შოკოლადი: წმინდა მარცვლიდან ყოველდღიურ სიამოვნებამდე

ტროპიკებში დაბადებული საკვები

შოკოლადს კაკაოს ხის, Theobroma cacao-ს, თესლისგან ამზადებენ. ეს პატარა მარადმწვანე ხე სამხრეთ ამერიკის ტროპიკული ტყეებიდან მოდის. სამეცნიერო სახელი მას XVIII საუკუნეში შვედმა ბოტანიკოსმა კარლ ლინეიმ დაარქვა; ის ბერძნულად „ღმერთების საკვებს“ ნიშნავს. ხე ზრდის პირობებისადმი ძალიან მომთხოვნია: მას სჭირდება სითბო, მაღალი ტენიანობა, რეგულარული წვიმა და ჩრდილი, ამიტომ ძირითადად ვიწრო სარტყელში იზრდება, ეკვატორიდან ჩრდილოეთით და სამხრეთით დაახლოებით 20 გრადუსის ფარგლებში.

კაკაოს ხეებს უცნაური თვისება აქვთ. მათი პატარა ვარდისფერ-თეთრი ყვავილები, მოგვიანებით კი ნაყოფიც, პირდაპირ ღეროსა და მსხვილ ტოტებზე ამოდის და არა წვრილი ტოტების ბოლოებზე. ბოტანიკოსები ამ მოვლენას კაულიფლორიას უწოდებენ. ყვავილებს ძირითადად პაწაწინა ქინქლები ამტვერავენ და ყვავილების მხოლოდ მცირე ნაწილი იქცევა ნაყოფად. ახალგაზრდა ხეს, როგორც წესი, რამდენიმე წელი სჭირდება, სანამ პირველ მოსავალს მოისხამს.

ნაყოფი დაღარულია, ფორმით ცოტათი რაგბის ბურთს ჰგავს და მომწიფებისას ჯიშის მიხედვით ყვითელი, ნარინჯისფერი, წითელი ან იისფერი ხდება. შიგნით რამდენიმე ათეული თესლი ტკბილ, თეთრ, წებოვან რბილობშია ჩაფლული. სწორედ ეს თესლებია კაკაოს მარცვლები. ნაყოფიდან ახლად ამოღებულ მარცვლებს ძალიან მწარე და მწკლარტე გემო აქვთ და სულაც არ ჰგავს ჩვენთვის ნაცნობ შოკოლადს. მათი შოკოლადად ქცევისთვის ნაბიჯების გრძელი ჯაჭვია საჭირო: ზოგი მათგანი ათასობით წლის წინ აღმოაჩინეს, ზოგი კი მხოლოდ ბოლო ორ საუკუნეში.

უძველესი ფესვები: შოკოლადი ამერიკაში

კაკაოს პირველი მომხმარებლები

დიდი ხნის განმავლობაში ისტორიკოსები ფიქრობდნენ, რომ კაკაოს პირველად მექსიკასა და ცენტრალურ ამერიკაში იყენებდნენ. შემდეგ არქეოლოგებმა, რომლებიც მაიო-ჩინჩიპეს კულტურას სწავლობდნენ ეკვადორში, ამაზონის ზემო წელზე მდებარე ძეგლზე, სახელად სანტა-ანა-ლა-ფლორიდა, ძველ თიხის ჭურჭელში კაკაოს კვალი აღმოაჩინეს, კაკაოს უძველეს დნმ-თან ერთად. აღმოჩენები დაახლოებით 5300 წლისაა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ სამხრეთ ამერიკაში ადამიანები კაკაოს მანამდე დიდი ხნით ადრე იყენებდნენ, სანამ ის უფრო ჩრდილოეთით გახდებოდა ცნობილი.

მეზოამერიკაში კაკაოს ნარჩენები თითქმის 4000 წლის თიხის ჭურჭელში აღმოაჩინეს. ოლმეკებს, რეგიონის ერთ-ერთ უადრეს რთულ საზოგადოებას, ხშირად უკავშირებენ კაკაოს ადრეულ გამოყენებას, თავად სიტყვა „კაკაო“ კი, როგორც ვარაუდობენ, იმ ენებიდან მომდინარეობს, რომლებზეც ამ მხარეში აცტეკებამდე დიდი ხნით ადრე ლაპარაკობდნენ.

მაიებისა და აცტეკების სასმელი

მაიებისთვის კაკაო ძვირფასი ნივთიერება იყო, რომელიც რელიგიასთან, ნადიმებსა და ძალაუფლებასთან იყო დაკავშირებული. მაია მხატვრები კერამიკაზე კაკაოს ნაყოფს ხატავდნენ, ზოგ სასმის ჭურჭელს კი kakaw-ის აღმნიშვნელი იეროგლიფი აწერია, რაც ცხადყოფს, რომ ისინი შოკოლადისთვის იყო განკუთვნილი. კაკაო მაიების მითებში გვხვდება, მას ცერემონიებზე სწირავდნენ და მნიშვნელოვან მოვლენებზე, მაგალითად ქორწილებზე, ცვლიდნენ.

ძველი შოკოლადი თითქმის ყოველთვის სასმელი იყო და არა მყარი საკვები. მოხალულ მარცვლებს ქვის ფილაზე, რომელსაც მეტატე ერქვა, ფქვავდნენ, წყალში ურევდნენ და ხშირად წიწაკით, ვანილით, ყვავილებით ან სიმინდით არომატს მატებდნენ. როგორც წესი, ის უფრო მწარე იყო, ვიდრე ტკბილი. სქელი ქაფის მისაღებად, რომელიც საუკეთესო ნაწილად ითვლებოდა, სითხეს ერთი ჭურჭლიდან მეორეში ასხამდნენ, რომელიც საგრძნობლად დაბლა ეჭირათ.

აცტეკებს კაკაოს მოყვანა მექსიკის გრილ, მაღალმთიან ველზე არ შეეძლოთ, ამიტომ მას ვაჭრობით და დაპყრობილი დაბლობი მხარეებიდან ხარკის სახით იღებდნენ. კაკაოს მარცვლები იმდენად ძვირფასი იყო, რომ ყოველდღიური შესყიდვებისთვის ფულად იყენებდნენ. ესპანელი მემატიანეები ყალბისმქნელებსაც კი აღწერდნენ, რომლებიც მარცვლებს გულს აცლიდნენ და ნაჭუჭებს მიწით ავსებდნენ. აცტეკებთან შოკოლადის სმა უპირველესად დიდებულებთან, მეომრებთან და მდიდარ ვაჭრებთან ასოცირდებოდა.

როგორ დაიპყრო შოკოლადმა ევროპა

ევროპელები კაკაოს მარცვლებს პირველად XVI საუკუნის დასაწყისში წააწყდნენ, შოკოლადის სასმელი კი ესპანელებმა მექსიკის დაპყრობისას (1519–1521) გაიცნეს. თავდაპირველად ბევრს ეს მწარე, ცხარე სასმელი უცნაურად მოეჩვენა. თუმცა მომდევნო ათწლეულებში ის ესპანურ გემოვნებას მოარგეს: მზარეულებმა წიწაკა ამოიღეს, დაამატეს ლერწმის შაქარი და სანელებლები, მაგალითად დარიჩინი, და ცხლად მიირთმევდნენ. XVI საუკუნის ბოლოსთვის კაკაო უკვე ესპანეთში იგზავნებოდა, სადაც ტკბილი ცხელი შოკოლადი არისტოკრატიაში მოდური გახდა.

XVII საუკუნეში სასმელი იტალიაში, საფრანგეთში, ინგლისსა და სხვა ქვეყნებში გავრცელდა. ლონდონში ყავის სახლების გვერდით „შოკოლადის სახლებიც“ გაიხსნა — ადგილები, სადაც ხალხი იკრიბებოდა, რომ დაელია, საქმეებზე ესაუბრა და პოლიტიკა განეხილა. შოკოლადი კვლავ ფუფუნებად რჩებოდა, რადგან კაკაო ატლანტის ოკეანის გადაღმიდან უნდა ჩამოეტანათ და ხელით დაეფქვათ, შაქარიც ძვირი ღირდა.

მზარდ მოთხოვნას ბნელი მხარეც ჰქონდა. ევროპულმა კოლონიურმა სახელმწიფოებმა თავიანთ ტროპიკულ კოლონიებში კაკაოს პლანტაციები გააშენეს და მათზე, ისევე როგორც შაქრის პლანტაციებზე, სამუშაოს დიდ ნაწილს დამონებული ადამიანები ასრულებდნენ. ევროპული ელიტის ტკბილი სიამოვნება იძულებითი შრომის სისტემას ეყრდნობოდა — ეს შოკოლადის ისტორიის ის ნაწილია, რომელსაც დღეს ისტორიკოსები გულდასმით იკვლევენ.

გამოგონებები, რომლებმაც თანამედროვე ფილა შექმნეს

ევროპაში თავისი ისტორიის უდიდესი ნაწილის განმავლობაში შოკოლადი სასმელად რჩებოდა. მყარი ფილა, რომელსაც დღეს ვიცნობთ, XIX საუკუნის გამოგონებების მთელი რიგის შედეგია.

• კაკაოს წნეხი (1828). ჰოლანდიელმა ქიმიკოსმა კონრად იოჰანეს ვან ჰაუტენმა დააპატენტა წნეხი, რომელიც დაფქული კაკაოს მარცვლებიდან ცხიმის, ანუ კაკაოს კარაქის, დიდ ნაწილს გამოწურავდა. დარჩენილი მასის დაფქვით კაკაოს ფხვნილს იღებდნენ, რომელიც წყალში გაცილებით ადვილად იხსნებოდა. ვან ჰაუტენის სახელს უკავშირებენ კაკაოს ტუტე მარილებით დამუშავებასაც, რაც მას უფრო რბილ გემოს და მუქ ფერს აძლევს. ამ მეთოდს დღემდე „ჰოლანდიურ დამუშავებას“ უწოდებენ.
• პირველი შოკოლადის ფილა (1847). ბრიტანულმა კომპანიამ J. S. Fry & Sons აღმოაჩინა, რომ თუ კაკაოსა და შაქრის ნარევს დამატებით კაკაოს კარაქს შეურევდნენ, მიიღებდნენ საკმარისად თხევად მასას, რომ ყალიბებში ჩაესხათ. ასე გაჩნდა ერთ-ერთი პირველი მყარი, საჭმელად განკუთვნილი შოკოლადი.
• რძიანი შოკოლადი (1875). შვეიცარიაში შოკოლადის ოსტატმა დანიელ პეტერმა შოკოლადისა და რძის შეერთება მოახერხა. ჩვეულებრივი რძე ბევრ წყალს შეიცავს, რაც შოკოლადს აფუჭებს. პეტერმა ეს პრობლემა ისეთი რძით გადაჭრა, რომელსაც წყლის დიდი ნაწილი მოცილებული ჰქონდა, და ამაში მას მეზობელი, ანრი ნესტლე დაეხმარა.
• კონშირება (1879). კიდევ ერთმა შვეიცარიელმა მწარმოებელმა, როდოლფ ლინდტმა, გამოიგონა კონში — მანქანა, რომელიც თბილ შოკოლადს მრავალი საათის განმავლობაში ურევს და სრესს. კონშირებამ შოკოლადი ბევრად უფრო ნაზი გახადა და მკვეთრი, მჟავე გემოს მოცილებას შეუწყო ხელი. ასე შეიქმნა ის ტექსტურა, რომელიც პირში დნება და რომელსაც დღეს ყველა ელის.

ამ გამოგონებებისა და ფაბრიკებისა და რკინიგზების განვითარების წყალობით შოკოლადი გაიაფდა და მისი გაყიდვა ჩვეულებრივი ადამიანებისთვისაც გახდა შესაძლებელი. XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში ისეთმა კომპანიებმა, როგორებიც იყო Cadbury ბრიტანეთში და Hershey შეერთებულ შტატებში, შოკოლადის ფილა ყოველდღიურ წასახემსებლად აქციეს.

ნაყოფიდან ფილამდე: როგორ მზადდება შოკოლადი

დღესაც შოკოლადის წარმოება ფერმაში იწყება და იქ სამუშაო მეტწილად ხელით სრულდება.

1. მოსავლის აღება. მწიფე ნაყოფს ხიდან მაჩეტეთი ან გრძელ ჯოხებზე დამაგრებული დანებით ჭრიან, შემდეგ კი ხსნიან, რომ მარცვლები და რბილობი ამოიღონ.
2. ფერმენტაცია. მარცვლებს რბილობთან ერთად რამდენიმე დღით გროვებად აწყობენ ან ხის ყუთებში ათავსებენ და ხშირად ბანანის ფოთლებით ფარავენ. საფუარი სოკოები და ბაქტერიები ტკბილი რბილობით იკვებებიან და გამოყოფენ სითბოს, სპირტსა და მჟავებს. ეს ნივთიერებები მარცვლებში აღწევს, კლავს ჩანასახს, რომ ვეღარ აღმოცენდეს, და იწვევს ქიმიურ ცვლილებებს, რომლებიც შოკოლადის გემოს საფუძველს ქმნის. ფერმენტაციის გარეშე მარცვლები შოკოლადის ნამდვილ გემოს ვერასოდეს იძენენ.
3. გაშრობა. ფერმენტირებულ მარცვლებს შლიან, ჩვეულებრივ მზეზე, სანამ ტენიანობის უმეტესი ნაწილი არ დაიკარგება. ეს ხელს უშლის ობის გაჩენას და მათი უსაფრთხოდ შენახვისა და გადაზიდვის საშუალებას იძლევა.
4. მოხალვა. ფაბრიკაში მარცვლებს ხალავენ. სიცხე შაქრებსა და ცილებს შორის რეაქციებს იწვევს, რომლებიც მაიარის რეაქციებად არის ცნობილი და შოკოლადის მდიდარი, მოხალული არომატების დიდ ნაწილს ქმნის. მეცნიერებმა კაკაოში ასობით არომატული ნაერთი გამოავლინეს.
5. ნაჭუჭის მოცილება. თხელ ნაჭუჭს ამტვრევენ და ჰაერით აშორებენ. რჩება მარცვლის ნატეხები, რომლებსაც კაკაოს ნიბსებს უწოდებენ.
6. დაფქვა. ნიბსებს სქელ, მუქ სითხედ ფქვავენ, რომელსაც კაკაოს ლიქიორს ანუ კაკაოს მასას უწოდებენ. სახელის მიუხედავად, ის ალკოჰოლს არ შეიცავს. კაკაოს მარცვლის წონის დაახლოებით ნახევარი ცხიმია, ამიტომაც დაფქული ნიბსები გათბობისას თხევადდება.
7. შერევა, რაფინირება და კონშირება. კაკაოს მასას ურევენ შაქარს, დამატებით კაკაოს კარაქს, რძიანი შოკოლადის შემთხვევაში კი რძის ფხვნილსაც. ნარევს ლილვებში ატარებენ, რომ ნაწილაკები უკიდურესად წვრილი გახდეს, შემდეგ კი კონშირებას უტარებენ გემოსა და სინაზის გამოსამუშავებლად.
8. ტემპერირება და ჩამოსხმა. ბოლოს შოკოლადს ფრთხილად აცხელებენ და აციებენ, შემდეგ კი ყალიბებში ასხამენ.

ტკაცუნის, ბზინვარებისა და დნობის მეცნიერება

რატომ არის მნიშვნელოვანი ტემპერირება

კაკაოს კარაქი უჩვეულო ცხიმია. მას ექვსი განსხვავებული ფორმით კრისტალიზაცია შეუძლია და თითოეულ ფორმას თავისი სტრუქტურა და დნობის ტემპერატურა აქვს. მათგან მხოლოდ ერთი, ე.წ. V ფორმა, ანიჭებს შოკოლადს პრიალა ზედაპირს, გატეხვისას სუფთა ტკაცუნს და თანაბარ დნობას. ტემპერირება შოკოლადის გაცხელების, გაციებისა და მორევის პროცესია, რომლის დროსაც V ფორმის კრისტალები წარმოიქმნება, სხვები კი — არა. ცუდად ტემპერირებული შოკოლადი მქრქალია, რბილი ან ფხვიერია და შეიძლება ზოლებიც ჰქონდეს.

პირში დნობა

კარგად ტემპერირებული შოკოლადი ადამიანის სხეულის ტემპერატურაზე ოდნავ დაბალ ტემპერატურაზე დნება. ამიტომაც გრილ ოთახში მყარი რჩება, ენაზე კი თხევადდება და მთელ გემოს ერთბაშად გამოსცემს. სწორედ ამიტომ რბილდება სწრაფად თბილ ჯიბეში დარჩენილი ფილაც.

რა არის შოკოლადის ნადები?

ზოგჯერ ძველ შოკოლადზე მოთეთრო ფენა ჩნდება. მას ნადებს უწოდებენ. ცხიმოვანი ნადები მაშინ წარმოიქმნება, როცა კაკაოს კარაქი ზედაპირზე ამოდის და ხელახლა კრისტალდება, ხშირად მას შემდეგ, რაც შოკოლადი გათბა და ისევ გაცივდა. შაქრის ნადები მაშინ ჩნდება, როცა ტენი ზედაპირზე შაქარს ხსნის, ის კი შემდეგ პაწაწინა კრისტალებად შრება. ნადებიანი შოკოლადი ნაკლებად მადისაღმძვრელად გამოიყურება, მაგრამ მისი ჭამა უსაფრთხოა.

შოკოლადის სახეობები

• მუქი შოკოლადი შეიცავს კაკაოს მასას, კაკაოს კარაქსა და შაქარს, რძეს კი ცოტას ან საერთოდ არ შეიცავს. შეფუთვაზე მითითებული პროცენტი გვიჩვენებს, ფილის რა ნაწილი მოდის კაკაოს მარცვლიდან: რაც უფრო მაღალია, მით ნაკლებია შაქარი და მით უფრო ინტენსიური და მწარეა გემო.
• რძიან შოკოლადს რძის მშრალი ნივთიერებები ემატება, რაც მას უფრო ტკბილ, ნაღებისებრ და რბილ გემოს ანიჭებს. ბევრ ქვეყანაში ეს ყველაზე პოპულარული სახეობაა.
• თეთრ შოკოლადს კაკაოს კარაქის, შაქრისა და რძისგან ამზადებენ, მაგრამ ის კაკაოს მშრალ ნივთიერებებს არ შეიცავს. ამიტომ ღია ფერისაა და არ აქვს ყავისფერი შოკოლადისთვის დამახასიათებელი გემო, ზოგი კი კამათობს კიდეც, შეიძლება თუ არა მისი „ნამდვილ“ შოკოლადად მიჩნევა.
• რუბი შოკოლადი ვარდისფერი შოკოლადია ხილისებრი, ოდნავ მომჟავო გემოთი, რომელიც შვეიცარიულ-ბელგიურმა კომპანიამ Barry Callebaut-მა 2017 წელს წარადგინა. მისი ფერი სპეციალურად დამუშავებული მარცვლებიდან მოდის და არა დამატებული საღებავებიდან.

თავად კაკაოც სხვადასხვა ჯიშისაა. ტრადიციულად მწარმოებლები სამ ძირითად ჯგუფს გამოყოფენ: კრიოლო, რომელიც ნაზი გემოთი ფასდება, მაგრამ ნაკლებად გამძლეა; ფორასტერო, უფრო გამძლე, რომელიც მსოფლიო კაკაოს უდიდეს ნაწილს იძლევა; და ტრინიტარიო, ამ ორის ჰიბრიდი. თანამედროვე გენეტიკური კვლევები აჩვენებს, რომ კაკაოს რეალური მრავალფეროვნება გაცილებით დიდია, ვიდრე ეს სამი სახელი გვაფიქრებინებს.

შოკოლადი და ორგანიზმი

შოკოლადი შეიცავს თეობრომინს — კოფეინის მონათესავე სუსტ მასტიმულირებელ ნივთიერებას, ასევე მცირე რაოდენობით თავად კოფეინსაც. სახელის მიუხედავად, თეობრომინი ბრომს არ შეიცავს: მისი სახელი მომდინარეობს სიტყვიდან Theobroma, ანუ კაკაოს ხიდან. ადამიანისთვის შოკოლადის ჩვეულებრივ ულუფაში არსებული რაოდენობა, როგორც წესი, უვნებელია.

თუმცა ძაღლები, კატები და ბევრი სხვა ცხოველი თეობრომინს ადამიანზე გაცილებით ნელა შლის. მათთვის შოკოლადი შეიძლება მომწამვლელი იყოს და გამოიწვიოს ღებინება, გულისცემის აჩქარება, კანკალი, მძიმე შემთხვევებში კი სიკვდილიც. ყველაზე საშიშია მუქი შოკოლადი და საკონდიტრო შოკოლადი, რადგან მათში ყველაზე მეტი თეობრომინია. ამიტომ შინაურ ცხოველებს შოკოლადი არასოდეს უნდა მივცეთ.

კაკაო ასევე მდიდარია მცენარეული ნაერთებით, რომლებსაც ფლავანოლები ჰქვია. მკვლევრები სწავლობდნენ მათ შესაძლო გავლენას სისხლძარღვებსა და გულის ჯანმრთელობაზე. თუმცა შოკოლადის პროდუქტების უმეტესობა ასევე ბევრ შაქარსა და ცხიმს შეიცავს, ამიტომ კვების სპეციალისტები შოკოლადს ზომიერად მისაღებ სიამოვნებად მიიჩნევენ და არა ჯანსაღ საკვებად.

გლობალური ინდუსტრია

მიუხედავად იმისა, რომ კაკაო ამერიკიდან მოდის, დღეს მისი უდიდესი ნაწილი დასავლეთ აფრიკაში მოჰყავთ. კოტ-დ'ივუარი მსოფლიოში უმსხვილესი მწარმოებელია, მას განა მოსდევს და ეს ორი ქვეყანა ერთად მსოფლიო კაკაოს ნახევარზე მეტს აწვდის. სხვა მნიშვნელოვან მწარმოებლებს შორის არიან ინდონეზია, ეკვადორი, კამერუნი, ნიგერია და ბრაზილია. კაკაოს უმეტესი ნაწილი უზარმაზარ პლანტაციებზე კი არ მოჰყავთ, არამედ მილიონობით პატარა საოჯახო ფერმაში.

მარცვლებს შოკოლადად კი ძირითადად შორს ამუშავებენ, განსაკუთრებით ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ისეთი ქვეყნები, როგორებიცაა შვეიცარია, გერმანია და ბელგია, ცნობილია როგორც შოკოლადის წარმოებით, ისე იმით, რომ იქ ერთ სულ მოსახლეზე ბევრ შოკოლადს მიირთმევენ.

ინდუსტრია სერიოზული გამოწვევების წინაშე დგას. კაკაოს ბევრი ფერმერი თავისი მოსავლისთვის ძალიან ცოტას გამოიმუშავებს, გამოძიებებმა კი აჩვენა, რომ კოტ-დ'ივუარსა და განაში კაკაოს ფერმებზე მილიონზე მეტი ბავშვი მუშაობს, ხშირად საშიშ საქმეზე, მაგალითად მაჩეტეთი მუშაობაზე ან მძიმე ტვირთის ტარებაზე. ახალი კაკაოს ფერმებისთვის ტყეების გაჩეხვამ ასევე შეუწყო ხელი დასავლეთ აფრიკაში ტყის საფარის შემცირებას. სერტიფიცირების სისტემები, მაგალითად Fairtrade, და კომპანიების პროგრამები პირობების გაუმჯობესებას ისახავს მიზნად, თუმცა პროგრესი არათანაბარი იყო.

კაკაოს ხეები ასევე მგრძნობიარეა მცენარეთა დაავადებების, მავნებლებისა და ამინდის ცვლილებების მიმართ. 2024 წელს დასავლეთ აფრიკაში ცუდმა მოსავალმა ხელი შეუწყო კაკაოს ფასების რეკორდულ ნიშნულამდე ასვლას, რამაც მსოფლიოს შეახსენა, რამდენად მყიფე შეიძლება იყოს მისი საყვარელი სიტკბოს მიწოდება.

საინტერესო ფაქტები შოკოლადზე

• სიტყვა „შოკოლადი“ ევროპულ ენებში ესპანურის გავლით შემოვიდა აცტეკების ენიდან, ნაჰუატლიდან, თუმცა მისი ზუსტი თავდაპირველი ფორმა ენათმეცნიერებს შორის დღემდე სადავოა.
• სანამ კაკაოს მარცვლები შოკოლადად იქცევა, მათ გარშემო არსებული ტკბილი რბილობიც საჭმელად ვარგისია და ზოგ ქვეყანაში მისგან წვენებსა და სხვა სასმელებს ამზადებენ.
• კაკაოს კარაქს არა მხოლოდ საკვებში იყენებენ, არამედ ტუჩის ბალზამებში, საპნებსა და კანის კრემებშიც, რადგან ოთახის ტემპერატურაზე მყარია, კანთან შეხებისას კი დნება.
• კაკაოს ნიბსებს, ანუ მარცვლის მოხალულ ნატეხებს, ხრაშუნა, მომწარო ინგრედიენტად ყიდიან ცომეულისა და ბურღულეულისთვის.
• რადგან შოკოლადი სხეულის ტემპერატურასთან ასე ახლოს დნება, შოკოლადის ოსტატები ხშირად გრილ მარმარილოს ფილებზე მუშაობენ, რომ შოკოლადი ზედმეტად არ გათბეს.

მაიების ღმერთებისთვის შეწირული ქაფიანი სასმელიდან იმ ფილამდე, რომელსაც თითქმის ყველა უბნის მაღაზიაში ყიდიან, შოკოლადმა კონტინენტები და საუკუნეები გამოიარა. ყოველი ნაჭრის მიღმა დგას ტროპიკული ბოტანიკის, უძველესი ცივილიზაციების, მახვილგონივრული გამომგონებლების, გულდასმითი ქიმიისა და მილიონობით ფერმერის ამბავი, რომელთა შრომაც ამ სიამოვნებას შესაძლებელს ხდის.