი სარბოლო სერია

რა არის ფორმულა 1

ფორმულა 1, რომელსაც ხშირად მოკლედ F1-ს უწოდებენ, ღია ბორბლებიანი ერთადგილიანი მანქანების საერთაშორისო რბოლების უმაღლესი კლასია. „ღია ბორბლები“ ნიშნავს, რომ ბორბლები ფრთებქვეშ კი არ არის მოქცეული, არამედ ძარის გარეთ მდებარეობს, ხოლო „ერთადგილიანი“ ნიშნავს, რომ მანქანაში ადგილი მხოლოდ მრბოლელისთვისაა. ჩემპიონატს საერთაშორისო საავტომობილო ფედერაცია (FIA) აწესრიგებს, რომელიც მსოფლიო ავტოსპორტის მმართველი ორგანოა, ხოლო კომერციულ მხარეს, მათ შორის სატელევიზიო უფლებებსა და რბოლების კონტრაქტებს, Formula One Group მართავს.

სიტყვა ფორმულა სახელში ქიმიურ ან მათემატიკურ ფორმულას არ ნიშნავს. ის აღნიშნავს წესების ერთობლიობას, რომელსაც ყველა მანქანა უნდა აკმაყოფილებდეს: შეზღუდვებს ზომაზე, წონაზე, ძრავის კონსტრუქციაზე, საწვავზე, აეროდინამიკაზე და ბევრ სხვა რამეზე. გუნდები ცდილობენ, ამ რეგლამენტის ფარგლებში რაც შეიძლება სწრაფი მანქანა ააგონ, ამიტომ F1 ინჟინრების შეჯიბრიც ისევეა, როგორც მრბოლელებისა.

სეზონი რბოლების სერიისგან შედგება, რომლებსაც გრან-პრიებს (ფრანგულად „დიდი პრიზები“) უწოდებენ. ისინი რამდენიმე კონტინენტზე იმართება: სპეციალურად აშენებულ ტრასებზე, როგორიცაა სილვერსტოუნი ბრიტანეთში და სუზუკა იაპონიაში, და ქალაქის ტრასებზე, სადაც ჩვეულებრივ ქუჩებს კეტავენ და ბარიერებით შემოფარგლავენ, მაგალითად, მონაკოსა და სინგაპურში.

პირველი გრან-პრიებიდან მსოფლიო ჩემპიონატამდე

გრან-პრის რბოლები ფორმულა 1-ზე გაცილებით ძველია. პირველი რბოლა, რომელსაც გრან-პრი ეწოდა, საფრანგეთის საავტომობილო კლუბმა 1906 წელს ლე-მანის მახლობლად მოაწყო. 1920-იან და 1930-იან წლებში გრან-პრის რბოლები დიდ ევროპულ სანახაობად იქცა, ხოლო მეორე მსოფლიო ომის წინა წლებში გერმანული გუნდები „მერსედეს-ბენცი“ და „აუტო უნიონი“ დომინირებდნენ აეროდინამიკური მანქანებით, რომლებსაც „ვერცხლის ისრებს“ ეძახდნენ.

ომის შემდეგ მმართველმა ორგანომ ახალ წესებზე, „ფორმულა 1-ზე“ შეთანხმდა და 1950 წელს პირველი მსოფლიო ჩემპიონატი მრბოლელებს შორის დაიწყო. ჩემპიონატის სულ პირველი რბოლა 1950 წლის 13 მაისს გაიმართა: ეს იყო დიდი ბრიტანეთის გრან-პრი სილვერსტოუნზე, ომის დროინდელ ყოფილ აეროდრომზე. პირველი მსოფლიო ჩემპიონი გახდა იტალიელი ჯუზეპე ფარინა, რომელიც „ალფა რომეოთი“ გამოდიოდა. გუნდების ცალკე ჩემპიონატი, რომელსაც დღეს კონსტრუქტორთა ჩემპიონატი ჰქვია, 1958 წელს დაემატა.

რევოლუციები კონსტრუქციაში

მომდევნო ათწლეულებში F1-ის მანქანები ძირეულად შეიცვალა:

• ძრავა უკან გადაინაცვლა. 1950-იანი წლების ბოლოს პატარა ბრიტანულმა გუნდმა „კუპერმა“ ძრავა მრბოლელის უკან მოათავსა. ჯეკ ბრაბემმა 1959 და 1960 წლების ტიტულები „კუპერით“ მოიპოვა და მალე ყველა გუნდმა ეს განლაგება გადაიღო.
• მონოკოკური შასი. 1962 წელს „ლოტუსმა“, რომელსაც კონსტრუქტორი კოლინ ჩეპმენი ხელმძღვანელობდა, წარადგინა მანქანა, რომელიც მილებისგან შეკრული ჩარჩოს ნაცვლად ერთიანი მყარი კორპუსის გარშემო იყო აგებული. ამან მანქანა უფრო მსუბუქი და მტკიცე გახადა.
• ანტიფრთები და სპონსორები. 1968 წელს მანქანებზე გაჩნდა ანტიფრთები, რომლებიც მათ ტრასაზე აჭერს, და იმავე წელს გუნდებმა მანქანების შეღებვა ეროვნული სარბოლო ფერების ნაცვლად სპონსორების ფერებში დაიწყეს.
• მიწის ეფექტი. 1970-იანი წლების ბოლოს „ლოტუსმა“ მანქანების ქვედა ნაწილს ისეთი ფორმა მისცა, რომ ისინი გზისკენ „იწოვებოდა“. მოგვიანებით ეს იდეა შეზღუდეს, 2022 წელს კი ახალი სახით დაბრუნდა.
• ნახშირბადის ბოჭკო. 1981 წელს „მაკლარენმა“ რბოლაში გამოიყენა შასი ნახშირბადბოჭკოვანი კომპოზიტისგან, მასალისგან, რომელიც ერთდროულად ძალიან მსუბუქი და უაღრესად მტკიცეა. დღეს F1-ის ყველა მანქანა ასე იგება.
• ტურბოკომპრესორები. „რენომ“ ტურბოძრავები F1-ში 1977 წელს შემოიტანა. 1988 წლის შემდეგ ისინი აკრძალეს, 2014 წელს კი დღევანდელი ჰიბრიდული ძრავების ნაწილად დაბრუნდნენ.

მეცნიერება F1-ის მანქანის შიგნით

F1-ის მანქანა ბორბლებიანი მანქანებიდან ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილია. ყოველი დეტალი ისეა დაპროექტებული, რომ რაც შეიძლება მსუბუქი, მტკიცე და ეფექტიანი იყოს, ხოლო გუნდები იდეებს აეროდინამიკურ მილებსა და კომპიუტერულ სიმულაციებში ამოწმებენ, სანამ მათ დაამზადებენ.

დამწოლი ძალა: ჰაერი, როგორც მოჭიდება

თვითმფრინავის ფრთა ამწევ ძალას ქმნის, რომელიც მას ზემოთ სწევს. F1-ის მანქანის ანტიფრთები პირიქით მუშაობს: მათი ფორმა მანქანას ქვემოთ, ტრასისკენ აჭერს. ამ ძალას დამწოლი ძალა ჰქვია. მანქანის პროფილირებულ ფსკერთან ერთად ის საბურავებს გზის საფარს აჭერს და საშუალებას აძლევს მანქანას, მოსახვევები ისეთი სიჩქარით გაიაროს, რომლითაც ჩვეულებრივი ავტომობილი გზიდან გადავარდებოდა. მაღალ სიჩქარეზე F1-ის მანქანა იმდენ დამწოლ ძალას ქმნის, რომ თეორიულად გვირაბის ჭერზე თავდაყირა სვლაც შეეძლებოდა, თუმცა ეს არავის უცდია.

დამწოლი ძალის ფასი აეროდინამიკური წინაღობაა, ანუ ჰაერის წინააღმდეგობა, რომელიც მანქანას სწორ მონაკვეთებზე ანელებს. კონსტრუქტორები მუდმივად ეძებენ ბალანსს ამ ორს შორის, გუნდები კი ანტიფრთებს ყოველი ტრასისთვის ცალკე აწყობენ: დიდი დახრით მიხვეულ-მოხვეული ტრასებისთვის, როგორიცაა მონაკო, და უფრო ბრტყლად სწრაფი ტრასებისთვის, როგორიცაა მონცა, სადაც მანქანებს 350 კმ/სთ-ზე მეტი სიჩქარის განვითარება შეუძლია.

ჰიბრიდული ძალური აგრეგატები

2014 წლიდან F1-ის მანქანებში უბრალო ძრავების ნაცვლად ძალური აგრეგატები გამოიყენება. მათი გული 1,6-ლიტრიანი პატარა ბენზინის V6 ტურბოძრავაა, რომელიც ელექტროძრავებთან და აკუმულატორთანაა შეწყვილებული. ენერგია, რომელიც სხვა შემთხვევაში დაიკარგებოდა, მაგალითად, დამუხრუჭებისას, გროვდება, ინახება და დამატებით სიმძლავრედ გაიცემა. ეს აგრეგატები ოდესმე შექმნილ ყველაზე ეფექტიან სარბოლო ძრავებს შორისაა. 2026 წელს შემოღებულმა ახალმა წესებმა ელექტრული სისტემიდან მიღებული სიმძლავრის წილი დაახლოებით ნახევრამდე გაზარდა და მდგრადი წყაროებიდან დამზადებული საწვავის გამოყენება მოითხოვა.

მრბოლელის კაბინა

F1-ის მანქანის საჭე პატარა კომპიუტერია, რომელიც ღილაკებით, გადამრთველებითა და ეკრანით არის აღჭურვილი. მისი საშუალებით მრბოლელები ძრავის პარამეტრებს ცვლიან, მუხრუჭების ბალანსს არეგულირებენ, გუნდს რადიოთი ესაუბრებიან და ბევრ სხვა რამეს აკეთებენ, თანაც ამ ყველაფერს უზარმაზარ სიჩქარეზე. მანქანაზე დამონტაჟებული ასობით სენსორი ყოველი სესიის განმავლობაში მონაცემებს უგზავნის ინჟინრებს ბოქსში და გუნდის შტაბ-ბინაში.

როგორ მიმდინარეობს სარბოლო შაბათ-კვირა

ტიპური გრან-პრის შაბათ-კვირა პარასკევიდან კვირამდე გრძელდება და სამი ძირითადი ნაწილისგან შედგება.

1. ვარჯიში. თავისუფალ ვარჯიშებზე გუნდები ტრასას ეცნობიან, სხვადასხვა გამართვას ცდიან და საბურავებს ადარებენ.
2. კვალიფიკაცია. ის სასტარტო რიგითობას განსაზღვრავს და სამ ეტაპად იყოფა: Q1, Q2 და Q3. პირველი ორი ეტაპიდან თითოეულის ბოლოს ყველაზე ნელი მრბოლელები ეთიშებიან, ხოლო ათი ყველაზე სწრაფი Q3-ში პოულ-პოზიციისთვის, ანუ სასტარტო ბადის პირველი ადგილისთვის იბრძვის.
3. რბოლა. მანქანები სასტარტო ბადეზე ლაგდებიან და ადგილიდან იძვრიან, როცა ხუთი წითელი შუქი ქრება. რბოლის მანძილი 305 კილომეტრზე ოდნავ მეტია, გარდა მონაკოსი, სადაც ის უფრო მოკლეა, რადგან ქალაქის ტრასა ძალიან ნელია. რბოლა ორ საათზე მეტხანს ვერ გაგრძელდება.

ზოგიერთ შაბათ-კვირას ასევე იმართება უფრო მოკლე სპრინტ-რბოლა, 2021 წელს შემოღებული ფორმატი, რომელშიც ძირითად გრან-პრიზე ნაკლები ქულა ნაწილდება.

ქულები და ჩემპიონატები

2010 წლიდან გრან-პრის პირველი ათეული ქულებს იღებს შემდეგი სქემით: 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2 და 1. სეზონის ბოლოს ყველაზე მეტი ქულის მქონე მრბოლელი მსოფლიო ჩემპიონი მრბოლელებს შორის ხდება, ხოლო გუნდი, რომლის ორმა მრბოლელმა ერთად ყველაზე მეტი ქულა დააგროვა, კონსტრუქტორთა ჩემპიონატს იგებს. ბოლო სეზონებში კალენდარი დაახლოებით ორ დუჟინ რბოლამდე გაიზარდა.

საბურავები და პიტ-სტოპები

საბურავები F1-ის ერთ-ერთი უდიდესი ტაქტიკური თავსატეხია. 2011 წლიდან ერთადერთი მომწოდებელი „პირელია“. მშრალი ამინდისთვის რამდენიმე ნაერთი არსებობს: რბილი საბურავები უკეთეს მოჭიდებას იძლევა, მაგრამ უფრო სწრაფად ცვდება, ხოლო მაგარი საბურავები უფრო დიდხანს ძლებს, თუმცა უფრო ნელია. წვიმისთვის არის შუალედური საბურავები სველი ტრასისთვის და წვიმის საბურავები ძლიერი წვიმისთვის. მშრალ რბოლაში ყოველმა მრბოლელმა სულ მცირე ორი განსხვავებული მშრალი ნაერთი უნდა გამოიყენოს, ამიტომ ყველა მანქანას ერთი პიტ-სტოპი მაინც უწევს.

რბოლის დროს საწვავის ჩასხმა 2010 წლიდან აკრძალულია, ამიტომ დღეს პიტ-სტოპი, უპირველეს ყოვლისა, ოთხივე საბურავის გამოცვლაა. დაახლოებით ოცი მექანიკოსისგან შემდგარი ბრიგადა ამას დაახლოებით ორ წამში ასწრებს, ყველაზე სწრაფ გაჩერებებს კი კიდევ უფრო ნაკლები დრო დასჭირდა. გაჩერების სწორი მომენტის შერჩევა, რასაც სტრატეგიას უწოდებენ, ხშირად წყვეტს, ვინ გაიმარჯვებს.

დროშები და უსაფრთხოების მანქანა

ტრასის გასწვრივ მდგარი მარშალები მრბოლელებთან დროშებით ურთიერთობენ. ყვითელი დროშა წინ მყოფ საფრთხეზე აფრთხილებს და გასწრებას კრძალავს, ლურჯი დროშა ნელ მანქანას ატყობინებს, რომ უფრო სწრაფი მანქანა მალე წრით გაუსწრებს, წითელი დროშა სესიას აჩერებს, ხოლო ჭადრაკული დროშა ფინიშს აღნიშნავს. ავარიის შემდეგ უსაფრთხოების მანქანას შეუძლია, შემცირებული სიჩქარით წაუძღვეს მრბოლელებს, სანამ ტრასას ასუფთავებენ, ან რბოლის ხელმძღვანელობას შეუძლია ვირტუალური უსაფრთხოების მანქანის რეჟიმი გამოაცხადოს, როცა ყველა მრბოლელი ვალდებულია, დადგენილ ტემპამდე შეანელოს სვლა ისე, რომ ტრასაზე მანქანა არ გამოდის.

გუნდები და მრბოლელები

F1-ის ყოველი გუნდი საკუთარ შასის აგებს და რბოლაში ორ მანქანას გამოიყვანს, ბოლო სეზონებში კი სტარტზე 20-დან 22-მდე მანქანა იდგა. გუნდებს შორის არიან როგორც ცნობილი ავტომწარმოებლები, ისე დამოუკიდებელი სარბოლო კომპანიები, ხოლო უდიდეს გუნდებში დაახლოებით ათასი ან მეტი ადამიანი მუშაობს, მათ შორის აეროდინამიკოსები, ინჟინრები, მექანიკოსები, მონაცემთა ანალიტიკოსები და სტრატეგები. იმისთვის, რომ ყველაზე მდიდარ გუნდებს დანარჩენების უბრალოდ ფულით დაჯაბნა არ შეეძლოთ, F1-მა 2021 წელს ბიუჯეტის ლიმიტი შემოიღო, რომელიც ზღუდავს, რამდენი თანხის დახარჯვა შეუძლიათ გუნდებს ყოველწლიურად თავიანთ მანქანებზე.

„ფერარს“ F1-ის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს: ეს ერთადერთი გუნდია, რომელიც 1950 წლიდან მსოფლიო ჩემპიონატის ყველა სეზონში მონაწილეობდა, და მას კონსტრუქტორთა ჩემპიონატი ნებისმიერ სხვა გუნდზე მეტჯერ აქვს მოგებული. სხვა ცნობილ სახელებს შორისაა „მაკლარენი“, „უილიამსი“, „მერსედესი“ და „რედ ბული“.

ლეგენდარული ჩემპიონები

• არგენტინელმა ხუან მანუელ ფანხიომ 1950-იან წლებში ხუთი ტიტული მოიპოვა. ეს რეკორდი თითქმის ნახევარი საუკუნე იდგა.
• ბრაზილიელი აირტონ სენა, სამგზის ჩემპიონი, ისტორიაში შევიდა, როგორც ყველა დროის ერთ-ერთი უდიდესი მრბოლელი, განსაკუთრებით წვიმაში რბოლის ოსტატობით.
• გერმანელმა მიხაელ შუმახერმა შვიდი ტიტული მოიგო, მათ შორის ხუთი ზედიზედ, „ფერარით“, 2000-დან 2004 წლამდე.
• ბრიტანელმა ლუის ჰამილტონმა შვიდი ტიტულის ეს რეკორდი გაიმეორა და ნებისმიერ სხვა მრბოლელზე მეტი გრან-პრი აქვს მოგებული.
• ნიდერლანდელი მაქს ფერსტაპენი F1-ის ისტორიაში რბოლის ყველაზე ახალგაზრდა გამარჯვებული გახდა, როცა 18 წლის ასაკში 2016 წლის ესპანეთის გრან-პრი მოიგო, შემდეგ კი რამდენიმე მსოფლიო ტიტულიც მოიპოვა.

F1-ის მრბოლელად გახდომა უაღრესად ძნელია. მათი უმეტესობა ბავშვობაში კარტინგით იწყებს და ერთადგილიანი მანქანების ახალგაზრდულ სერიებს, მაგალითად, ფორმულა 3-სა და ფორმულა 2-ს გადის. მათ ასევე FIA-ს სპეციალური სუპერლიცენზია სჭირდებათ. F1-ის მანქანის მართვა ფიზიკურად უმძიმესია: სწრაფ მოსახვევებში მრბოლელებზე გვერდითი გადატვირთვა მოქმედებს, რომელიც მათი სხეულის წონას დაახლოებით ხუთჯერ აღემატება, ამიტომ ისინი კისრის კუნთებს ინტენსიურად ავარჯიშებენ, ცხელ რბოლებში კი ოფლით შეიძლება რამდენიმე კილოგრამი დაკარგონ.

უსაფრთხოება: საფრთხიდან დაცვამდე

პირველ ათწლეულებში F1 უაღრესად საშიში იყო და ბევრი მრბოლელი დაიღუპა. ისეთი ჩემპიონები, როგორიც ჯეკი სტიუარტია, 1960-იანი წლების ბოლოდან იბრძოდნენ უფრო უსაფრთხო ტრასების, უკეთესი ბარიერების, ცეცხლგამძლე ეკიპირებისა და სათანადო სამედიცინო დახმარებისთვის. აირტონ სენას დაღუპვამ 1994 წლის სან-მარინოს გრან-პრიზე, იმოლაში, მსოფლიო შეძრა და უსაფრთხოების რეფორმების ახალ ტალღას დაუდო სათავე, უფრო მტკიცე კაბინებიდან უფრო ნელ მოსახვევებამდე.

ბოლო დროის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სიახლეა ჰალო, ტიტანის მოხრილი რკალი კაბინის თავზე, რომელიც მრბოლელის თავს იცავს. ის 2018 წლიდან სავალდებულოა. თავიდან ბევრ გულშემატკივარს ის უშნოდ მიაჩნდა, მაგრამ აზრი შეიცვალა მას შემდეგ, რაც რამდენიმე ავარიამ მისი მნიშვნელობა დაამტკიცა. 2020 წელს ბაჰრეინში რომენ გროჟანის მანქანა ბარიერს შეეჯახა, შუაზე გაიპო და ცეცხლი გაუჩნდა. მრბოლელი ალიდან მხოლოდ ხელების დამწვრობით გამოვიდა და მისი გადარჩენის დამსახურებას ფართოდ ჰალოს მიაწერენ.

ცნობილი ტრასები

• მონაკოში წლის ყველაზე ბრწყინვალე რბოლა იმართება ბარიერებით შემოფარგლულ ვიწრო ქუჩებზე, სადაც გასწრება თითქმის შეუძლებელია, ხოლო კვალიფიკაციაში მოპოვებული პოზიცია გადამწყვეტია.
• იტალიური მონცა, რომელსაც „სიჩქარის ტაძარს“ უწოდებენ, ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი ტრასაა და ჩემპიონატის დაწყებიდან თითქმის ყოველ წელს მასპინძლობს იტალიის გრან-პრის.
• ბრიტანულ სილვერსტოუნზე 1950 წელს ჩემპიონატის პირველი რბოლა გაიმართა.
• ბელგიური სპა-ფრანკოშანი ცნობილია ო-რუჟისა და რადიიონის ციცაბო, დახვეული მოსახვევებით, ასევე ამინდით, რომელიც ტრასის ერთ ნაწილზე შეიძლება მზიანი იყოს, მეორეზე კი წვიმიანი.
• სინგაპურში 2008 წელს F1-ის პირველი ღამის რბოლა გაიმართა ათასობით პროჟექტორით განათებულ ტრასაზე.

რატომ არის ფორმულა 1 მნიშვნელოვანი

F1 მხოლოდ სპორტი არ არის, ის ტექნოლოგიური ლაბორატორიაცაა. რბოლებში გამოცდილმა იდეებმა, როგორიცაა ნახშირბადის ბოჭკოს კონსტრუქციები, ენერგიის აღდგენის სისტემები და მონაცემთა თანამედროვე ანალიზი, გზა გაიკვლიეს ჩვეულებრივ ავტომობილებსა და სხვა დარგებში. ჰიბრიდულმა ძალურმა აგრეგატებმა ინჟინრებს უბიძგა, ნაკლები საწვავიდან მეტი შედეგი მიეღოთ.

ეს სპორტი გლობალური ბიზნესიცაა. მას შემდეგ, რაც ამერიკულმა კომპანია „ლიბერთი მედიამ“ 2017 წელს F1-ის კომერციული უფლებები შეიძინა, ის სოციალური ქსელებისა და დოკუმენტური სერიალების მეშვეობით უფრო ახალგაზრდა გულშემატკივრების მოზიდვაზე მუშაობს, კალენდარი კი ახალი ადგილებით გაფართოვდა, მათ შორის რამდენიმე რბოლით აშშ-სა და ახლო აღმოსავლეთში.

ნაკლებად ცნობილი ფაქტები

• ჯეკ ბრაბემი ერთადერთი მრბოლელია, რომელმაც მსოფლიო ტიტული საკუთარი გუნდის აგებული მანქანით მოიგო, 1966 წელს.
• იტალიელი მარია ტერეზა დე ფილიპისი 1958 წელს პირველი ქალი გახდა, რომელმაც მსოფლიო ჩემპიონატის გრან-პრიზე იასპარეზა, ხოლო ლელა ლომბარდი დღემდე ერთადერთი ქალია, რომელმაც ჩემპიონატში ქულები მოიპოვა, 1975 წელს.
• F1-ის საბურავები სათანადო ტემპერატურამდე უნდა გახურდეს, რომ კარგად მოეჭიდოს გზას, ამიტომ მრბოლელები უსაფრთხოების მანქანის უკან ზიგზაგებით მოძრაობენ.
• ძლიერი დამუხრუჭებისას მუხრუჭები შეიძლება წითლად გავარვარდეს, ხოლო მრბოლელებს ძალიან მაღალი სიჩქარიდან ნელ მოსახვევამდე სულ რამდენიმე წამში შეუძლიათ შენელება.
• ხუთი წითელი სასტარტო შუქი მოკლე, შემთხვევითი პაუზის შემდეგ ქრება, ასე რომ, მრბოლელები სტარტის ზუსტ მომენტს ვერ წინასწარმეტყველებენ.