放送開始.webm-9b03b27afb4b413e84a6cb993f3dab3e.jpg)
სიტყვა ანიმე არის ანიმეშონის იაპონური შემოკლება, ხოლო ანიმეშონი ინგლისური სიტყვის „animation“ (ანიმაცია) იაპონური წარმოთქმაა. საინტერესოა, რომ ამ სიტყვის მნიშვნელობა ადგილის მიხედვით ოდნავ განსხვავდება. იაპონიაში ანიმე უბრალოდ ნებისმიერ ანიმაციურ ნაწარმოებს ჰქვია, იქნება ეს დისნეის ფილმი, ჩეხური თოჯინური მულტფილმი თუ იაპონური სატელევიზიო სერიალი. იაპონიის გარეთ კი, განსაკუთრებით ინგლისურსა და ქართულში, ანიმე იაპონიაში შექმნილ ანიმაციას ნიშნავს.
დროთა განმავლობაში ეს სიტყვა ადვილად საცნობ ვიზუალურ სტილსაც აღნიშნავს: გამომსახველ სახეებს, დიდ თვალებს, ფერად თმას, მოძრაობის დრამატულ ხაზებსა და გულმოდგინედ დახატულ ფონებს. ამიტომ სხვა ქვეყნებში შექმნილ ანიმაციურ სერიალებს, რომლებიც ამ ნიშნებს იყენებენ, ხშირად „ანიმეს სტილის“ სერიალებს უწოდებენ, ხოლო ბევრ ვიდეოთამაშს იგივე იერი აქვს. მიუხედავად ამისა, ანიმე არც ერთი სტილია და არც ერთი ჟანრი. ეს მთელი მედიუმია, რომელიც მოიცავს კომედიებს, სპორტულ ისტორიებს, სამეცნიერო ფანტასტიკას, ისტორიულ დრამებს, დეტექტივებს და მშვიდ მოთხრობებს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე, შექმნილს ყველა ასაკისთვის — პატარა ბავშვებიდან მოზრდილებამდე.
სანამ ანიმე იაპონიაში საყოველთაო ტერმინად იქცეოდა, სხვა სიტყვებს იყენებდნენ. მეოცე საუკუნის დასაწყისში ანიმაციურ ფილმებს სენგა ეიგას („ხაზოვანი ნახატების ფილმები“) ან მანგა ეიგას („მულტიპლიკაციური ფილმები“) უწოდებდნენ, სტუდიები კი სიტყვა დოგასაც („მოძრავი გამოსახულებები“) ხმარობდნენ. მოკლე სიტყვა ანიმე ფართოდ 1970-იანი წლებიდან გავრცელდა. 1980-იან წლებში ინგლისურენოვანი თაყვანისმცემლები ზოგჯერ ტერმინ „Japanimation“-ს იყენებდნენ, თუმცა ის დღეს აღარ იხმარება.
იაპონური ანიმაცია ასზე მეტი წლისაა. 1917 წელს რამდენიმე ხელოვანმა, ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, კინოთეატრებში პირველი იაპონური ანიმაციური ფილმები გამოუშვა. მათ შორის იყვნენ ოტენ შიმოკავა, სეიტარო კიტაიამა და ძიუნიჩი კოუჩი. ეს ფილმები მოკლე, მუნჯი და, როგორც წესი, შავ-თეთრი იყო. კოუჩის „ნამაკურა გატანა“ (ხშირად თარგმნიან, როგორც „ბლაგვი ხმალი“), კომიკური ამბავი სამურაიზე, რომელიც უვარგის ხმალს ყიდულობს, უძველესი ცნობილი შემორჩენილი იაპონური ანიმაციური ფილმია. პაწაწინა ფირი სახელად „კაცუდო შაშინი“, რომელიც 2005 წელს კიოტოში აღმოაჩინეს, შესაძლოა კიდევ უფრო ძველი იყოს, თუმცა მისი ზუსტი თარიღი უცნობია.
ადრეული ანიმატორები ბევრ ტექნიკას ცდიდნენ. ზოგი პირდაპირ ქაღალდზე ან დაფაზე ხატავდა, სხვები კი ქაღალდიდან ამოჭრილ ფიგურებს იყენებდნენ და ყოველ კადრს შორის ოდნავ გადაადგილებდნენ. ცელულოიდის ფურცლები, ანუ „ცელები“, მაშინ იაპონიაში ძვირი ღირდა, ამიტომ ამოჭრილი ფიგურების ანიმაცია კიდევ დიდხანს რჩებოდა პოპულარული.
1930-იან წლებში და მეორე მსოფლიო ომის დროს იაპონიის მთავრობა ანიმაციას პროპაგანდისთვის იყენებდა. ყველაზე ცნობილი შედეგი იყო მიცუიო სეოს რეჟისორობით გადაღებული „მომოტარო — ზღვის წმინდა მეომრები“ (1945), რომელიც პირველ სრულმეტრაჟიან იაპონურ ანიმაციურ ფილმად ითვლება. მართალია, ის ომის მხარდასაჭერად შეიქმნა, მაგრამ მისმა ტექნიკურმა ამბიციამ აჩვენა, რომ იაპონურ სტუდიებს გრძელი ანიმაციური ფილმების შექმნა შეეძლოთ.
ომის შემდეგ კომპანიამ, რომელიც მოგვიანებით Toei Animation გახდა, მიზნად დაისახა ისეთი ფილმების შექმნა, რომლებიც ამერიკულ სტუდიებს გაუწევდა კონკურენციას. 1958 წელს მან გამოუშვა „ჰაკუძიადენი“ („თეთრი გველის ლეგენდა“) — პირველი ფერადი იაპონური სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმი. ბევრმა ხელოვანმა, რომლებიც შემდეგ განითქვნენ, მათ შორის ჰაიაო მიაძაკიმ, კარიერა მომდევნო წლებში სწორედ Toei-ში დაიწყო.
ადამიანი, რომელსაც თანამედროვე ანიმეს ჩამოყალიბებას ყველაზე ხშირად მიაწერენ, არის ოსამუ ტეძუკა — არაჩვეულებრივად ნაყოფიერი კომიქსების ავტორი, რომელსაც იაპონიაში „მანგის ღმერთს“ უწოდებენ. ტეძუკა აღფრთოვანებული იყო უოლტ დისნეისა და ძმები ფლაიშერების ამერიკული მულტფილმებით და მათი გავლენა მისი პერსონაჟების დიდ, მრგვალ თვალებში ჩანს. ეს თვალები ანიმესა და მანგის ერთ-ერთ ყველაზე საცნობ ნიშნად იქცა.
1963 წელს ტეძუკას სტუდიამ Mushi Production მისი მანგა „ტეცუვან ატომი“, ინგლისურად ცნობილი როგორც „ასტრო ბოი“, ყოველკვირეულ სატელევიზიო სერიალად აქცია. ეს უზარმაზარი გამოწვევა იყო: ყოველ კვირას მწირი ბიუჯეტით დაახლოებით ნახევარსაათიანი ახალი სერია უნდა დასრულებულიყო. ამის მისაღწევად ტეძუკას გუნდი ფართოდ იყენებდა შეზღუდულ ანიმაციას — ხერხების ერთობლიობას, რომელიც ნახატების რაოდენობას ამცირებს. ისინი ეპიზოდებს ხელმეორედ იყენებდნენ, სხეულებს უძრავად ტოვებდნენ, როცა მხოლოდ ტუჩები მოძრაობდა, დრამატულ პოზებს აჩერებდნენ და კამერას ერთ სურათზე ამოძრავებდნენ. „ასტრო ბოიმ“ იაპონიაში დიდი წარმატება მოიპოვა, ასევე აჩვენეს ამერიკის შეერთებულ შტატებში, და ის ერთ-ერთი პირველი ანიმე-სერიალი გახდა, რომელსაც საზღვარგარეთ ფართო აუდიტორია უყურებდა.
„ასტრო ბოისთვის“ შემუშავებულმა მეთოდებმა ინდუსტრია ათწლეულების განმავლობაში განსაზღვრა. რადგან ანიმე ძვირადღირებული ამერიკული სრულმეტრაჟიანი ფილმების გლუვ, უწყვეტ მოძრაობას ვერ წვდებოდა, მისმა შემქმნელებმა სხვა ძლიერ მხარეებს მიაქციეს ყურადღება: შთამბეჭდავ კომპოზიციას, ემოციურ მსხვილ ხედებს, გრძელ და რთულ სიუჟეტებს და სტატიკური კადრების თამამ გამოყენებას. ის, რაც ბიუჯეტის პრობლემის გადაწყვეტად დაიწყო, დამოუკიდებელ მხატვრულ ენად იქცა. 1965 წელს Mushi Production-მა ასევე შექმნა „კიმბა, თეთრი ლომი“ („ჯუნგლების იმპერატორი“) — პირველი ფერადი სატელევიზიო ანიმე-სერიალი.
1970-იან წლებში ანიმემ უფროსი მაყურებლისთვის უფრო გრძელი და სერიოზული ისტორიების მოყოლა დაიწყო. „კოსმოსური საბრძოლო ხომალდი იამატო“ (1974) ეკიპაჟის ამბავს მოგვითხრობდა, რომელიც დედამიწის გადასარჩენად სასოწარკვეთილ მისიას ასრულებს, ხოლო იოშიიუკი ტომინოს მიერ შექმნილი „მობილური ჯავშანი განდამი“ (1979) გიგანტურ რობოტებს სუპერგმირებად კი არა, რეალისტურ სამხედრო მანქანებად წარმოადგენდა. „განდამმა“ მეხა (რობოტების) ისტორიების „რეალისტური რობოტების“ სტილს ჩაუყარა საფუძველი და დღემდე იაპონიის ერთ-ერთ უდიდეს ფრანშიზად რჩება, რომელიც თავისი პლასტმასის ასაწყობი მოდელებით არის ცნობილი.
1980-იანმა წლებმა საშინაო ვიდეოს ბაზარი მოიტანა, რამაც სტუდიებს საშუალება მისცა, ორიგინალური ვიდეოანიმაცია (OVA) პირდაპირ მაყურებლისთვის გამოეშვათ, ტელევიზიის გვერდის ავლით. 1988 წელს კაცუჰირო ოტომოს ფილმმა „აკირა“, რომლის მოქმედებაც ფუტურისტულ ტოკიოში ვითარდება, მაყურებელი დეტალური და გლუვი ანიმაციით გააოცა და დასავლეთის ქვეყნებში ბევრ მაყურებელს ანიმე გააცნო.
1985 წელს რეჟისორებმა ჰაიაო მიაძაკიმ და ისაო ტაკაჰატამ პროდიუსერ ტოშიო სუძუკისთან ერთად Studio Ghibli დააარსეს. სტუდია განითქვა ხელით დახატული ფილმებით, მდიდარი ბუნებრივი პეიზაჟებით, მოაზროვნე ახალგაზრდა გმირი გოგონებით და ბუნებისადმი ღრმა პატივისცემით. მის ყველაზე ცნობილ ნამუშევრებს შორისაა „ჩემი მეზობელი ტოტორო“ (1988), „კიკის მიტანის სამსახური“ (1989), „პრინცესა მონონოკე“ (1997) და „სულებით გატაცებული“ (2001). „სულებით გატაცებულმა“ ბერლინის საერთაშორისო კინოფესტივალის „ოქროს დათვი“ მოიპოვა, 2003 წელს კი — „ოსკარი“ საუკეთესო სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმისთვის. ორი ათწლეულის შემდეგ, 2024 წელს, იგივე ჯილდო მიაძაკის ფილმმა „ბიჭი და ყანჩა“ დაიმსახურა.
1990-იან წლებში ანიმე მსოფლიო მოვლენად იქცა. ისეთი სერიალები, როგორიცაა „დრაგონ ბოლ ზი“, „სეილორ მუნი“ და, უპირველეს ყოვლისა, „პოკემონი“ (იაპონიაში პირველად 1997 წელს აჩვენეს), ბევრ ენაზე გაახმოვანეს და მსოფლიოს მასშტაბით საბავშვო არხებზე უჩვენეს. „პოკემონი“ განსაკუთრებით ძლიერი იყო, რადგან ანიმე, ვიდეოთამაშები და საკოლექციო ბარათები ერთმანეთს აძლიერებდა — ეს სტრატეგია დღეს ინდუსტრიაში ჩვეულებრივია.
ამავე დროს მოზარდებისა და მოზრდილებისთვის განკუთვნილმა ანიმემ კრიტიკოსების ყურადღება მიიპყრო. ჰიდეაკი ანოს რეჟისორობით შექმნილმა „ნეონ ჯენესის ევანგელიონმა“ (1995) გიგანტური რობოტები ღრმა ფსიქოლოგიურ დრამას შეუთავსა, ხოლო მამორუ ოშიის ფილმი „მოჩვენება ჯავშანში“ (1995) ტექნოლოგიისა და ადამიანის იდენტობის შესახებ კითხვებს იკვლევდა, რამაც დასავლეთის შემდგომ სამეცნიერო-ფანტასტიკურ ფილმებზე მოახდინა გავლენა.
XXI საუკუნეში სტრიმინგის სერვისებმა შესაძლებელი გახადა ახალი სერიების ყურება იაპონიის გარეთ იაპონური ჩვენებიდან სულ რამდენიმე საათში, ხშირად ბევრ ენაზე სუბტიტრებით. მაკოტო შინკაის „შენი სახელი“ (2016) კომერციულად წარმატებული აღმოჩნდა მთელ აზიასა და მის ფარგლებს გარეთ, ხოლო „დემონების დამმარცხებელი: უსასრულო მატარებელი“ (2020) „სულებით გატაცებულს“ გაუსწრო და იაპონიაში ოდესმე გამოსულ ყველაზე შემოსავლიან ფილმად იქცა.
ბევრი ანიმე-სერიალი ეკრანიზაციაა. ყველაზე ხშირად ისინი მანგას (იაპონურ კომიქსებს) ეფუძნება, თუმცა წყაროდ შეიძლება იყოს მსუბუქი რომანები (მოკლე ილუსტრირებული რომანები ახალგაზრდა მკითხველისთვის), ვიდეოთამაშები და ვიზუალური რომანებიც. არსებობს ორიგინალური ისტორიებიც, რომლებიც პირდაპირ ანიმაციისთვის იწერება, და თაყვანისმცემლები მათ ხშირად ძალიან აფასებენ.
ანიმე-პროექტებს, როგორც წესი, აფინანსებს საწარმოო კომიტეტი — კომპანიების ჯგუფი, მაგალითად გამომცემლობები, მუსიკალური ლეიბლები, სათამაშოების მწარმოებლები, ტელეარხები და ვიდეოდისტრიბუტორები. თითოეული წევრი ფულს აბანდებს და სანაცვლოდ საკუთარ სფეროში იღებს შემოსავალს, მაგალითად საუნდტრეკის, წიგნების ან სუვენირების გაყიდვით. ეს სისტემა ფინანსურ რისკს ანაწილებს, მაგრამ ამასთანავე ნიშნავს, რომ სერიალის შექმნის საკითხში ბევრ ადამიანს აქვს ხმა.
ტიპური წარმოება რამდენიმე ეტაპს გადის:
ათწლეულების განმავლობაში ნახატებს ხელით გადაიტანდნენ და ღებავდნენ გამჭვირვალე ცელებზე. 1990-იანი წლების ბოლოდან სტუდიები ციფრულ გაფერადებასა და კომპოზიტინგზე გადავიდნენ, თუმცა ბევრი საკვანძო ნახატი დღემდე ფანქრით ქაღალდზე ან ხელით გრაფიკულ პლანშეტზე იქმნება. მრავალწლიანი საოჯახო კომედია „საძაე-სანი“ ერთ-ერთი ბოლო სერიალი იყო, რომელმაც ცელებზე უარი თქვა და ციფრულ წარმოებაზე 2013 წელს გადავიდა.
კინო წამში 24 კადრით გადის, მაგრამ ანიმე იშვიათად იყენებს წამში 24 სხვადასხვა ნახატს. ბევრ სცენას „სამ-სამად“ ანიმირებენ: ერთი ნახატი სამი კადრის განმავლობაში რჩება, რაც წამში 8 ნახატს იძლევა. ასე ანიმატორები ძალას საკვანძო მომენტებისთვის ზოგავენ — ბრძოლებისთვის, გარდასახვებისთვის ან ემოციური სცენებისთვის, რომლებიც შეიძლება გაცილებით სრულად იყოს ანიმირებული.
ანიმეს ხშირად იმ აუდიტორიის მიხედვით ყოფენ, ვისთვისაც ის ძირითადად იქმნება, და ამ კატეგორიებს მანგის ჟურნალებიდან იღებენ:
ეს იარლიყები სამიზნე აუდიტორიას აღწერს და არა იმას, ვის შეუძლია ყურება; ბევრ შონენ-სერიალს უამრავი თაყვანისმცემელი გოგონა ჰყავს, და პირიქით. ანიმე ჟანრებადაც იყოფა. მეხას ისტორიებში გიგანტური რობოტები მოქმედებენ, ჯადოსნური გოგონების ისტორიები მოგვითხრობს გოგონებზე, რომლებიც ბოროტებასთან საბრძოლველად გარდაისახებიან, „ცხოვრების ნაწილის“ სერიალები ყოველდღიურ ცხოვრებას ეძღვნება სკოლაში ან სამსახურში, ხოლო ისეკაის („სხვა სამყარო“) ისტორიები გმირებს ფანტასტიკურ სამყაროში აგზავნის — ეს ჟანრი 2010-იან წლებში ძალიან პოპულარული გახდა.
ანიმე იაპონიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კულტურული ექსპორტია. იაპონური ანიმაციის ასოციაციის (Association of Japanese Animations) მონაცემებით, ანიმესთან დაკავშირებულმა მთლიანმა ბაზარმა 2022 წელს თითქმის 3 ტრილიონ იენს მიაღწია, და ამ დროისთვის მისი დაახლოებით ნახევარი იაპონიის გარეთ გაყიდვებზე მოდიოდა. იაპონიის მთავრობა ანიმეს თავისი „Cool Japan“ სტრატეგიის ფარგლებში უწევს პოპულარიზაციას, რათა იაპონური კულტურისადმი ინტერესი გაავრცელოს.
ანიმეს გავლენა ტელევიზიის ფარგლებს შორს სცდება. მან შთააგონა ბევრი დასავლელი ანიმატორი და კინორეჟისორი, განსაზღვრა უთვალავი ვიდეოთამაშის მხატვრული სტილი და მთელ მსოფლიოში გააღვივა იაპონური ენის შესწავლის ინტერესი. თაყვანისმცემლები დიდ ფესტივალებზე იკრიბებიან, როგორიცაა Anime Expo ლოს-ანჯელესში, სადაც ბევრი მათგანი კოსპლეიში მონაწილეობს და საყვარელ პერსონაჟებად გადაიცმევა. სერიალების სიმღერები, ცნობილი როგორც ანისონი, ცალკე მუსიკალურ ჟანრს ქმნის, მათი შემსრულებლები კი დიდი აუდიტორიის წინაშე მართავენ კონცერტებს.
1917 წლის ხელით ამოჭრილი ქაღალდის მუნჯი ფიგურების რამდენიმე წუთიდან ბლოკბასტერ ფილმებამდე და სერიალებამდე, რომლებსაც ყველა კონტინენტზე სტრიმინგით უყურებენ, ანიმემ აჩვენა, როგორ შეიძლება შეზღუდვები შემოქმედების წყაროდ იქცეს. მისი წარმოსახვითი სამყაროების, დაუვიწყარი პერსონაჟებისა და გულმოდგინე ოსტატობის ნაზავი ხსნის, რატომ უბრუნდება მას ყველა ასაკის მაყურებელი კვლავ და კვლავ.
12 კითხვა