ყავა: ეთიოპიური ბუჩქიდან მსოფლიოს საყვარელ დილის სასმელამდე

რა არის სინამდვილეში ყავა

ყავა არის სასმელი, რომელსაც მოხალული და დაფქული ყავის მარცვლებისგან ცხელ წყალში ამზადებენ. ის, როგორც წესი, მუქი ყავისფერია, ოდნავ მწარე და ძალიან არომატული. ბევრი ადამიანი მას იმიტომ სვამს, რომ მისი დალევის შემდეგ უფრო ფხიზლად გრძნობს თავს. ამ მოქმედებას იწვევს კოფეინი — მარცვლებში არსებული ბუნებრივი ნივთიერება. მათთვის, ვისაც ყავის გემო უყვარს, მაგრამ მასტიმულირებელი მოქმედება არ სურს, არსებობს უკოფეინო ყავა, ხოლო მათთვის, ვისაც მსგავსი სასმელი საერთოდ ყავის გარეშე უნდა, მოხალული ფესვებისა და მარცვლეულისგან დამზადებული შემცვლელები არსებობს.

სახელწოდება შეიძლება შეცდომაში შეგვიყვანოს: ყავის მარცვალი არ არის პარკოსანი, როგორიცაა ოსპი ან ბარდა. ეს არის პატარა ნაყოფის თესლი. ამ ნაყოფს ხშირად ყავის კენკრას უწოდებენ და ის Coffea-ს გვარის ბუჩქებსა და პატარა ხეებზე იზრდება. ეს მცენარეები ენდროსებრთა (Rubiaceae) ოჯახს მიეკუთვნება, რომელშიც გარდენიებიც შედის. თითოეულ კენკრაში, როგორც წესი, ორი თესლია, რომლებიც ერთმანეთზე ბრტყელი მხრით არის მიკრული; სწორედ ამიტომ აქვს ყავის მარცვლების უმეტესობას ერთი ბრტყელი მხარე. ზოგჯერ ნაყოფში მხოლოდ ერთი, მომრგვალო თესლი ვითარდება. ყავის მწარმოებლები მას პიბერს უწოდებენ და ხშირად ცალკე არჩევენ და ყიდიან.

ყავის მცენარე და მისი გავრცელების არეალი

მეცნიერებს Coffea-ს გვარის 120-ზე მეტი სახეობა აქვთ აღწერილი, თუმცა ადამიანების მიერ დალეული თითქმის მთელი ყავა მხოლოდ ორი მათგანისგან მიიღება.

არაბიკა და რობუსტა

• არაბიკა (Coffea arabica) წარმოშობით ეთიოპიის მთიანეთიდანაა. ის საუკეთესოდ მაღალ ადგილებში, გრილ, ყინვისგან თავისუფალ კლიმატში ხარობს და მას აფასებენ უფრო ტკბილი, მრავალფეროვანი და ხშირად ხილის ელფერის მქონე გემოს გამო. მსოფლიოს ყავის უდიდესი წილი სწორედ არაბიკაზე მოდის.
• რობუსტა (Coffea canephora) უფრო დაბლა და ცხელ პირობებში იზრდება. როგორც სახელიც მიგვანიშნებს, ეს უფრო გამძლე მცენარეა, რომელიც ბევრ დაავადებას უკეთ უძლებს. მის მარცვლებში დაახლოებით ორჯერ მეტი კოფეინია, ვიდრე არაბიკაში, და მათი გემოც უფრო მკვეთრი და მწარეა. რობუსტას ფართოდ იყენებენ ხსნადი ყავისა და ესპრესოს მრავალი ნარევის დასამზადებლად.

ამ ორ სახეობას ერთი საინტერესო ფაქტი აკავშირებს: არაბიკა თავად ბუნებრივი ჰიბრიდია. მისი წინაპრები არიან რობუსტა და კიდევ ერთი ველური სახეობა, Coffea eugenioides, რომლებიც დიდი ხნის წინ აღმოსავლეთ აფრიკაში შეჯვარდნენ. სხვა სახეობებს, მაგალითად Coffea liberica-ს, ზოგიერთ ქვეყანაში მცირე რაოდენობით მოჰყავთ.

ყავის სარტყელი

ყავის მცენარეს სჭირდება სითბო, რეგულარული წვიმა და ყინვის არარსებობა, ამიტომ მას დედამიწის გარშემო, კირჩხიბისა და თხის რქის ტროპიკებს შორის მდებარე ზოლში მოჰყავთ. ამ ზოლს ხშირად ყავის სარტყელს უწოდებენ. ახალგაზრდა მცენარე პირველ ნამდვილ მოსავალს დაახლოებით სამ-ოთხ წელიწადში იძლევა. მის თეთრ ყვავილებს ტკბილი, ცოტათი ჟასმინის მსგავსი სურნელი აქვს და სულ რამდენიმე დღეს ძლებს. ყვავილობის შემდეგ მწვანე კენკრა ნელ-ნელა მწიფდება და, როგორც წესი, კაშკაშა წითელი ხდება. რადგან ერთსა და იმავე ტოტზე კენკრა სხვადასხვა დროს მწიფდება, საუკეთესო ყავას ხელით კრეფენ, თითო-თითო კენკრას, რამდენიმე ეტაპად.

ეთიოპიიდან იემენამდე: ყავის წარმოშობა

ცნობილი ლეგენდის თანახმად, ეთიოპიელმა თხის მწყემსმა, სახელად კალდიმ, შენიშნა, რომ მისი თხები ერთი ბუჩქის წითელი კენკრის ჭამის შემდეგ უჩვეულოდ ცქვიტები ხდებოდნენ. მან თავადაც გასინჯა ეს კენკრა — და ასე დაიწყო ყავის აღმოჩენის ისტორია. ამბავი მომხიბვლელია, მაგრამ წერილობით მხოლოდ XVII საუკუნეში ჩნდება, ანუ გაცილებით გვიან, ვიდრე ყავა პოპულარული გახდა. ამიტომ ისტორიკოსები მას ფოლკლორად მიიჩნევენ და არა ფაქტად.

ისტორიკოსებს შეუძლიათ დოკუმენტურად დაადასტურონ, რომ XV საუკუნისთვის ყავას სასმელად უკვე ამზადებდნენ იემენში, არაბეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთ კიდეზე. სუფიური ორდენების წევრები მას იმისთვის სვამდნენ, რომ ხანგრძლივი ღამისთევის ლოცვებისას ფხიზლად ყოფილიყვნენ. თავად ყავის მცენარე თითქმის უეჭველად წითელი ზღვის მეორე ნაპირიდან, ეთიოპიიდან, იყო ჩამოტანილი. იემენის ნავსადგური მოხა ისე მჭიდროდ დაუკავშირდა ყავით ვაჭრობას, რომ მისი სახელი დღესაც გამოიყენება ყავის სასმელების აღსანიშნავად.

ინგლისურმა სიტყვა coffee-მ თითქმის ისეთივე შორი გზა გაიარა, როგორც თავად სასმელმა. ინგლისურში ის ჰოლანდიური koffie-დან შევიდა, ეს უკანასკნელი კი ოსმალურ-თურქული kahve-დან იყო ნასესხები, რომელიც, თავის მხრივ, არაბული qahwa-დან მომდინარეობს.

როგორ დაიპყრო ყავამ მსოფლიო

ახლო აღმოსავლეთის ყავახანები

XVI საუკუნეში ყავა გავრცელდა მექაში, კაიროსა და ისლამური სამყაროს სხვა ქალაქებში. ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქ სტამბოლში ყავახანები შეხვედრის პოპულარულ ადგილებად იქცა: იქ ხალხი საუბრობდა, თამაშობდა, მთხრობელებს უსმენდა და ახალ ამბებს განიხილავდა. ზოგიერთ მმართველსა და მოხელეს ეშინოდა, რომ ეს ხალხმრავალი თავყრილობები ამბოხის იდეებს უწყობდა ხელს, ამიტომ სხვადასხვა დროს ყავახანებს ზღუდავდნენ ან კრძალავდნენ, თუმცა აკრძალვები დიდხანს არასოდეს გრძელდებოდა.

ევროპის „ერთპენიანი უნივერსიტეტები“

ევროპაში ყავა XVII საუკუნეში შევიდა, თავდაპირველად ისეთი სავაჭრო ქალაქების გავლით, როგორიც ვენეციაა. მალე ყავახანები გაიხსნა ოქსფორდში, ლონდონში, პარიზში, ვენასა და ბევრ სხვა ქალაქში. ინგლისში მათ „ერთპენიან უნივერსიტეტებს“ უწოდებდნენ, რადგან ერთი ფინჯნის ფასად ნებისმიერ ადამიანს შეეძლო დამჯდარიყო და მოესმინა საუბრები მეცნიერებაზე, პოლიტიკასა და საქმიან საკითხებზე. ზოგიერთი ცნობილი დაწესებულებაც მათგან იღებს სათავეს: სადაზღვევო ბაზარი „ლონდონის ლოიდსი“ XVII საუკუნის ბოლოს ედვარდ ლოიდის ყავახანაში ჩაისახა, სადაც ვაჭრები და გემთმფლობელები გემებისა და ტვირთების შესახებ ამბების გასაცვლელად იკრიბებოდნენ.

ყავამ მუსიკაშიც კი შეაღწია. დაახლოებით 1730-იან წლებში გერმანელმა კომპოზიტორმა იოჰან სებასტიან ბახმა დაწერა იუმორისტული ნაწარმოები, რომელიც დღეს „ყავის კანტატის“ სახელითაა ცნობილი. მასში მამა ამაოდ ცდილობს, ქალიშვილს ყავის სმა დაუშალოს.

პლანტაციები მთელ ტროპიკულ სარტყელში

დიდი ხნის განმავლობაში მსოფლიოში ყავის მიწოდების უდიდეს ნაწილს იემენი აკონტროლებდა. ვითარება მაშინ შეიცვალა, როცა ევროპულმა სახელმწიფოებმა ყავის მოყვანა თავიანთ კოლონიებში დაიწყეს. ჰოლანდიელებმა პლანტაციები გააშენეს კუნძულ იავაზე, დღევანდელ ინდონეზიაში, და სწორედ ამიტომ იქცა java ინგლისურში ყავის მეტსახელად. XVIII საუკუნეში ყავის მცენარეები კარიბის ზღვის აუზსა და სამხრეთ ამერიკაში ჩაიტანეს. ბრაზილიაში ყავა 1727 წელს მოხვდა, XIX საუკუნისთვის კი ბრაზილია მსოფლიოში ყავის უმსხვილესი მწარმოებელი გახდა და ამ ადგილს დღემდე ინარჩუნებს.

ამ გავრცელებას ბნელი მხარეც აქვს, რომელიც აუცილებლად უნდა გვახსოვდეს. ამერიკისა და კარიბის ზღვის აუზის ბევრ პლანტაციაზე ყავის მოყვანასა და კრეფას დამონებული ადამიანები ასრულებდნენ, ხოლო ყავით ვაჭრობის სიმდიდრე ნაწილობრივ მათ იძულებით შრომას ეყრდნობოდა.

კენკრიდან ფინჯნამდე: როგორ მზადდება ყავა

ყავის კენკრის სასმელად ქცევას რამდენიმე გულდასმით შესრულებული ეტაპი სჭირდება და თითოეული მათგანი საბოლოო გემოზე ახდენს გავლენას.

1. მოსავლის აღება. მწიფე კენკრას ხელით კრეფენ, დიდ, ვაკე ფერმებზე კი — მანქანებით, რომლებიც ტოტებს აბერტყავენ.
2. დამუშავება. თესლი ნაყოფისგან უნდა გამოიყოს. რეცხვითი (სველი) მეთოდისას კანსა და რბილობის უმეტეს ნაწილს აცლიან, მარცვლებს მოკლე ხნით წყალში აფერმენტებენ და შემდეგ რეცხავენ — ეს, როგორც წესი, სუფთა და ცოცხალ გემოს იძლევა. ბუნებრივი (მშრალი) მეთოდისას მთლიან კენკრას მზეზე აშრობენ და მხოლოდ ამის შემდეგ აცლიან გამხმარ ნაყოფს — ასე ხშირად უფრო ხილოვანი და მკვრივი გემო მიიღება. შუალედური გზა, რომელსაც ხშირად თაფლისებრ დამუშავებას უწოდებენ, შრობისას მარცვალზე წებოვანი ნაყოფის ნაწილს ტოვებს.
3. შრობა და გარსის მოცილება. მარცვლებს აშრობენ და თხელ, ქაღალდისმაგვარ გარსებს აცლიან. შედეგად მიიღება მწვანე ყავა: ღია ფერის, მაგარი მარცვლები, რომლებსაც ბალახის სუნი აქვს და რომელთა შენახვა და მსოფლიოს ნებისმიერ კუთხეში გაგზავნაა შესაძლებელი.
4. მოხალვა. მწვანე მარცვლებს დაახლოებით 200 °C-მდე ან უფრო მაღალ ტემპერატურამდე აცხელებენ. ისინი წყლის უმეტეს ნაწილს კარგავენ, იბერებიან, ყავისფრდებიან და ხმაურით ტკაცუნობენ, ბატიბუტის მსგავსად. ქიმიური ცვლილებები, მათ შორის მაიარის რეაქცია (იგივე სახის შეყავისფრება, რაც შებრაწულ პურზე ხდება) და შაქრების კარამელიზაცია, ასობით არომატულ ნაერთს ქმნის, რომლებიც მწვანე მარცვალში არ არსებობდა.
5. დაფქვა და მოდუღება. მოხალულ მარცვლებს ფქვავენ და ცხელ წყალს ურევენ, რომელიც გემოს ნივთიერებებს, ზეთებსა და კოფეინს ხსნის — ასე მზადდება სასმელი.

ხშირად ფიქრობენ, რომ მუქად მოხალულ ყავაში უფრო მეტი კოფეინია, ვიდრე ღიად მოხალულში. სინამდვილეში კოფეინი მოხალვისას საკმაოდ მდგრადია. მუქად მოხალული ყავა უფრო მკვეთრი და მწარეა მოხალვით მიღებული გემოს გამო და არა იმიტომ, რომ ბევრად მეტ კოფეინს შეიცავს.

ფინჯანი ყავის მომზადების მრავალი ხერხი

საუკუნეების განმავლობაში ადამიანებმა ყავის მომზადების საოცრად მრავალფეროვანი ხერხები მოიგონეს:

• თურქულ ყავას ამზადებენ ასე: ძალიან წვრილად დაფქულ ყავას წყალთან ერთად, ხშირად შაქრითაც, პატარა ჭურჭელში ნელ ცეცხლზე ადუღებენ და გაუფილტრავად მიირთმევენ, რათა დაფქული ყავა ფინჯნის ძირზე დაილექოს. თურქული ყავის კულტურა და ტრადიცია შეტანილია იუნესკოს კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში.
• ესპრესო, რომელიც XX საუკუნის დასაწყისში იტალიაში შეიქმნა, ცხელ წყალს მაღალი წნევით ატარებს მჭიდროდ დატკეპნილ, წვრილად დაფქულ ყავაში. შედეგად მიიღება პატარა, კონცენტრირებული ულუფა, რომელსაც ზემოდან ოქროსფერი ქაფი, კრემა, ადევს. კაპუჩინო და ლატე ესპრესოა ორთქლით ათქვეფილ რძესთან ერთად.
• ფილტრის ყავის მომზადებისას ცხელი წყალი წვეთ-წვეთად გადის ფილტრში მოთავსებულ დაფქულ ყავაში. 1908 წელს გერმანელმა დიასახლისმა, მელიტა ბენცმა, ქაღალდის ფილტრით ყავის ფილტრაციის სისტემა დააპატენტა, რის შედეგადაც შეიქმნა კომპანია, რომელიც დღემდე მის სახელს ატარებს.
• მოკას ქვაბი — ქურაზე შესადგმელი იტალიური ყავადანი, რომელიც კომპანია „ბიალეტიმ“ გაავრცელა, — მდუღარე წყალს ორთქლის წნევით ზემოთ, ყავის ფენაში ატარებს.
• ფრანგული პრესი მსხვილად დაფქულ ყავას ცხელ წყალში აყოვნებს, შემდეგ კი ლითონის ბადიანი დგუშით აცალკევებს.
• ქოლდ ბრიუ ყავას ცივ წყალში მრავალი საათის განმავლობაში აყოვნებს და რბილ, ნაკლებად მჟავე სასმელს იძლევა.
• ხსნადი ყავა მოდუღებული ყავაა, რომელიც ფხვნილად ან გრანულებად არის გამოშრობილი, ამიტომ წყალში რამდენიმე წამში იხსნება.

ყავა ბევრი ტრადიციის ცენტრშიც დგას. ეთიოპიაში ყავის ცერემონია სტუმართმოყვარეობის მნიშვნელოვანი გამოხატულებაა: მწვანე მარცვლებს სტუმრების თვალწინ ტაფაზე ხალავენ, ხელით ფქვავენ და თიხის დოქში, რომელსაც ჯებენა ჰქვია, ადუღებენ, ყავას კი რამდენიმე ჯერზე ასხამენ.

რატომ გვაფხიზლებს ყავა

კოფეინის მეცნიერება

დღის განმავლობაში ტვინში ნივთიერება ადენოზინი გროვდება. როდესაც ადენოზინი ნერვული უჯრედების სპეციალურ რეცეპტორებს უკავშირდება, მათ მუშაობას ანელებს და ძილი გვერევა. კოფეინის მოლეკულები ფორმით ადენოზინს ჰგავს, ამიტომ მათ შეუძლიათ ეს რეცეპტორები დაიკავონ და დაბლოკონ ისე, რომ ძილის სიგნალი არ ჩართონ. შედეგად თავს უფრო ფხიზლად და ნაკლებად დაღლილად ვგრძნობთ. კოფეინი ენერგიას არ ქმნის — ის ძირითადად დაღლილობას გარკვეული დროით ფარავს. მოზრდილებში მისი მოქმედება, როგორც წესი, რამდენიმე საათს გრძელდება, ამიტომაც დღის ბოლოს დალეულმა ყავამ შეიძლება ჩაძინება გაგვიძნელოს.

თავად ყავის მცენარისთვის კოფეინს სულ სხვა დანიშნულება აქვს. ის მწარეა და ბევრი მწერისთვის შხამიანი, ამიტომ მცენარის ფოთლებსა და თესლს შეჭმისგან იცავს.

ყავა და ჯანმრთელობა

ფილტრის ყავის ჩვეულებრივი ფინჯანი, ძალიან მიახლოებით, 80-დან 100 მილიგრამამდე კოფეინს შეიცავს, თუმცა ეს რაოდენობა მარცვლებისა და მომზადების ხერხის მიხედვით ძალიან იცვლება. შეერთებული შტატებისა და ევროპის ჯანდაცვის უწყებები ჯანმრთელი მოზრდილისთვის დღეში დაახლოებით 400 მილიგრამამდე კოფეინს, ზოგადად, უსაფრთხოდ მიიჩნევენ. მსხვილმასშტაბიანმა კვლევებმა მოზრდილებში ყავის ზომიერი მოხმარება ზოგიერთი დაავადების, მაგალითად მეორე ტიპის დიაბეტის, ნაკლებ რისკს დაუკავშირა, თუმცა მკვლევრები ჯერ კიდევ არკვევენ, კონკრეტულად რატომ. ზედმეტმა კოფეინმა შეიძლება გამოიწვიოს გულისცემის აჩქარება, ნერვიულობა, კუჭის პრობლემები და ცუდი ძილი. ბავშვები კოფეინის მიმართ უფრო მგრძნობიარენი არიან და ჯანდაცვის სპეციალისტები მათ ურჩევენ, თავი აარიდონ მას ან მხოლოდ მცირე რაოდენობით მიიღონ. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ყავა, როგორც წესი, უფროსების სასმელად ითვლება.

უკოფეინო ყავა და ყავის შემცვლელები

ყავიდან კოფეინის მოცილების პირველი სამრეწველო მეთოდი XX საუკუნის დასაწყისში გერმანიაში ვაჭარმა ლუდვიგ როზელიუსმა შეიმუშავა. დღეს კოფეინს მაშინ აცლიან, როცა მარცვლები ჯერ კიდევ მწვანეა, რამდენიმე მეთოდიდან ერთ-ერთით: მარცვლებს წყალში ალბობენ და კოფეინს გააქტიურებული ნახშირით ფილტრავენ (როგორც Swiss Water-ის მეთოდში), იყენებენ მაღალი წნევის ქვეშ მყოფ ნახშირორჟანგს ან სპეციალურ გამხსნელებს, რომლებიც კოფეინს უკავშირდება. უკოფეინო ყავა კოფეინისგან სრულიად თავისუფალი არ არის, თუმცა ეს პროცესი კოფეინის აბსოლუტურ უმეტესობას, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 97 პროცენტს ან მეტს აცილებს.

ადამიანები ყავის მსგავს სასმელებს საერთოდ ყავის გარეშეც ამზადებდნენ, ხშირად მაშინ, როცა ნამდვილი ყავა ძალიან ძვირი ან ძნელად საშოვნელი იყო. ყველაზე ცნობილი შემცვლელია მოხალული ვარდკაჭაჭის ფესვი, რომელიც საფრანგეთში XIX საუკუნის დასაწყისში გახდა პოპულარული, როცა ნაპოლეონის ომების დროს სავაჭრო ბლოკადებმა ყავა დეფიციტური გახადა. ვარდკაჭაჭიანი ყავა ნიუ-ორლეანში დღემდე ტრადიციად რჩება. სხვა შემცვლელებს მოხალული ქერის, ჭვავის, ბაბუაწვერას ფესვებისა და რკოსაც კი ამზადებენ. არცერთი მათგანი კოფეინს არ შეიცავს, მაგრამ მათ შეიძლება ჰქონდეთ ყავის მსგავსი მუქი, მოხალული გემო.

ყავა თანამედროვე სამყაროში

ყავა იმ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებს შორისაა, რომლებითაც პლანეტაზე ყველაზე მეტს ვაჭრობენ. ფერმერები ყოველწლიურად 150 მილიონზე საგრძნობლად მეტ ტომარა ყავას აწარმოებენ, თითოეული ტომარა კი 60 კილოგრამს იწონის. ბრაზილია უდავოდ უმსხვილესი მწარმოებელია, მას მოსდევს ვიეტნამი, რომელიც ძირითადად რობუსტას აწარმოებს. წამყვან მწარმოებლებს შორის არიან კოლუმბია, ინდონეზია და ეთიოპიაც. მსოფლიოს ყავის უმეტესი ნაწილი მილიონობით მცირე ოჯახურ მეურნეობაში მოჰყავთ, ფერმერების მიერ მიღებული ფასი კი ამინდისა და მსოფლიო ბაზრების მიხედვით შეიძლება მკვეთრად გაიზარდოს ან დაეცეს. სერტიფიცირების სისტემები, მაგალითად Fairtrade („სამართლიანი ვაჭრობა“), ნაწილობრივ იმისთვის შეიქმნა, რომ მწარმოებლებს უფრო სტაბილური შემოსავალი ჰქონოდათ.

ყავის მცენარე მოწყვლადიცაა. XIX საუკუნეში სოკოვანმა დაავადებამ, ყავის ფოთლის ჟანგამ, ცეილონის, დღევანდელი შრი-ლანკის, ყავის პლანტაციები გაანადგურა. ადგილობრივმა პლანტატორებმა ჩაის მოყვანაზე გადაინაცვლეს და სწორედ ამიტომაა შრი-ლანკა ცნობილი თავისი ჩაით და არა ყავით. დღეს დიდ შეშფოთებას კლიმატის ცვლილება იწვევს. არაბიკას ტემპერატურის ვიწრო დიაპაზონი სჭირდება და მზარდმა სიცხემ შეიძლება შეამციროს ის მიწები, სადაც ის კარგად ხარობს. 2019 წელს ქიუს სამეფო ბოტანიკური ბაღების ხელმძღვანელობით ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ყავის ველური სახეობების დაახლოებით 60 პროცენტს გადაშენების საფრთხე ემუქრება. ამ ველურ ნათესავებს დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან მათმა გენებმა შეიძლება სელექციონერებს დაეხმაროს დაავადებებისა და სიცხისადმი მდგრადი ყავის მცენარეების გამოყვანაში.

ნაკლებად ცნობილი ფაქტები ყავის შესახებ

• ყავის მცენარის ფოთლებისგანაც შეიძლება ჩაის მსგავსი სასმელის დაყენება, რაც ეთიოპიის ზოგიერთ კუთხეში ტრადიციაა.
• ყავის ახალი კენკრა საჭმელად ვარგისია. ნაყოფის გამხმარ კანს, რომელსაც კასკარას უწოდებენ, ხილის არომატის ნაყენის მოსამზადებლად იყენებენ.
• მოხალული ყავა სიახლეს საკმაოდ სწრაფად კარგავს, რადგან არომატული ნაერთები ორთქლდება და ჟანგბადთან რეაქციაში შედის. ამიტომაც ბევრი ყავის მოყვარული მარცვლებს მომზადების წინ ფქვავს.
• ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნები, მაგალითად ფინეთი, ერთ სულ მოსახლეზე ყავის მოხმარების მსოფლიო რეიტინგების ზედა ადგილებზე რეგულარულად ხვდებიან.
• 2015 წლიდან ყავის საერთაშორისო ორგანიზაცია 1 ოქტომბერს ყავის საერთაშორისო დღედ ამკვიდრებს.

ეთიოპიის მთიანეთის ბუჩქიდან რამდენიმე კონტინენტის პლანტაციებამდე, იემენის სუფიური ლოცვებიდან ყველა დიდი ქალაქის ხალხმრავალ კაფეებამდე — ყავა ხუთ საუკუნეზე მეტია აყალიბებს ვაჭრობას, ურთიერთობას, ხელოვნებასა და ყოველდღიურ ცხოვრებას. ყოველ ფინჯანში ფერმერების შრომა, მოხალვის ქიმია და ხანგრძლივი, ზოგჯერ მოულოდნელი ისტორია დევს.