დინოზავრები: 165 მილიონი წლის ამბავი, რომელიც ბოლომდე არასდროს დასრულებულა

რა არის სინამდვილეში დინოზავრი?

სიტყვას დინოზავრი ხშირად ნებისმიერ დიდ პრეისტორიულ ცხოველს უწოდებენ, მეცნიერები კი მას გაცილებით ზუსტი მნიშვნელობით იყენებენ. დინოზავრები ქვეწარმავალთა ჯგუფია, რომელიც Dinosauria-ს კლადს მიეკუთვნება. კლადი არის ჯგუფი, რომელშიც ერთი საერთო წინაპარი და მისი ყველა შთამომავალი შედის. ამ განმარტებას მოულოდნელი შედეგი მოსდევს: რადგან ფრინველები დინოზავრებისგან წარმოიშვნენ, ფრინველებიც დინოზავრები არიან. ამიტომ პალეონტოლოგები ამ ჯგუფს ყოფენ ფრინველისებრ დინოზავრებად (ფრინველებად) და არაფრინველისებრ დინოზავრებად, რომლებშიც ყველა ის დინოზავრი შედის, რომელიც ფრინველი არ იყო, ტრიცერატოპსიდან ტირანოზავრამდე.

ბევრი ცნობილი პრეისტორიული ქვეწარმავალი სულაც არ არის დინოზავრი. მფრინავი პტეროზავრები, ზღვაში მცხოვრები იქთიოზავრები, პლეზიოზავრები და მოზაზავრები, აგრეთვე ზურგზე აფრიანი დიმეტროდონი სხვა ჯგუფებს მიეკუთვნებიან. დიმეტროდონი დინოზავრებთან შედარებით ძუძუმწოვრებს უფრო ენათესავება და პირველი დინოზავრის გაჩენამდე მილიონობით წლით ადრე ცხოვრობდა.

ნიშნები, რომლებიც დინოზავრებს გამოარჩევს

ის, რაც დინოზავრს დინოზავრად აქცევს, უმთავრესად ჩონჩხშია დამალული. ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიშანი კიდურების განლაგებაა. ხვლიკები და ნიანგები კიდურებს, ნაწილობრივ მაინც, სხეულის გვერდებზე გაშლილად იჭერენ, დინოზავრებს კი ფეხები პირდაპირ სხეულის ქვეშ ჰქონდათ, სვეტებივით. ასეთი სწორი დგომა სიარულსა და სირბილს უფრო ეფექტიანს ხდიდა და ზოგიერთ დინოზავრს უზარმაზარი ზომების მიღწევაში დაეხმარა. ამასთანაა დაკავშირებული მენჯის უჩვეულო ფოსო: დინოზავრებში ის ღიაა, შუაში ნახვრეტით, და არა დახურული ძვლოვანი ფიალა. სპეციალისტები ქალას, წინა კიდურებისა და კოჭის სახსრის დეტალებსაც აკვირდებიან, რათა დაადგინონ, ეკუთვნის თუ არა ნამარხი Dinosauria-ს.

სახელი, რომელიც ვიქტორიანულ ბრიტანეთში დაიბადა

ადამიანები დინოზავრების ძვლებს მანამდე დიდი ხნით ადრე პოულობდნენ, სანამ ვინმე მიხვდებოდა, რა იყო ისინი. ზოგი ისტორიკოსი ვარაუდობს, რომ ანტიკურ ხანაში ნაპოვნმა ნამარხებმა შესაძლოა დრაკონებისა და გრიფონების შესახებ ლეგენდებს დაუდო სათავე, თუმცა ამის დამტკიცება ძნელია. სამეცნიერო ისტორია XIX საუკუნის დასაწყისის ინგლისში იწყება. 1824 წელს გეოლოგმა უილიამ ბაკლენდმა აღწერა მეგალოზავრი, პირველი არაფრინველისებრი დინოზავრი, რომელმაც სამეცნიერო სახელი მიიღო. ერთი წლის შემდეგ გიდეონ მანტელმა სახელი დაარქვა იგუანოდონს, როცა შენიშნა, რომ მისი კბილები თანამედროვე იგუანას კბილებს ჰგავდა, ოღონდ გაცილებით დიდი იყო.

1842 წელს ანატომმა რიჩარდ ოუენმა გააცნობიერა, რომ ამ ცხოველებს საერთო ნიშნები ჰქონდათ, რომლებიც მათ თანამედროვე ქვეწარმავლებისგან განასხვავებდა, და შემოიღო სახელი Dinosauria. ის ბერძნული სიტყვებისგან მომდინარეობს: deinos ნიშნავს საშინელს ან შიშისმომგვრელად დიდს, ხოლო sauros — ხვლიკს. სახელი დამკვიდრდა, თუმცა დინოზავრები ხვლიკები არ არიან. მოგვიანებით ოუენმა მონაწილეობა მიიღო დინოზავრების ნატურალური ზომის ქანდაკებების შექმნაში ლონდონის კრისტალ-პალასის პარკისთვის, რომელიც 1850-იან წლებში გაიხსნა და დღესაც შეიძლება მისი მონახულება. თანამედროვე თვალსაზრისით ისინი უცნაურად გამოიყურება: იგუანოდონი გამოსახულია მძიმე, ოთხფეხა ცხოველად, რომელსაც ცხვირზე რქა აქვს. მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს „რქა“ სინამდვილეში წვეტიანი ცერი იყო.

XIX საუკუნის ბოლოს დინოზავრების ძიების ცენტრად ამერიკის შეერთებული შტატები იქცა. ორი მეტოქე პალეონტოლოგი, ედვარდ დრინკერ კოუპი და ოთნიელ ჩარლზ მარში, ისე გააფთრებით ეჯიბრებოდნენ ერთმანეთს, რომ მათი დაპირისპირება ისტორიაში „ძვლების ომების“ სახელით შევიდა. მათმა გუნდებმა ამერიკის დასავლეთში ბევრი ცნობილი დინოზავრი აღმოაჩინეს, მათ შორის სტეგოზავრი, ტრიცერატოპსი და დიპლოდოკი.

როდის ცხოვრობდნენ დინოზავრები: მეზოზოური ერა

დინოზავრები მეზოზოურ ერაში ცხოვრობდნენ, რომელიც დაახლოებით 252 მილიონი წლის წინ დაიწყო და 66 მილიონი წლის წინ დასრულდა. გეოლოგები მას სამ პერიოდად ყოფენ:

• ტრიასული (დაახლოებით 252–201 მილიონი წლის წინ): ჩნდებიან პირველი დინოზავრები.
• იურული (დაახლოებით 201–145 მილიონი წლის წინ): ვრცელდებიან გრძელკისერა გიგანტური საუროპოდები და წარმოიქმნებიან პირველი ფრინველები.
• ცარცული (დაახლოებით 145–66 მილიონი წლის წინ): ვრცელდება ყვავილოვანი მცენარეები, ხოლო პერიოდის ბოლოსკენ ჩნდებიან ისეთი დინოზავრები, როგორებიც არიან ტირანოზავრი და ტრიცერატოპსი.

დინოზავრები ტრიასულ პერიოდში, 230 მილიონ წელზე მეტი ხნის წინ გაჩნდნენ. ზოგიერთი უძველესი ცნობილი წარმომადგენელი, მაგალითად, ეორაპტორი და ჰერერაზავრი, არგენტინის ქანებიდანაა მოპოვებული. ეს ადრეული დინოზავრები ძირითადად მცირე ან საშუალო ზომისანი იყვნენ, ორ ფეხზე დადიოდნენ და თავიანთ სამყაროს ბევრ სხვა ქვეწარმავალს უნაწილებდნენ, მათ შორის ნიანგების ნათესავებს, რომლებიც ხშირად უფრო დიდნიც იყვნენ და მრავალრიცხოვანნიც.

გარდატეხა დაახლოებით 201,3 მილიონი წლის წინ ტრიასულ-იურული გადაშენებით დადგა, რომელიც დედამიწის ისტორიაში ერთ-ერთი უმსხვილესი მასობრივი გადაშენება იყო. დინოზავრების ბევრი კონკურენტი გაქრა, დინოზავრები კი ხმელეთის გაბატონებულ ხერხემლიანებად იქცნენ. ეს მდგომარეობა მათ მთელი იურული და ცარცული პერიოდების განმავლობაში შეინარჩუნეს — ბატონობა, რომელიც 100 მილიონ წელზე გაცილებით მეტხანს გაგრძელდა.

სამყარო, რომელშიც ისინი ცხოვრობდნენ, მუდმივად იცვლებოდა. მეზოზოური ერის დასაწყისში თითქმის მთელი ხმელეთი ერთ სუპერკონტინენტად იყო გაერთიანებული, რომელსაც პანგეა ჰქვია. მილიონობით წლის განმავლობაში ის დაიშალა, დინოზავრების პოპულაციები სხვადასხვა ხმელეთზე აღმოჩნდნენ გათიშულნი და იქ სხვადასხვა მიმართულებით განვითარდნენ. ნამარხები ცხადყოფს, რომ დინოზავრებმა ყველა კონტინენტს მიაღწიეს, ანტარქტიდის ჩათვლით, რომელიც მაშინ დღევანდელზე გაცილებით თბილი იყო.

გასაოცარი ფაქტი დროის შესახებ

დინოზავრების ხანა იმდენად ხანგრძლივი იყო, რომ მისი სწორად წარმოდგენა ძნელია. სტეგოზავრი გვიან იურულ ეპოქაში, დაახლოებით 150 მილიონი წლის წინ ცხოვრობდა, ტირანოზავრი რექსი კი ცარცული პერიოდის სულ ბოლოს, დაახლოებით 66 მილიონი წლის წინ. ეს ნიშნავს, რომ სტეგოზავრსა და ტირანოზავრს შორის უფრო მეტი დრო გავიდა, ვიდრე ტირანოზავრსა და ჩვენ შორის.

დინოზავრების დიდი გენეალოგიური ხე

1888 წელს ბრიტანელმა პალეონტოლოგმა ჰარი სილიმ დინოზავრები მენჯის ძვლების ფორმის მიხედვით ორ დიდ ჯგუფად დაყო. ეს დაყოფა დღესაც ფართოდ გამოიყენება, თუმცა ზოგიერთმა მკვლევარმა მთავარი შტოების გადაჯგუფება შესთავაზა.

ხვლიკმენჯიანები: დინოზავრები „ხვლიკის მენჯით“

ხვლიკმენჯიანებში ორი დიდი შტო შედის:

• თეროპოდები: ძირითადად ხორცისმჭამელი ცხოველები, რომლებიც ორ ფეხზე დადიოდნენ და ბასრი კბილები და კლანჭები ჰქონდათ. მათ შორის არიან როგორც პატარა, მოქნილი მონადირეები, მაგალითად, ველოცირაპტორი, ისე გიგანტები — ტირანოზავრი, გიგანოტოზავრი და სპინოზავრი. ამავე ჯგუფს მიეკუთვნებიან ფრინველებიც.
• საუროპოდომორფები: ბალახისმჭამელები, რომელთა შორის არიან საუროპოდები — გრძელკისერა და გრძელკუდიანი გიგანტები, როგორებიც არიან ბრაქიოზავრი, დიპლოდოკი და არგენტინოზავრი.

ფრინველმენჯიანები: დინოზავრები „ფრინველის მენჯით“

ფრინველმენჯიანები თითქმის ყველა ბალახისმჭამელი იყო და ბევრ მათგანს პირის წინა ნაწილში ნისკარტი ჰქონდა. მათ მიეკუთვნებიან:

• თირეოფორები: ჯავშნიანი დინოზავრები, როგორიცაა ფირფიტებიანი სტეგოზავრი და ტანკის მსგავსი ანკილოზავრი, რომელსაც კუდის ბოლოს ძვლოვანი კვერთხი ჰქონდა.
• ორნითოპოდები: ჯგუფი, რომელშიც შედის იგუანოდონი და იხვისნისკარტა ჰადროზავრები, რომლებსაც მცენარეების დასაფქვავად ასობით მჭიდროდ განლაგებული კბილი ჰქონდათ.
• მარგინოცეფალები: რქოსანი და საყელოიანი ცერატოპსები, მაგალითად, ტრიცერატოპსი, და გუმბათისებრი თავის მქონე პაქიცეფალოზავრები.

ამ სახელებში ცნობილი პარადოქსი იმალება. ფრინველები „ხვლიკმენჯიანებისგან“ წარმოიშვნენ და არა „ფრინველმენჯიანებისგან“. ფრინველმენჯიანების ფრინველისებრი მენჯი დამოუკიდებლად განვითარდა.

გიგანტები, მონადირეები და პაწაწინა დინოზავრები

ყველაზე დიდი დინოზავრები საუროპოდები იყვნენ — ყველაზე დიდი ცხოველები, რომლებიც ოდესმე დადიოდნენ ხმელეთზე. შეფასებებით, ისეთი გიგანტები, როგორებიც იყვნენ არგენტინოზავრი და პატაგოტიტანი (ორივე არგენტინიდან), 30 მეტრ სიგრძეს ან მეტს აღწევდნენ და 50 ტონაზე გაცილებით მეტს იწონიდნენ. რადგან მათი ჩონჩხები, როგორც წესი, არასრულია, ეს რიცხვები მიახლოებითი შეფასებებია და კვლევიდან კვლევამდე განსხვავდება.

როგორ უძლებდა ასეთი უზარმაზარი ცხოველი საკუთარ წონას? პასუხის ნაწილი იმ ნიშანშია, რომელიც მათ ფრინველებთან აერთიანებდა: მათი ბევრი ძვალი შეიცავდა ჰაეროვან ღრუებს, რომლებიც ჰაერის პარკების სისტემას უკავშირდებოდა. ეს ჩონჩხს ამსუბუქებდა ისე, რომ მას მნიშვნელოვნად არ ასუსტებდა, და ეფექტიან სუნთქვაშიც ეხმარებოდა. გრძელი კისერი მათ საშუალებას აძლევდა, ვრცელ ფართობზე მისწვდომოდნენ მცენარეებს ისე, რომ თავიანთი მასიური სხეული არ გადაეადგილებინათ.

მტაცებლებს შორის ყველაზე ცნობილი ტირანოზავრი რექსია. ის ცარცული პერიოდის ბოლოს ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთში ცხოვრობდა, დაახლოებით 12 მეტრ სიგრძეს აღწევდა და ჰქონდა ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ნაკბენი ყველა ცნობილ ხმელეთის ცხოველს შორის. მისი პატარა წინა კიდურები ხუმრობის საგნად იქცა, თუმცა ისინი ძლიერი კუნთებით იყო აღჭურვილი. სპინოზავრი ჩრდილოეთ აფრიკიდან კიდევ უფრო გრძელი იყო, და ბევრი პალეონტოლოგი ფიქრობს, რომ ის დროის დიდ ნაწილს მდინარეებში თევზზე ნადირობაში ატარებდა, თუმცა ის, თუ რამდენად წყლის ბინადარი იყო, დღესაც სადავოა.

ყველა დინოზავრი როდი იყო უზარმაზარი. ბევრი მათგანი ქათმის ან ინდაურის ოდენა იყო. კინოში დამკვიდრებული სახისგან განსხვავებით, ველოცირაპტორი დაახლოებით ინდაურის ზომისა იყო, ხოლო ნამარხები მისი წინა კიდურების ძვლებზე ბორცვაკებს ავლენს, რომლებზეც ბუმბული მაგრდებოდა. ყველაზე პატარა ცოცხალი დინოზავრი კუბის ფუტკარა კოლიბრია, რომელიც სულ რაღაც 2 გრამს იწონის.

ბუმბული, ბუდეები და თბილი სისხლი: როგორ ცხოვრობდნენ დინოზავრები

ბუმბულიანი დინოზავრები

1861 წელს გერმანიაში, ზოლნჰოფენის კირქვის კარიერის მუშებმა იპოვეს არქეოპტერიქსი — დაახლოებით 150 მილიონი წლის წინანდელი ცხოველი, რომელსაც ბუმბული და ფრთები ჰქონდა, მაგრამ ამავდროულად კბილები, კლანჭიანი თითები და გრძელი ძვლოვანი კუდიც. 1860-იან წლებში ბიოლოგმა თომას ჰენრი ჰაქსლიმ ყურადღება გაამახვილა ფრინველებსა და პატარა ხორცისმჭამელ დინოზავრებს შორის თვალსაჩინო მსგავსებაზე. ამ იდეამ ფართო მხარდაჭერა 1969 წლის შემდეგ მოიპოვა, როცა ჯონ ოსტრომმა აღწერა დეინონიქუსი — მოქნილი, ფრინველის მსგავსი მტაცებელი. ასე დაიწყო ის, რასაც ხშირად „დინოზავრების რენესანსს“ უწოდებენ: დინოზავრების ახლებური ხედვა აქტიურ, ენერგიულ ცხოველებად და არა ნელ, ცივსისხლიან, ჭაობებს მიჯაჭვულ ხვლიკებად.

საბოლოო მტკიცებულება ჩინეთიდან მოვიდა. 1996 წელს მეცნიერებმა აღწერეს სინოზავროპტერიქსი — პირველი არაფრინველისებრი დინოზავრი, რომელსაც ბუმბულის მსგავსი საფარის კვალი აღმოაჩნდა. მას შემდეგ ბუმბული ან მარტივი ძაფისებრი წარმონაქმნები ბევრ დინოზავრს აღმოაჩნდა, მათ შორის ოთხფრთიან მიკრორაპტორს და იუტირანუსს, ტირანოზავრის დიდ ნათესავს. ბუმბული, სავარაუდოდ, თავდაპირველად სითბოს შესანარჩუნებლად და თავის გამოსაჩენად გამოიყენებოდა და მხოლოდ მოგვიანებით — ფრენისთვის. ნამარხ ბუმბულში შემონახული პიგმენტის პაწაწინა სტრუქტურების, ე.წ. მელანოსომების შესწავლით მკვლევრებმა ზოგიერთი დინოზავრის შეფერილობის დადგენაც კი შეძლეს; მაგალითად, სინოზავროპტერიქსს, როგორც ჩანს, მოწითალო-მურა, ზოლიანი კუდი ჰქონდა.

კვერცხები და ნაშიერზე ზრუნვა

ყველა ცნობილი დინოზავრი კვერცხს დებდა. 1920-იან წლებში როი ჩეპმენ ენდრიუსის ხელმძღვანელობით მონღოლეთში, გობის უდაბნოში მოწყობილმა ექსპედიციებმა იპოვეს ზოგიერთი იმ პირველ ბუდეთაგან, რომლებიც დინოზავრის ბუდეებად იქნა აღიარებული. ახლოს ნაპოვნ ჩონჩხს ოვირაპტორი, ანუ „კვერცხის ქურდი“ უწოდეს, რადგან მეცნიერებს ეგონათ, რომ ცხოველი კვერცხების მოპარვისას დაიღუპა. ათწლეულების შემდეგ იპოვეს მონათესავე ცხოველების ნამარხები, რომლებიც ბუდეებზე ისხდნენ და წინა კიდურები კვერცხებზე ჰქონდათ გაშლილი — ზუსტად ისე, როგორც ფრინველები კრუხობისას სხედან. სავარაუდო ქურდი, დიდი ალბათობით, მშობელი იყო. მონტანაში იხვისნისკარტა მაიაზავრის — რომლის სახელიც „კარგ დედა ხვლიკს“ ნიშნავს — საბუდარი ადგილები მიუთითებს, რომ ზოგიერთი დინოზავრი გამოჩეკის შემდეგ ზრუნავდა თავის ნაშიერზე.

იყვნენ თუ არა დინოზავრები თბილსისხლიანები?

დიდი ხნის განმავლობაში დინოზავრები ცივსისხლიან ცხოველებად წარმოედგინათ, თანამედროვე ხვლიკების მსგავსად. დღეს ბევრი მონაცემი მიუთითებს, რომ მათ დიდ ნაწილს მაინც მაღალი ნივთიერებათა ცვლა ჰქონდა, ფრინველებისა და ძუძუმწოვრების მსგავსი. ზრდის რგოლები და ძვლების აგებულება ცხადყოფს, რომ ბევრი სახეობა სწრაფად იზრდებოდა. დინოზავრები გრძელი, ბნელი ზამთრის მქონე პოლარულ რეგიონებშიც ცხოვრობდნენ, ბევრი მათგანი კი თბოსაიზოლაციო ბუმბულით იყო დაფარული. მეცნიერები ჯერ კიდევ კამათობენ, რამდენად თბილსისხლიანი იყო სხვადასხვა ჯგუფი, და პასუხი შესაძლოა ჯგუფიდან ჯგუფამდე განსხვავდებოდეს.

დღე, როცა ცა ჩამოიქცა: ცარცული პერიოდის ბოლოს გადაშენება

დაახლოებით 66 მილიონი წლის წინ არაფრინველისებრი დინოზავრების ხანა მოულოდნელად დასრულდა ცარცულ-პალეოგენური გადაშენებით. დედამიწაზე გაქრა მცენარეთა და ცხოველთა ყველა სახეობის დაახლოებით სამი მეოთხედი, მათ შორის ყველა არაფრინველისებრი დინოზავრი, პტეროზავრები და დიდი ზღვის ქვეწარმავლები.

1980 წელს ფიზიკოსმა ლუის ალვარესმა და მისმა ვაჟმა, გეოლოგმა უოლტერ ალვარესმა, კოლეგებთან ერთად, გამოთქვეს ვარაუდი, რომ დედამიწას დიდი ასტეროიდი დაეჯახა. მათთვის მინიშნება გახდა თიხის თხელი ფენა, რომელიც მთელ მსოფლიოში გვხვდება ცარცულ და უფრო გვიანდელ ქანებს შორის საზღვარზე და უჩვეულოდ ბევრ ირიდიუმს შეიცავს — ელემენტს, რომელიც დედამიწის ქერქში იშვიათია, ასტეროიდებში კი უფრო ხშირად გვხვდება. 1990-იან წლებში დარტყმის ადგილიც დაადგინეს: ეს არის ჩიქშულუბის კრატერი, რომელიც მექსიკაში, იუკატანის ნახევარკუნძულის ქვეშაა დამარხული და 150 კილომეტრზე მეტი სიგანისაა. შეფასებით, ასტეროიდის დიამეტრი დაახლოებით 10 კილომეტრი იყო.

დარტყმამ ატმოსფეროში უზარმაზარი რაოდენობის მტვერი და აირები ააფრქვია, რამაც მზის სინათლე დაბლოკა, პლანეტა გააცივა და კვებითი ჯაჭვები დაარღვია. დაახლოებით იმავე დროს აირებს გამოყოფდა ინდოეთის უზარმაზარი ვულკანური ამოფრქვევებიც, რომლებმაც დეკანის ტრაპები წარმოქმნა. მეცნიერთა უმეტესობა მთავარ მიზეზად ასტეროიდს მიიჩნევს, ხოლო კამათი იმაზე, თუ რამდენად გააღრმავეს ვულკანებმა კრიზისი, დღესაც გრძელდება.

ფრინველები: დინოზავრები, რომლებიც გადარჩნენ

დინოზავრების ერთმა შტომ კატასტროფა გადაიტანა. პატარა, ბუმბულიანი, ნისკარტიანი ფრინველები გადარჩნენ, შესაძლოა მცირე ზომისა და თესლით კვების უნარის წყალობით. შემდეგ ისინი ისე განვითარდნენ და გამრავალფეროვნდნენ, რომ დღეს 10 000-ზე მეტი სახეობის ფრინველი არსებობს, პინგვინებითა და სირაქლემებით დაწყებული, არწივებითა და ბეღურებით დამთავრებული. როცა მომდევნო ჯერზე მტრედს დაინახავთ, იცოდეთ, რომ ცოცხალ დინოზავრს უყურებთ. დღევანდელ ცხოველებს შორის ფრინველების უახლოესი ნათესავები ნიანგები არიან, რომლებსაც დინოზავრებთან საერთო წინაპარი ჰყავთ.

გადაშენებამ გზა ძუძუმწოვრებსაც გაუხსნა. ძუძუმწოვრები დინოზავრების გვერდით 100 მილიონ წელზე გაცილებით მეტხანს ცხოვრობდნენ, მაგრამ მათი უმეტესობა პატარა რჩებოდა. დიდი დინოზავრების გაქრობის შემდეგ ძუძუმწოვრებმა უამრავი ახალი ფორმა წარმოქმნეს, რომელთა შორის დროთა განმავლობაში გაჩნდნენ ვეშაპები, სპილოები და ადამიანები.

საიდან ვიცით: ნამარხები და თანამედროვე პალეონტოლოგია

ყველაფერი, რაც არაფრინველისებრი დინოზავრების შესახებ ვიცით, ნამარხებიდან მომდინარეობს. ყველაზე ხშირად ძვლები და კბილები ინახება, ჩვეულებრივ მაშინ, როცა ცხოველი სწრაფად დაიმარხა ტალახში ან ქვიშაში, რომელიც შემდგომ ქანად იქცა. მეცნიერები კვალის ნამარხებსაც სწავლობენ: ნაკვალევს, რომელიც გვიჩვენებს, როგორ დადიოდნენ დინოზავრები და გადაადგილდებოდნენ თუ არა ჯგუფურად; გაქვავებულ ექსკრემენტებს, ე.წ. კოპროლითებს, რომლებიც ცხადყოფს, რას ჭამდნენ ისინი; და გასტროლითებს — ქვებს, რომლებსაც ზოგიერთი ბალახისმჭამელი ყლაპავდა.

თანამედროვე მეთოდებმა ეს მეცნიერება ძირეულად შეცვალა. კომპიუტერული ტომოგრაფია მკვლევრებს საშუალებას აძლევს, ქალას შიგნით ჩაიხედონ და ტვინი და შიგნითა ყური შეისწავლონ. მიკროსკოპები ძვლებში ზრდის რგოლებს ავლენს, რომლებიც გვიჩვენებს, რა ასაკისა იყო ცხოველი სიკვდილის დროს. კომპიუტერული მოდელებით მოწმდება, რა სისწრაფით შეეძლოთ დინოზავრებს სირბილი და რა ძალით — კბენა. პალეონტოლოგებმა არაფრინველისებრი დინოზავრების ათასზე მეტ სახეობას დაარქვეს სახელი და ყოველწლიურად ახლებიც აღიწერება, ბევრი მათგანი — არგენტინიდან, ჩინეთიდან და ამერიკის შეერთებული შტატებიდან.

მეცნიერება საკუთარ შეცდომებსაც ასწორებს. ბრონტოზავრი დიდხანს აპატოზავრის მეორე სახელად ითვლებოდა, მაგრამ 2015 წლის კვლევაში გამოითქვა მოსაზრება, რომ ისინი იმდენად განსხვავდებიან, რომ ცალკე გვარებად უნდა ჩაითვალონ, და ცნობილი სახელი კვლავ დაბრუნდა ხმარებაში. ყოველ ახალ ნამარხს შეუძლია სურათის შეცვლა, და სწორედ ამიტომ რჩება დინოზავრების შესწავლა მეცნიერების ერთ-ერთ ყველაზე ცოცხალ დარგად.