შედარებითი უპირატესობა: რატომ შეიძლება ვაჭრობამ ორივე მოაგებინოს

ადამიანი შეიძლება ორ საქმეს სხვაზე უკეთ აკეთებდეს და მაინც აწყობდეს მასთან სამუშაოს განაწილება. ეს თითქოს წინააღმდეგობრივი აზრი შედარებითი უპირატესობის ამოსავალია. საკითხი მხოლოდ ის არ არის, ვინ მეტს აწარმოებს, უფრო სწრაფად მუშაობს ან ნაკლებ ფულს ხარჯავს. მთავარია, რას თმობს თითოეული, როცა ერთ საქმიანობას მეორის ნაცვლად ირჩევს.

შედარებითი უპირატესობა კონკრეტულ საქმიანობაში უფრო დაბალ ალტერნატიულ დანახარჯს ნიშნავს. იგი ხსნის ქვეყნებს შორის ვაჭრობას, ბიზნესში სპეციალიზაციასა და ყოველდღიური ამოცანების განაწილებას. პრინციპი ორმხრივი სარგებლის შესაძლო წყაროს გვიჩვენებს; ის არ იძლევა გარანტიას, რომ ყოველი გარიგება სამართლიანია ან ვაჭრობის გავლენის ქვეშ მოქცეული ყველა ადამიანი მოიგებს.

აბსოლუტური და შედარებითი უპირატესობა სხვადასხვა კითხვას პასუხობს

აბსოლუტური უპირატესობა პროდუქტიულობას ეხება. თუ ერთი მუშაკი საათში ათ ერთნაირ ნივთს ამზადებს, მეორე კი ექვსს, პირველს ამ საქმეში აბსოლუტური უპირატესობა აქვს. შედარება გვიჩვენებს, ვინ იღებს მეტი მოცულობის პროდუქციას მოცემული რესურსებით.

შედარებითი უპირატესობა გვეკითხება, რა სხვა პროდუქციაზე გვიწევს უარის თქმა. მაღალპროდუქტიული მუშაკი შეიძლება სხვა საქმიანობაშიც გამორჩეულად ძლიერი იყოს. მისი პირველ საქმეზე დანიშვნას მაშინ დიდი ფარული დანახარჯი ახლავს: სხვაგან ღირებული პროდუქცია ვეღარ იქმნება. ნაკლებად პროდუქტიული კოლეგა იმავე პირველი საქმის არჩევისას შეიძლება ნაკლებს თმობდეს.

ალტერნატიული დანახარჯი უარყოფილი საუკეთესო შესაძლებლობის ღირებულებაა და არა ყველა წარმოსახვითი ალტერნატივის ჯამი. ის ფულად გადახდას აუცილებლობით არ გულისხმობს. ველოსიპედის შეკეთებაზე დახარჯულ საათში მოსწავლის მეცადინეობა ერთდროულად ვერ ჩატარდება, მაშინაც კი, თუ მასალების ყიდვა არცერთს სჭირდება.

ორი ქვეყნის მაგალითი

წარმოვიდგინოთ ორი გამოგონილი ქვეყანა — ალდერი და ბირჩი. თითოეულს ქსოვილისა და ღვინის საწარმოებლად 120 სამუშაო საათი აქვს. დავუშვათ, პროდუქციის ხარისხი ერთნაირია, მუშაკებს ქვეყნის შიგნით დარგებს შორის გადასვლა შეუძლიათ და ერთეულის წარმოებისთვის საჭირო საათები უცვლელია. ეს დაშვებები სამყაროს განზრახ ამარტივებს, რათა გამოთვლა ნათლად გამოჩნდეს.

• ალდერში ქსოვილის ერთეულს 2 სამუშაო საათი სჭირდება, ღვინის ერთეულს კი — 4.
• ბირჩში ქსოვილის ერთეულს 6 სამუშაო საათი სჭირდება, ღვინის ერთეულს კი — 8.

ალდერს ორივე პროდუქტში აბსოლუტური უპირატესობა აქვს: თითოეულზე ნაკლებ საათს ხარჯავს. თუმცა ალდერში ღვინის ერთეულის წარმოებას მიაქვს დრო, რომლითაც ქსოვილის ორი ერთეული დამზადდებოდა. ბირჩში იმავე არჩევანის დანახარჯი ქსოვილის მხოლოდ ოთხი მესამედია. ამიტომ ღვინოში შედარებითი უპირატესობა ბირჩს აქვს.

ქსოვილის შემთხვევაში ვითარება შებრუნებულია. ქსოვილის ერთეულის საწარმოებლად ალდერი ღვინის ნახევარ ერთეულს თმობს, ბირჩი კი — სამ მეოთხედს. ქსოვილში შედარებითი უპირატესობა ალდერს აქვს. ამგვარად, თითოეული ერთ პროდუქტში შედარებით უკეთესია, მიუხედავად იმისა, რომ ალდერი ორივეს ნაკლები შრომით აწარმოებს.

ალტერნატიული დანახარჯის სწორი გამოთვლა

თუ მოცემულია ერთეულის წარმოებისთვის საჭირო საათები, არჩეული პროდუქტის დრო ალტერნატიული პროდუქტის დროზე უნდა გავყოთ. ალდერში ქსოვილის ერთეულის ალტერნატიული დანახარჯი ღვინის $\frac{2}{4}=\frac{1}{2}$ ერთეულია. ბირჩში ის ღვინის $\frac{6}{8}=\frac{3}{4}$ ერთეულია. საზომი ერთეული არსებითია: პასუხი ქსოვილის სანაცვლოდ დათმობილ ღვინოს აღნიშნავს და არა საათებს ან ფულად ფასს.

მაქსიმალური გამოშვების ცხრილში გამოთვლა სხვაგვარად გამოიყურება. თუ ალდერს მთელი 120 საათით ქსოვილის 60 ან ღვინის 30 ერთეულის წარმოება შეუძლია, ღვინის ერთი ერთეულის ალტერნატიული დანახარჯია ქსოვილის $\frac{60}{30}=2$ ერთეული. საჭირო რესურსებისა და მაქსიმალური გამოშვების ერთმანეთში არევა შედარებითი უპირატესობის უკუღმა განსაზღვრის გავრცელებული მიზეზია.

შედეგის შესამოწმებლად არჩევანი ჩვეულებრივი წინადადებით აღწერეთ: რამდენ ქსოვილს ვკარგავთ, როცა ღვინის წარმოებას ერთი ერთეულით ვზრდით? თუ გამოთვლას ასე ვერ ხსნით, მრიცხველი, მნიშვნელი და საზომი ერთეულები თავიდან გადაამოწმეთ.

როგორ აფართოებს სპეციალიზაცია შესაძლებლობებს

თავდაპირველად თითოეულმა ქვეყანამ საათები ორ დარგს თანაბრად გაუნაწილოს. ალდერი ქსოვილის 30 და ღვინის 15 ერთეულს აწარმოებს. ბირჩი — ქსოვილის 10 და ღვინის 7.5 ერთეულს. ჯამური წარმოება ქსოვილის 40 და ღვინის 22.5 ერთეულია.

ახლა ალდერი მთლიანად ქსოვილზე სპეციალიზდეს და 60 ერთეული აწარმოოს, ბირჩმა კი ღვინის 15 ერთეული გამოუშვას. ამ განაწილებით ქსოვილი მეტია, მაგრამ ღვინო თავდაპირველზე ნაკლები. ამიტომ ვერ ვიტყვით, რომ ორივე პროდუქტის მსოფლიო გამოშვება ავტომატურად გაიზარდა. სარგებელს შესაძლებელი განაწილებების შედარება უნდა ამტკიცებდეს და არა მხოლოდ სიტყვა „სპეციალიზაცია“.

პირდაპირი გაუმჯობესება ორივეს სრული სპეციალიზაციის გარეშეც შეიძლება. ალდერმა ღვინის 7.5 ერთეულს 30 საათი მოახმაროს, დარჩენილი 90 საათით კი ქსოვილის 45 ერთეული აწარმოოს. ბირჩი ღვინის 15 ერთეულს გამოუშვებს. ჯამში მივიღებთ ქსოვილის 45 და ღვინის 22.5 ერთეულს: ქსოვილი ხუთი ერთეულით მეტია, ღვინო და საერთო სამუშაო დრო კი უცვლელია. წარმოების შედარებითი უპირატესობისკენ გადანაწილებამ მოხმარების შესაძლებლობები გაზარდა.

გარიგება, რომელიც ორივე ქვეყანას აძლევს სარგებელს

დავტოვოთ გაუმჯობესებული განაწილება: ალდერს ქსოვილის 45 და ღვინის 7.5 ერთეული აქვს, ბირჩს — ღვინის 15 ერთეული. შეთანხმდნენ, რომ ღვინის თითოეული ერთეული ქსოვილის 1.5 ერთეულად გაიცვლება. ალდერი ბირჩისგან ღვინის 7.5 ერთეულის სანაცვლოდ ქსოვილის 11.25 ერთეულს გასცემს.

გაცვლის შემდეგ ალდერი ქსოვილის 33.75 და ღვინის 15 ერთეულს მოიხმარს; ბირჩი — ქსოვილის 11.25 და ღვინის 7.5 ერთეულს. საათების თავდაპირველ თანაბარ განაწილებასთან შედარებით, ორივეს იგივე ღვინო და მეტი ქსოვილი აქვს. ალდერის მოგება ქსოვილის 3.75 ერთეულია, ბირჩისა — 1.25. დამატებითი ხუთი ერთეული მათ დამატებითი შრომის გარეშე გაინაწილეს.

ორივე საბოლოო ნაკრები სცდება იმას, რასაც შესაბამისი ქვეყანა საკუთარი 120 საათით აწარმოებდა. ალდერს თავისი მოხმარების ნაკრების შინ წარმოებისთვის 127.5 საათი დასჭირდებოდა; ბირჩსაც საკუთარისთვის — 127.5. ვაჭრობამ მოხმარება წარმოებისგან გამიჯნა და ორივეს განსხვავებული ალტერნატიული დანახარჯებით სარგებლობის საშუალება მისცა.

რატომ აქვს მნიშვნელობა გაცვლის ფასს

მაგალითში ღვინის ერთეული ბირჩს ქსოვილის ოთხი მესამედი უჯდება, ალდერს კი — ორი ერთეული. ამ დანახარჯებს შორის მოქცეული ფასი ორივეს ხელს აძლევს: ბირჩი იმაზე მეტ ქსოვილს იღებს, ვიდრე ღვინის წარმოებით თმობს; ალდერი კი იმაზე ნაკლებს გასცემს, ვიდრე ღვინის თავად წარმოებისას დაკარგავდა.

შუალედის საზღვარზე ერთ ქვეყანას დამატებითი ერთეულის გაცვლიდან მკაცრად დადებითი მოგება აღარ აქვს. საზღვრებს გარეთ ერთ მხარეს შემოტანილი პროდუქტის თავად წარმოება ნაკლები ალტერნატიული დანახარჯით შეუძლია. ტრანსპორტირება, ტარიფები და სხვა გარიგების ხარჯები ორმხრივი სარგებლის დარჩენილ სივრცეს ამცირებს ან საერთოდ აქრობს.

რიკარდოს ისტორიული წვლილი

დავით რიკარდომ ინგლისისა და პორტუგალიის, ქსოვილისა და ღვინის ცნობილი მაგალითი პოლიტიკური ეკონომიისა და დაბეგვრის შესახებ 1817 წლის ნაშრომში წარმოადგინა. მთავარი აზრი იყო, რომ ვაჭრობა მაშინაც სასარგებლოა, როცა ერთი ქვეყანა ორივე პროდუქტზე ნაკლებ შრომას ხარჯავს. მოგვიანებით ეკონომისტებმა მოდელები მეტი რესურსის, პროდუქტისა და ცვალებადი დანახარჯების გათვალისწინებით განავითარეს.

რიკარდოს მაგალითი თეორიული არგუმენტია და არა მტკიცება, რომ ნამდვილი ვაჭრობა მხოლოდ ორ ქვეყანასა და ორ პროდუქტს მოიცავს. მისი ძალა ადვილად გამორჩენილი მექანიზმის ცალკე ჩვენებაშია. შეზღუდვები მნიშვნელოვანი ხდება, როცა დაშვებებს ეკონომიკური ცხოვრების სრულ აღწერად მივიღებთ.

ქვეყნის მოგება ყველას მოგებას არ ნიშნავს

ქვეყანა განსხვავებული სამუშაოს, ქონებისა და შესაძლებლობების მქონე ადამიანებისგან შედგება. ადგილობრივ დარგთან კონკურენტმა იმპორტმა მუშაკები და მფლობელები შეიძლება დააზარალოს, მომხმარებელმა კი დაბალი ფასით ისარგებლოს, ექსპორტიორმა — ახალი მყიდველით. მთლიანი ეკონომიკური სარგებლის გაზრდა წაგებულებს ავტომატურად არ ანაზღაურებს.

მუშაკები მზარდ დარგში ყოველთვის სწრაფად ვერ გადადიან. გადამზადებას დრო და ფული სჭირდება, ახალ სამსახურთან საცხოვრებელი შეიძლება არ იყოს, დიდი დამსაქმებლის დახურვამ კი ქალაქის სხვა ინსტიტუტებიც დაასუსტოს. ამიტომ საერთო ეფექტიანობასთან ერთად განაწილება და მორგების ხარჯიც მნიშვნელოვანია. კომპენსაციის თეორიული შესაძლებლობა რეალურად მიღებულ კომპენსაციას არ უდრის.

რას ტოვებს მარტივი მოდელი მიღმა

რეალურ წარმოებაში ალტერნატიული დანახარჯი შეიძლება იზრდებოდეს, რადგან ყველა რესურსი ყველა ამოცანას თანაბრად არ ერგება. დარგში დამატებით შესულ მუშაკს ნაკლებად შესაბამისი უნარი ან აღჭურვილობა შეიძლება ჰქონდეს. მაშინ ნაწილობრივი სპეციალიზაცია გამართლებულია და ქვეყანას ყველა ისეთი დარგის მიტოვება არ სჭირდება, სადაც სხვას უპირატესობა აქვს.

გარემოს დაზიანება, საბაზრო ძალაუფლება, სახიფათო სამუშაო პირობები და სტრატეგიული დამოკიდებულება ცალკე ანალიზს მოითხოვს. დაბალ კერძო დანახარჯში სხვებისთვის მიყენებული ზიანი შეიძლება არ ჩანდეს. შედარებითი უპირატესობა ვერ ამტკიცებს, რომ ყოველი რეგულირება საზიანოა, ყველა მიწოდების ჯაჭვი გამძლეა ან გარემოზე ყველა შედეგი ფასში უკვე გათვალისწინებულია.

მოთხოვნაც მნიშვნელოვანია. იმის წარმოებაზე სპეციალიზაცია, რაც არავის სურს, კეთილდღეობას არ ქმნის. უნარები, ინფრასტრუქტურა, ტექნოლოგია და ინსტიტუტები შედარებით უპირატესობას დროთა განმავლობაში ცვლის. ამიტომ პრინციპი ქვეყანას არსებული წარმოების სტრუქტურის სამუდამოდ შენარჩუნებას არ ავალდებულებს.

ვაჭრობას მოქმედი ინსტიტუტები სჭირდება

დიდმა დეპრესიამ აჩვენა, რომ მოთხოვნის ჩამოშლის, კრედიტის გაქრობისა და ბარიერების ზრდისას მხოლოდ საწარმოო სიმძლავრე ვაჭრობას ვერ ინარჩუნებს. მოგვიანებით ბრეტონ-ვუდსის სისტემა საერთაშორისო ურთიერთობების მხარდასაჭერად მეტ სავალუტო სტაბილურობას ესწრაფოდა. სავალუტო წესები და შედარებითი უპირატესობა სხვადასხვა მექანიზმს აღწერს, თუმცა ორივე საზღვრებს მიღმა გაცვლის პირობების გაგებაში გვეხმარება.

შედარებითი უპირატესობა ალტერნატივების ყურადღებით შედარებას გვაჩვევს. გამოვყოთ შეზღუდული რესურსი, განვსაზღვროთ თითოეული არჩევანით დათმობილი შესაძლებლობა და შესაძლო მოგების ზომა მისი განაწილებისგან გავმიჯნოთ. მასაც კი, ვინც ყველაფერს უკეთ აკეთებს, შეზღუდული დროის გამოყენება უწევს — სწორედ ამ არჩევანს შეუძლია თანამშრომლობა სასარგებლო გახადოს.