დიდი დეპრესია: როგორ იქცა ეკონომიკური ვარდნა მსოფლიო კრიზისად

ქარხანა შეიძლება გაჩერდეს მაშინ, როცა ახლომახლო მისი პროდუქცია სჭირდებათ. ფერმერს საკვების გაყიდვა უჭირდეს, ოჯახებს კი საკმარისი საკვების შესაძენად ფული არ ჰქონდეთ. დიდმა დეპრესიამ ეს წინააღმდეგობები მსოფლიო მასშტაბით გამოაჩინა. 1929 წლიდან წარმოების ვარდნა, ბანკების გაკოტრება, ფასების კლება და მასობრივი უმუშევრობა ერთმანეთს აძლიერებდა და ეკონომიკური აქტივობის ხანგრძლივ მოშლას იწვევდა.

დიდი დეპრესია უმეტესად 1930-იან წლებს უკავშირდება, თუმცა მისი ქრონოლოგია ქვეყნების მიხედვით განსხვავდებოდა. აშშ-ში საწყისი ვარდნა 1929–1933 წლებში გაგრძელდა, შემდეგ არათანაბარი აღდგენა და 1937–1938 წლების ახალი რეცესია მოჰყვა. სრული დასაქმება ომისდროინდელმა მობილიზაციამ მოიტანა. გავრცელებული თარიღები, 1929–1939, ეპოქას აღნიშნავს და არა ყველა ქვეყანაში ერთდროულ დასაწყისსა და დასასრულს.

საბირჟო კრახი გარდამტეხი მოვლენა იყო, მაგრამ ყველაფერს ვერ ხსნის

1929 წლის ოქტომბერში ამერიკული აქციების ფასები მკვეთრად დაეცა; განსაკუთრებით მძიმე გაყიდვები 24 და 29 ოქტომბერს გაიმართა. ბევრ ინვესტორს აქციები ნასესხები ფულით ჰქონდა ნაყიდი და გაძვირებას ელოდა. ფასების დაცემისას გამსესხებლები დამატებით უზრუნველყოფას ან ვალის დაბრუნებას მოითხოვდნენ, რაც ზოგ ინვესტორს ისედაც დაღმავალ ბაზარზე გაყიდვას აიძულებდა.

ამერიკაში ეკონომიკური აქტივობის კლება ყველაზე ცნობილ საბირჟო დღეებამდე დაიწყო. აქციების კრახს სიმდიდრის შემცირება და ნდობის შერყევა შეუძლია, მაგრამ მხოლოდ ის წლების უმუშევრობასა და მსოფლიო საბანკო კრიზისს ვერ ხსნის. მთავარი ისტორიული კითხვაა, რატომ ვერ შეძლო ინსტიტუტებმა და ეკონომიკურმა პოლიტიკამ დაწყებული ვარდნის შეჩერება.

ეს განსხვავება ტიტების მანიასთან შედარებისასაც მნიშვნელოვანია. ორივე ისტორიაში სპეკულაცია და ფასების დაცემა გვხვდება, მაგრამ აქტივის გაუფასურება საყოველთაო კატასტროფად დამატებითი კავშირების მეშვეობით იქცევა. 1930-იან წლებში ეს კავშირები კრედიტი, ხარჯვა, საბანკო დეპოზიტები და საერთაშორისო ანგარიშსწორება იყო.

როგორ ანადგურებს საბანკო პანიკა სასარგებლო დაკრედიტებას

კომერციული ბანკი ყოველი მეანაბრის მთელ ფულს საცავში ბანკნოტებად არ ინახავს. ნაწილი ლიკვიდურ აქტივებშია, მნიშვნელოვანი ნაწილი კი სესხებსა და ფასიან ქაღალდებში გამოიყენება. ასე ბიზნესი და საცხოვრებლის შეძენა ფინანსდება, მაგრამ ჩნდება მოწყვლადობაც: დეპოზიტის გატანა შეიძლება დაუყოვნებლივ მოითხოვონ, სესხი კი წლების განმავლობაში იფარება.

თუ ბევრი მომხმარებელი ერთდროულად მოითხოვს ნაღდ ფულს, ბანკს ლიკვიდობა შეიძლება მაშინაც დააკლდეს, როცა გრძელვადიანი აქტივები ღირებულია. მათი სწრაფი გაყიდვა ხშირად ზარალს იწვევს. ერთი ბანკის გაკოტრება სხვების მეანაბრეებსაც აშინებს და თანხების გატანა ისეთ ბანკებშიც ვრცელდება, რომლებსაც თავდაპირველად იგივე პრობლემა არ ჰქონდათ.

ფედერალური რეზერვის მიმოხილვა 1930–1931 წლების საბანკო პანიკის შესახებ აღწერს, როგორ გააღრმავა კრიზისების ტალღებმა ეკონომიკური ვარდნა. ბანკების დახურვამ გადახდები შეაფერხა, დანაზოგები გააქრო ან მიუწვდომელი გახადა და საკრედიტო ურთიერთობები გაწყვიტა. საწარმო, რომელსაც ადგილობრივი ბანკი კარგად იცნობდა, დაკარგულ სესხს სხვაგან ყოველთვის ვერ ჩაანაცვლებდა.

რატომ ართულებდა ფასების კლება ვალის დაფარვას

დეფლაცია ფასების საერთო დონის შემცირებაა და არა ერთი პროდუქტის ფასდაკლება. მომხმარებლისთვის ის სასარგებლოდ შეიძლება ჟღერდეს, მაგრამ შედეგი შემოსავლებსა და ვალზეც არის დამოკიდებული. თუ ხელფასი და ბიზნესის შემოსავალი მცირდება, სესხის ფულადი ოდენობა კი უცვლელია, იმავე თანხის დასაფარად მეტი პროდუქტის გაყიდვა ან მეტი მუშაობაა საჭირო.

წარმოვიდგინოთ ფერმერი, რომლის წლიური შემოსავალი 1,000 ფულადი ერთეულიდან 700-მდე შემცირდა, გადასახდელი ვალი კი კვლავ 200-ია. ახლა გადახდა შემოსავლის გაცილებით მეტ წილს იკავებს. ვალის დასაფარად ტექნიკის ან მიწის გაყიდვამ შეიძლება აქტივების ფასები კიდევ შეამციროს და სხვა მოვალეებსა და მათ დამკრედიტებელ ბანკებს მდგომარეობა გაურთულოს.

ამ ურთიერთქმედებას ხშირად ვალის დეფლაციას უწოდებენ. იგი ხსნის, რატომ შეიძლებოდა ფასებისა და ხელფასების შემცირების უბრალოდ ლოდინი საზიანო ყოფილიყო. დაბალი ნომინალური ფასები ხარჯვას ავტომატურად ვერ აღადგენდა, თუ ოჯახები შეშინებული იყვნენ, ვალები მძიმე რჩებოდა და საწარმოებს მომხმარებლები აკლდათ.

ფულისა და ხარჯვის შემცირება

ფული ფიზიკურ ვალუტასთან ერთად საბანკო დეპოზიტებსაც მოიცავს. ბანკების გაკოტრებისა და დარჩენილი ბანკების მიერ დაკრედიტების შემცირებისას დასახარჯი ფულის რაოდენობა შეიძლება შეიკუმშოს. ადამიანები დეპოზიტებთან შედარებით მეტი ნაღდი ფულის შენახვას ცდილობენ, ბანკები კი რეზერვებს ზრდიან. ეს რეაქციები ერთობლივად ამცირებს შესყიდვებსა და ინვესტიციებში მოძრავ სახსრებს.

1929–1933 წლებში ამერიკის რეალური გამოშვება თითქმის 30%-ით, ფულის მიწოდება კი დაახლოებით ერთი მესამედით შემცირდა. ამ მიახლოებით მასშტაბებს ბენ ბერნანკეს ფულის, ოქროსა და დეპრესიის ისტორიული ანალიზი განიხილავს. ისინი აჩვენებს, რატომ ვერ შემოვიფარგლებით აქციების ფასების დაცემით.

მონეტარული ახსნა და ხარჯვის შემცირება ერთმანეთთან არის დაკავშირებული. ოჯახი ნაკლებს ყიდულობს, მაღაზია შემოსავალს კარგავს და შეკვეთებს ამცირებს, მომწოდებელი კი დასაქმებას კვეცს. თუ ბანკიც ახალ სესხზე უარს ამბობს, საწარმოს წარმოების შენარჩუნება უჭირს. ეკონომისტები ამ მექანიზმების შედარებით მნიშვნელობაზე დავობენ, თუმცა მათ ერთდროულად მოქმედება შეუძლიათ.

ოქროს სტანდარტი წნეხს საზღვრებს მიღმაც ავრცელებდა

ოქროს სტანდარტის პირობებში მონაწილე ქვეყნების ვალუტები ოქროს განსაზღვრულ რაოდენობას უკავშირდებოდა. მთავრობები და ცენტრალური ბანკები ამ ვალდებულებებს იცავდნენ, რადგან სტაბილურ კურსს საერთაშორისო სანდოობის საფუძვლად მიიჩნევდნენ. თუმცა ოქროსთან კავშირის შენარჩუნება ზოგჯერ დასაქმებისა და გაჭირვებული საბანკო სისტემის მხარდაჭერას ეწინააღმდეგებოდა.

ოქროს რეზერვების დამკარგავ ქვეყანას გადინების შესაკავებლად საპროცენტო განაკვეთი შეიძლება გაეზარდა ან კრედიტი შეეზღუდა. დეპრესიისას ეს სესხებასა და ხარჯვას კიდევ უფრო ასუსტებდა. რამდენიმე ქვეყნის მსგავსი პასუხი თითოეული ვალუტის დაცვის მცდელობას საერთაშორისო ვარდნის გამაღრმავებელ ძალად აქცევდა.

ბრიტანეთმა ოქროს სტანდარტი 1931 წელს დატოვა. აშშ-მა ქვეყნის შიგნით ოქროზე კონვერტაცია 1933 წელს შეაჩერა და შემდეგ დოლარის ოქროს ღირებულებაც შეცვალა. ძველი მონეტარული შეზღუდვებისგან გათავისუფლება აღდგენის პოლიტიკის მეტ შესაძლებლობას იძლეოდა, თუმცა ყველა საბანკო, საწარმოო თუ პოლიტიკური პრობლემა მაშინვე არ წყდებოდა.

ვაჭრობა, ტარიფები და საერთაშორისო დაკრედიტება

ვარდნა იმპორტის მოთხოვნის შემცირებით, ნედლეულის გაიაფებითა და საერთაშორისო სესხების შეფერხებით ვრცელდებოდა. ყავის, ხორბლის ან მინერალების ექსპორტიორს შემოსავალი მაშინაც ეკარგებოდა, თუ საკუთარ ქვეყანაში უოლ-სტრიტის მსგავსი ბუმი არ ჰქონია. უცხოურ სესხებზე დამოკიდებულ მოვალეებს დამატებითი წნეხი ექმნებოდათ, როცა გამსესხებლები თანხებს იღებდნენ ან ვადას აღარ აგრძელებდნენ.

აშშ-ის 1930 წლის სმუტ–ჰოულის ტარიფმა საიმპორტო გადასახადები გაზარდა; სხვა ქვეყნებმაც სავაჭრო ბარიერები შემოიღეს ან გაამკაცრეს. ამან უკვე დასუსტებულ ვაჭრობას დამატებითი ზიანი მიაყენა. ტარიფები გამამწვავებელი ფაქტორი იყო და არა მთელი დეპრესიის საკმარისი ახსნა. ვაჭრობის ფულად მოცულობას შემოსავლებისა და ფასების კლებაც ამცირებდა.

შედარებითი უპირატესობის პრინციპი სპეციალიზაციისა და გაცვლის შესაძლო სარგებელს ხსნის. დეპრესიისას ამ შესაძლებლობებით სარგებლობა ბაზრების შეკუმშვამ და შეზღუდვებმა გაართულა. ქვეყნებს სასარგებლო საქონლის წარმოება არ დავიწყებიათ; ფინანსური და სავაჭრო ურთიერთობები ირღვეოდა.

სხვადასხვა ქვეყნის განსხვავებული გამოცდილება

გერმანიაში მძიმე უმუშევრობას სუსტი ბანკები და უცხოურ დაფინანსებაზე დამოკიდებულება ემატებოდა. ეკონომიკურმა გაჭირვებამ საპარლამენტო მმართველობის ნდობა შეასუსტა და ექსტრემისტულ მოძრაობებს მხარდაჭერა მოუტანა. თუმცა ნაციზმის აღმავლობა მხოლოდ უმუშევრობით ვერ აიხსნება: გადამწყვეტი იყო პოლიტიკური გადაწყვეტილებები, ძალადობა, ანტისემიტიზმი და ინსტიტუტების მარცხიც.

ბრიტანეთში განსაკუთრებით დაზარალდა ძველი სამრეწველო რაიონები, მათ შორის ქვანახშირზე, გემთმშენებლობასა და მძიმე მრეწველობაზე დამოკიდებული ადგილები. აღდგენა ტერიტორიებსა და დარგებში არათანაბრად მიმდინარეობდა. ზოგი ქვეყანა ხანგრძლივ დეფლაციას განიცდიდა, სხვები მონეტარული პოლიტიკის შეცვლის შემდეგ უფრო ადრე გამოდიოდნენ კრიზისიდან. ერთი ქვეყნის გამოცდილება მთელ მსოფლიოს ვერ წარმოადგენს.

კოლონიურ ტერიტორიებსა და ნედლეულის მწარმოებელ ეკონომიკებზე კრიზისი სასაქონლო ბაზრებითა და იმპერიული სავაჭრო წესებით მოქმედებდა. მათ მოსახლეობას ამ წნეხის განმსაზღვრელ პოლიტიკაზე ხშირად მცირე გავლენა ჰქონდა. მსოფლიო ისტორია იმ ადამიანებსაც უნდა მოიცავდეს, რომელთა გაჭირვებაც ამერიკული პურის რიგების ცნობილ ფოტოებში ნაკლებად ჩანს.

უმუშევრობა მხოლოდ სტატისტიკა არ ყოფილა

გავრცელებული ისტორიული შეფასებებით, 1933 წელს აშშ-ში სამუშაო ძალის დაახლოებით მეოთხედი უმუშევარი იყო. ზუსტი მაჩვენებელი განმარტებებზეა დამოკიდებული, განსაკუთრებით საგანგებო დასაქმების პროგრამების მონაწილეთა აღრიცხვაზე. ნებისმიერი საზომით მასშტაბი უზარმაზარი იყო: ოჯახები ერთდროულად კარგავდნენ ხელფასს, საცხოვრებლის სტაბილურობასა და მომავლის რწმენას.

ქალებს, რასობრივ უმცირესობებს, მიგრანტებსა და არასტაბილურ სამუშაოებზე დასაქმებულებს დამატებითი ბარიერები ხვდებოდათ. დისკრიმინაცია დასაქმებასა და დახმარების მიღებაზეც მოქმედებდა. შემოსავლის გაურკვევლობის გამო ოჯახები შესყიდვას, ქორწინებას ან გადასვლას გადადებდნენ. ცალ-ცალკე გასაგები გადაწყვეტილებები ერთობლივად ხარჯვასა და სამუშაო ადგილებს კიდევ ამცირებდა.

მტვრის ქარიშხლებმა ეკოლოგიური კატასტროფაც დაამატა

1930-იან წლებში ამერიკის დიდ ვაკეებზე გვალვამ და მიწის საზიანო გამოყენებამ მტვრის ძლიერი ქარიშხლები გამოიწვია. მოსავალი იღუპებოდა, ნიადაგის ზედა ფენა ქარს მიჰქონდა, ფერმერთა ოჯახები კი ეკოლოგიურ ზიანსა და სოფლის მეურნეობის დაბალ ფასებს ერთდროულად ებრძოდნენ. ნაწილი სამუშაოს საძებნელად სხვაგან, მათ შორის კალიფორნიის სასოფლო-სამეურნეო რაიონებში გადავიდა.

კონგრესის ბიბლიოთეკის კოლექცია მტვრის ქარიშხლებით გამოწვეულ მიგრაციაზე ფოტოებს, ინტერვიუებსა და სხვა პირველწყაროებს ინახავს. ამ მოვლენას მსოფლიო დეპრესია არ გამოუწვევია. იგი აჩვენებს, როგორ ამძიმებს ეკოლოგიური დარტყმა უკვე არსებულ ეკონომიკურ კრიზისს და როგორ განსხვავდება ტანჯვის მასშტაბი რეგიონებს შორის.

რა შეცვალა ახალმა კურსმა

ფრანკლინ დელანო რუზველტი პრეზიდენტი 1933 წლის მარტში გახდა. საბანკო საქმიანობა დროებით მთელი ქვეყნის მასშტაბით შეჩერდა, რათა ხელისუფლებას სისტემის მდგომარეობა შეემოწმებინა და მისი სტაბილიზაცია მოეხდინა. საგანგებო ნაბიჯები ნდობის აღდგენას ემსახურებოდა, შემდგომმა რეფორმებმა კი რეგულირება შეცვალა. 1934 წლიდან დეპოზიტების ფედერალურმა დაზღვევამ დაცულ მეანაბრეებს ჭორის გამო თანხის სასწრაფოდ გატანის ნაკლები მიზეზი დაუტოვა.

ახალი კურსი აერთიანებდა დაუყოვნებელი გაჭირვების შემსუბუქებას, ეკონომიკის აღდგენასა და ინსტიტუციურ რეფორმას. საზოგადოებრივი სამუშაოები ხელფასებს იხდიდა და ინფრასტრუქტურას ქმნიდა. 1935 წლის სოციალური უზრუნველყოფის კანონმა ხანდაზმულობის სარგებლისა და უმუშევრობის დაზღვევის ჩარჩო ჩამოაყალიბა. ფასიანი ქაღალდების რეგულირება ინფორმაციის გამჭვირვალობასა და ბაზრისადმი ნდობას ემსახურებოდა.

პროგრამები ერთგვაროვანი და ყველასთვის თანაბრად ხელმისაწვდომი არ ყოფილა. ზოგი მუშაკი მნიშვნელოვანი დაცვის მიღმა დარჩა, განხორციელებაზე კი რასობრივი დისკრიმინაციაც მოქმედებდა. სასოფლო-სამეურნეო ფასების მხარდამჭერ ზომებს მოიჯარეებისა და დაქირავებული მუშებისთვის ზიანის მიყენებაც შეეძლო. შეფასებისას უნდა გავარკვიოთ როგორც პოლიტიკის შედეგი, ისე ის, ვინ ვერ ისარგებლა მისით.

რატომ დარჩა აღდგენა არასრული

1933 წლის შემდეგ ეკონომიკა იზრდებოდა, მაგრამ უმუშევრობა მაღალი რჩებოდა. მძიმე 1937–1938 წლების რეცესიამ აღდგენა შეაფერხა. განახლებული ვარდნის მიზეზებს შორის საბიუჯეტო პოლიტიკის, მონეტარული პირობებისა და მოლოდინების ცვლილებები იყო; მათი შედარებითი მნიშვნელობა განხილვის საგნად რჩება.

შეფერხებამ აჩვენა, რომ მნიშვნელოვანი გაუმჯობესებაც კი ეკონომიკას ახალი ვარდნისგან ავტომატურად ვერ იცავს. ბიზნესს მდგრადი მოთხოვნა, ოჯახებს შემოსავლის რწმენა, ფინანსურ სისტემას კი საიმედო მხარდაჭერა სჭირდებოდა. ძალიან დაბალი საწყისი დონიდან ზრდა მილიონობით ადამიანის ჩვეულებრივი სამუშაოს გარეშე დარჩენასაც შეიძლება ნიშნავდეს.

ომისდროინდელმა მობილიზაციამ საბოლოოდ სახელმწიფო ხარჯების უზარმაზარი ზრდა, წარმოების გაფართოება და სამხედრო გაწვევა მოიტანა. ამან უმუშევარი მუშახელი განსაკუთრებით აშშ-ში დაასაქმა. ეს ომს სასურველ ეკონომიკურ საშუალებად არ აქცევს: ადამიანური დანაკარგი, იძულება და რესურსების სამხედრო მიზნებზე გადატანა უზარმაზარი იყო.

კატასტროფის შემდეგ შექმნილი ინსტიტუტები

დეპრესიამ შეცვალა წარმოდგენა ეკონომიკური სტაბილურობისთვის მთავრობის პასუხისმგებლობაზე. დეპოზიტების დაზღვევა, ფინანსური ზედამხედველობა, სოციალური დაცვა და ერთობლივი ხარჯვის მართვა პოლიტიკის ცენტრალურ საკითხებად იქცა. ჯონ მეინარდ კეინზის ნაშრომები დაეხმარა იმის ახსნას, რატომ შეიძლება ეკონომიკა სრული დასაქმების ქვემოთ დარჩეს და სწრაფად ვერ აღდგეს.

საერთაშორისო დონეზე, მეორე მსოფლიო ომის დროს შექმნილი ბრეტონ-ვუდსის სისტემა ნაწილობრივ ომთაშორის მარცხებზე პასუხი იყო. მისი შემქმნელები სავალუტო თანამშრომლობასა და ვაჭრობის მხარდაჭერას ცდილობდნენ ისე, რომ ქვეყნებს დამანგრეველი მორგების გამეორება არ დასჭირვებოდათ. პასუხები დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, კითხვები კი რჩებოდა: როგორ ავიცილოთ პანიკა, შევინარჩუნოთ დასაქმება და ერთი ქვეყნის კრიზისის სხვებზე გავრცელება შევაჩეროთ?

რატომ არ კმაროდა დაბალი პროცენტი და კერძო დანაზოგი

დაბალი გამოცხადებული საპროცენტო განაკვეთი დეფლაციისას სესხებას აუცილებლად მიმზიდველს არ ხდის. თუ დასაბრუნებელი ფულის მსყიდველობითი უნარი იზრდება, სესხის რეალური ტვირთი მაღალი შეიძლება დარჩეს. დაბალი განაკვეთის მიუხედავად ბანკმაც შეიძლება დაკრედიტებაზე უარი თქვას, განსაკუთრებით მომხმარებლის შემოსავლის ან უზრუნველყოფის ღირებულების ეჭვისას. კრედიტის ფასი და ხელმისაწვდომობა სხვადასხვა საკითხია.

დანაზოგსაც ახლავს წინააღმდეგობა. უმუშევრობის მოშიში ოჯახი გონივრულად შეიძლება ნაკლებს ხარჯავდეს და ფინანსურ მარაგს ქმნიდეს. თუ ამას ბევრი ოჯახი ერთდროულად აკეთებს და ბიზნესი ინვესტიციას არ ზრდის, უშუალო შედეგი გაყიდვების, შემოსავლებისა და დასაქმების შემცირება იქნება. ერთი ოჯახისთვის დამცავი მოქმედება მთელ ეკონომიკაში გამეორებისას მდგომარეობას შეიძლება აუარესებდეს.

ეს არც დანაზოგის მუდმივ მავნებლობას ნიშნავს და არც პროცენტის უმნიშვნელობას. მძიმე კრიზისიდან გამოსვლას მხოლოდ მეტი სიფრთხილე ან გარეგნულად იაფი სესხი ვერ უზრუნველყოფს. ნდობის აღსადგენად მოსალოდნელი შემოსავალი, მოქმედი ბანკები, ვალის ტვირთი და ერთობლივი ხარჯვა ერთად უნდა გავითვალისწინოთ. დეპრესიამ ეს კავშირები თანამედროვე მაკროეკონომიკის ცენტრალურ თემად აქცია.