ზვიგენები: 400 მილიონი წლის გადარჩენა მსოფლიო ოკეანეებში

რა ხდის ზვიგენს ზვიგენად?

ზვიგენები თევზები არიან, მაგრამ ძალიან განსხვავდებიან ორაგულისგან, ვირთევზასა თუ ოქროს თევზისგან, რომლებსაც ადამიანების უმეტესობა იცნობს. ეს ნაცნობი თევზები ძვლოვან თევზებს მიეკუთვნებიან და მათი ჩონჩხი ნამდვილი ძვლისგან შედგება. ზვიგენები კი ცალკე ჯგუფს, ხრტილოვან თევზებს (Chondrichthyes) განეკუთვნებიან. მათი ჩონჩხი ხრტილისგანაა აგებული — იმავე დრეკადი ქსოვილისგან, რომელიც ადამიანის ცხვირსა და ყურებს აძლევს ფორმას. ამ ჯგუფის შიგნით ზვიგენები ფირფიტოვანლაყუჩიანებს მიეკუთვნებიან, თავიანთ უახლოეს ნათესავებთან, სკატებთან, ერთად.

მეცნიერები ზვიგენს ერთად თავმოყრილი ნიშნების მიხედვით ცნობენ:

• ხრტილოვანი ჩონჩხი, რომელსაც ნეკნები არ აქვს;
• კანი, რომელიც დაფარულია პაწაწინა, კბილის მსგავსი ქერცლით — კანის კბილაკებით;
• ხუთიდან შვიდამდე ლაყუჩის ნაპრალი თავის თითოეულ მხარეს;
• მკერდის ფარფლები, რომლებიც თავთან შეზრდილი არ არის.

სწორედ ბოლო ნიშანი განასხვავებს ზვიგენებს სკატებისგან. სკატი, არსებითად, ზვიგენის გაბრტყელებული ნათესავია, რომლის მკერდის ფარფლებიც თავის გვერდებს შეეზარდა და ფართო „ფრთები“ წარმოქმნა, რომელთა მეშვეობითაც ის წყალში სრიალებს. მეცნიერები თანამედროვე ზვიგენებს Selachii-ს ჯგუფში აერთიანებენ, სკატები (Batomorphi) კი მათი დისეული ჯგუფია: ორივე შტოს საერთო წინაპარი ჰყავს და ისინი ერთმანეთს ძალიან დიდი ხნის წინ გაემიჯნნენ.

დღეს ზვიგენის 500-ზე მეტი სახეობაა ცნობილი და ახლებიც დღემდე აღიწერება, განსაკუთრებით ღრმა ზღვიდან. ზვიგენები ყველა ოკეანეში ბინადრობენ — არაღრმა მარჯნის რიფებიდან და სანაპირო ყურეებიდან დაწყებული, ზედაპირიდან ათასობით მეტრის სიღრმეზე მდებარე ცივი, ბნელი წყლებით დამთავრებული.

უძველესი შტო

ზვიგენები დღემდე შემორჩენილი ხერხემლიანების ერთ-ერთი უძველესი ჯგუფია. გვიან ორდოვიკურ ქანებში, რომელთა ასაკიც დაახლოებით 450 მილიონი წელია, აღმოჩენილია პაწაწინა ნამარხი ქერცლი, რომელიც ხრტილოვანი თევზების ქერცლს ჰგავს. რადგან ხრტილი იშვიათად გაქვავდება, ზვიგენების ადრეული ისტორიის დიდი ნაწილი სრული ჩონჩხებით კი არა, მხოლოდ ქერცლით, კბილებითა და ფარფლების ეკლებით არის ცნობილი.

დევონის პერიოდში, რომელსაც ხშირად „თევზების ეპოქას“ უწოდებენ, ზვიგენისმაგვარი ცხოველები უკვე უდავოდ არსებობდნენ. ადრეული დევონის Doliodus ერთ-ერთი უძველესი ცნობილი ზვიგენისმაგვარი თევზია, რომლის სხეულის დიდი ნაწილიც შემონახულია. Cladoselache-ს, ჩრდილოეთ ამერიკაში ნაპოვნ ცნობილ გვიანდევონურ ნამარხს, ჰქონდა ჰიდროდინამიკური ფორმის სხეული, ორად გაყოფილი კუდი და თავის წინა ნაწილში მოთავსებული პირი. ეს არსებები ზღვებში პირველი დინოზავრების გაჩენამდე დიდი ხნით ადრე დაცურავდნენ.

ეს ადრეული ცხოველები ჯერ კიდევ არ იყვნენ „თანამედროვე“ ზვიგენები. თანამედროვე ჯგუფის, Selachii-ს, უძველესი დადასტურებული წარმომადგენლები ადრეული იურული პერიოდიდან, დაახლოებით 200 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან არის ცნობილი, მათ შორის უძველესი სახელდებული კი Agaleus-ია. ზოგიერთი მკვლევარი ფიქრობს, რომ ნამდვილი თანამედროვე ზვიგენების ისტორია კიდევ უფრო ადრე, პერმულ პერიოდში შეიძლება იწყებოდეს, თუმცა ეს მონაცემები ჯერ კიდევ სადავოა.

ზვიგენები დედამიწის ისტორიაში რამდენიმე დიდ მასობრივ გადაშენებას გადაურჩნენ, მათ შორის იმასაც, რომელმაც დაახლოებით 66 მილიონი წლის წინ დინოზავრების ეპოქა დაასრულა. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გადაშენებული ზვიგენი, Otodus megalodon, მილიონობით წლით გვიან ცხოვრობდა და სულ რამდენიმე მილიონი წლის წინ გაქრა. ის ძირითადად უზარმაზარი სამკუთხა კბილებით არის ცნობილი, რომლებიც დაახლოებით ადამიანის ხელის ზომას შეიძლება აღწევდეს. მისი სიგრძის შეფასებები ერთმანეთისგან განსხვავდება, მაგრამ ის ბევრად აღემატებოდა ნებისმიერ დღეს მცხოვრებ მტაცებელ ზვიგენს.

წყლისთვის შექმნილნი: ზვიგენის აგებულება

მსუბუქი და დრეკადი ჩონჩხი

ხრტილი ძვალზე მსუბუქი და დრეკადია, რაც ზვიგენებს ეხმარება, მოხერხებულად შემობრუნდნენ და ეფექტიანად იცურონ. ჩონჩხის ზოგიერთი ნაწილი, მაგალითად ყბები და ხერხემალი, მინერალური ნალექებით არის გამაგრებული, რათა კბენისა და ცურვის დროს წარმოქმნილ დატვირთვას გაუძლოს.

ზუმფარის მსგავსი კანი

ზვიგენს თავიდან კუდისკენ რომ გადაუსვათ ხელი, მისი კანი საკმაოდ გლუვი მოგეჩვენებათ, საპირისპირო მიმართულებით კი — ხორკლიანი, როგორც ზუმფარა. ამის მიზეზი კანის კბილაკებია. თითოეული კბილაკი თითქმის ისევე არის აგებული, როგორც კბილი: შიგნით პულპა აქვს, შემდეგ დენტინის ფენა და გარედან მაგარი საფარი. მათი ფორმა და ღარები წყალს ეხმარება, სხეულს შეუფერხებლად გადაუაროს, რაც წინააღმდეგობას ამცირებს. ინჟინრები ზვიგენის კანს სწავლობდნენ საცურაო კოსტიუმების, გემების საფარისა და ისეთი ზედაპირების შექმნისას, რომლებზეც ბაქტერიები ძნელად მრავლდებიან.

ტივტივი საცურაო ბუშტის გარეშე

ძვლოვანი თევზების უმეტესობა წყალში აირით სავსე საცურაო ბუშტის წყალობით ტივტივებს. ზვიგენებს ასეთი ბუშტი არ აქვთ. სამაგიეროდ, ბევრი მათგანი ცხიმით სავსე ძალიან დიდ ღვიძლს ეყრდნობა, რადგან ცხიმი ზღვის წყალზე მსუბუქია. ზოგიერთ სახეობაში ღვიძლი სხეულის მასის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. გარდა ამისა, ზვიგენები მკერდის ფარფლებითა და კუდით ამწევ ძალას ქმნიან, დაახლოებით ისე, როგორც თვითმფრინავის ფრთები წინ მოძრაობისას. ქვიშის ვეფხვისებრ ზვიგენს კიდევ ერთი ხრიკი აქვს: ის ზედაპირზე ჰაერს ყლაპავს და კუჭში ინახავს, რათა წყალში უძრავად შეჩერდეს.

სუნთქვა

ზვიგენმა რომ ჟანგბადი მიიღოს, წყალი მის ლაყუჩებზე უნდა გაედინოს. ზოგიერთ სახეობას, მაგალითად ზვიგენ-ძიძას, შეუძლია პირისა და ხახის კუნთებით წყალი ლაყუჩებზე გადაქაჩოს, ამიტომ ფსკერზე დასვენებაც შეუძლია. სხვები, მათ შორის დიდი თეთრი ზვიგენი და მაკო, ძირითადად ნაკადით ვენტილაციაზე არიან დამოკიდებულნი: ისინი ოდნავ ღია პირით ცურავენ, რათა წყალი ლაყუჩებში თავისით გაედინოს. ასეთი ზვიგენებისთვის ცურვა და სუნთქვა ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.

დაუსრულებელი კბილები

ზვიგენის კბილები ჩვენი კბილებივით ბუდეებში ჩამაგრებული არ არის. ისინი ყბის შიდა მხარეს რიგებად იზრდება და ნელი კონვეიერივით წინ მოიწევს. როცა წინა კბილი ტყდება ან ცვივა, მის ადგილს მომდევნო რიგის კბილი იკავებს. სიცოცხლის განმავლობაში ზვიგენმა შეიძლება ათასობით კბილი გამოიცვალოს, და სწორედ ამიტომ არის ზვიგენის ნამარხი კბილები დედამიწაზე ხერხემლიანთა ყველაზე გავრცელებულ ნამარხებს შორის. კბილების ფორმა კვების რაციონზე მეტყველებს: ნემსისებრი კბილები სრიალა თევზს იჭერს, დაკბილული სამკუთხედები დიდ ნადავლს ჭრის, ბრტყელი, მსრესავი კბილები კი ნიჟარებსა და ჯავშნებს ამტვრევს.

მეექვსე გრძნობა და სხვა სუპერგრძნობები

ზვიგენებს შთამბეჭდავი გრძნობის ორგანოები აქვთ, რომლებიც ნადავლის პოვნაში ეხმარება ამღვრეულ წყალში, სიბნელეში და დიდ მანძილზე.

• ყნოსვა: ზვიგენებს შეუძლიათ წყალში გახსნილი ზოგიერთი ნივთიერების, მაგალითად სისხლის ან თევზის ცხიმის, ძალიან მცირე რაოდენობის შეგრძნება. ისინი ასევე არჩევენ, რომელმა ნესტომ იგრძნო სუნი პირველმა, რაც მისი წყაროსკენ მიმართვაში ეხმარებათ.
• სმენა: ისინი განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან დაბალი სიხშირის ბგერების მიმართ, მაგალითად ისეთის, რომელსაც ფართხალა თევზი გამოსცემს.
• გვერდითი ხაზი: სხეულის თითოეულ მხარეს გაყოლებული მგრძნობიარე არხების რიგი გარემომცველ წყალში მოძრაობასა და წნევის ცვლილებას აღიქვამს.
• მხედველობა: ბევრ ზვიგენს ბადურის უკან ამრეკლი ფენა, tapetum lucidum, აქვს, რომელიც მკრთალ შუქზე ხედვაში ეხმარება. ზოგიერთ სახეობას დამცავი შიდა ქუთუთო, მოციმციმე აპკი, აქვს, დიდი თეთრი ზვიგენი კი თავდასხმისას თვალებს უკან ატრიალებს.
• ელექტრორეცეფცია: ეს ზვიგენის „მეექვსე გრძნობაა“. დრუნჩზე განლაგებული პატარა, ლორწოთი სავსე ფორები, ლორენცინის ამპულები, ცოცხალი ცხოველების კუნთებისა და ნერვების მიერ წარმოქმნილ სუსტ ელექტრულ ველებს აღიქვამს. ზვიგენს შეუძლია ქვიშის ქვეშ დამალული თევზი იპოვოს მხოლოდ იმით, რომ ამ სიგნალებს ახლო მანძილიდან იგრძნობს.

ჩაქუჩთავა ზვიგენის უჩვეულო თავი, რომელსაც ცეფალოფოილს უწოდებენ, ამ სენსორებს ფართო ზედაპირზე ანაწილებს. მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ეს ჩაქუჩთავა ზვიგენებს ეხმარება ფსკერის დათვალიერებაში ჩამარხული ნადავლის, მაგალითად ზღვის კატების, საძებნელად — თითქმის ისე, როგორც მეტალოდეტექტორი. შესაძლოა, თავის ეს ფორმა მათ მანევრირების უნარსაც აუმჯობესებს და თვალებს ხედვის უფრო ფართო არეს აძლევს.

ფორმებისა და ცხოვრების წესის უზარმაზარი მრავალფეროვნება

თანამედროვე ზვიგენებს ჩვეულებრივ რვა ან ცხრა რიგად ყოფენ და ისინი უაღრესად მრავალფეროვანნი არიან. ყველაზე პატარები, მაგალითად ჯუჯა მანათობელი ზვიგენი, ზრდასრულ ასაკში სულ დაახლოებით 20 სანტიმეტრს აღწევენ და ხელისგულზე დაეტეოდნენ. ყველაზე დიდი, ვეშაპისებრი ზვიგენი, 12 მეტრზე მეტ სიგრძეს აღწევს და მსოფლიოში ყველაზე დიდი თევზია.

გასაკვირია, მაგრამ ყველაზე დიდი ზვიგენები მშვიდი ფილტრატორები არიან. ვეშაპისებრი ზვიგენი, გიგანტური ზვიგენი და იშვიათად ნანახი დიდპირა ზვიგენი უზარმაზარი ღია პირით ცურავენ და წყლიდან პლანქტონს, წვრილ თევზსა და კრევეტის მსგავს პაწაწინა ცხოველებს ფილტრავენ.

სხვა ზვიგენებს გასაოცარი შეგუებები აქვთ:

• დიდ თეთრ ზვიგენს, მაკოს და მათ ნათესავებს კუნთების ნაწილის გარემომცველ წყალზე თბილად შენარჩუნება შეუძლიათ სისხლძარღვების განსაკუთრებული ქსელის წყალობით, რომელიც სითბოს აკავებს. ეს მათ ცივ ზღვებში აქტიურ ნადირობაში ეხმარება. მოკლეფარფლიანი მაკო ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფ ზვიგენად ითვლება.
• ბლაგვცხვირა ზვიგენს მტკნარ წყალში ცხოვრება შეუძლია და ის ისეთი მდინარეების ზემო დინებაშიც კი უპოვიათ, როგორებიცაა მისისიპი და ამაზონი.
• ბრაზილიური მანათობელი ზვიგენი, რომლის სიგრძეც სულ დაახლოებით ნახევარი მეტრია, ბევრად დიდ ცხოველებს, მაგალითად ვეშაპებსა და დიდ თევზებს, ეკვრის და სხეულის შემობრუნებით ხორცის სწორ, მრგვალ ნაჭერს ამოაგლეჯს.
• ვობეგონგები და ზღვის ანგელოზები გაბრტყელებული, ჩასაფრებული მტაცებლები არიან: ისინი ფსკერზე შენიღბულნი წვანან და ახლოს გამოვლილ ნადავლს ეცემიან.
• ბევრ მანათობელ ზვიგენსა და დალატიას საკუთარი სინათლის გამოსხივება შეუძლიათ, ზოგიერთი კატისებრი ზვიგენი კი ლურჯ შუქზე მწვანედ ანათებს — ამ მოვლენას ბიოფლუორესცენცია ჰქვია.

გრენლანდიური პოლარული ზვიგენი სულ სხვა სახის რეკორდს ფლობს. ის არქტიკისა და ჩრდილოეთ ატლანტიკის ყინულოვან წყლებში ცხოვრობს და უკიდურესად ნელა იზრდება. 2016 წელს მეცნიერებმა ამ ზვიგენების თვალის ბროლს რადიონახშირბადული დათარიღება ჩაუტარეს და დაადგინეს, რომ მათ კვლევაში ყველაზე ხანდაზმული ცხოველი სულ მცირე 272 წლის იყო. ამრიგად, გრენლანდიური პოლარული ზვიგენი ყველაზე დღეგრძელი ცნობილი ხერხემლიანია.

როგორ იბადებიან ზვიგენები

თევზების უმეტესობისგან განსხვავებით, რომლებიც წყალში ქვირითის უზარმაზარ რაოდენობას ყრიან, ზვიგენებს შინაგანი განაყოფიერება ახასიათებთ. მამრებს ორი სპეციალური ორგანო, პტერიგოპოდიები, აქვთ, რომლებიც მენჯის ფარფლებიდან ვითარდება. მდედრებს შედარებით ცოტა შთამომავალი ჰყავთ, მაგრამ თითოეული მათგანი დაბადებისას დიდი და კარგად განვითარებულია.

ზვიგენები შთამომავლობას სამი ძირითადი გზით აჩენენ:

1. კვერცხების დადება. ზოგიერთი სახეობა, მაგალითად ბევრი კატისებრი ზვიგენი და რქიანი ზვიგენები, კვერცხებს მაგარ, ტყავისებრ კაფსულებში დებს. ცარიელი კაფსულები ხშირად ნაპირზე გამორიყავს ხოლმე, სადაც მათ „ქალთევზას ქისებს“ უწოდებენ. რქიანი ზვიგენები სპირალური ფორმის კაფსულებს დებენ, რომელთა ჩაჭედებაც კლდის ნაპრალებში შეიძლება.
2. კვერცხები, რომლებიც დედის სხეულში იჩეკება. ბევრ სახეობაში ნაშიერები დედის სხეულის შიგნით, კვერცხებში ვითარდებიან და გამოჩეკის შემდეგ ცოცხლად იბადებიან. ზოგიერთ ასეთ ზვიგენში, მაგალითად დიდ თეთრ ზვიგენსა და მაკოში, მზარდი ემბრიონები გაუნაყოფიერებელი კვერცხებით იკვებებიან. ქვიშის ვეფხვისებრ ზვიგენში ორი საშვილოსნოდან თითოეულში ყველაზე დიდი ემბრიონი თავის პატარა და-ძმებს ჭამს, ამიტომ, როგორც წესი, მხოლოდ ორი ნაშიერი იბადება.
3. ცოცხალი შობა პლაცენტით. ისეთ სახეობებში, როგორებიცაა ჩაქუჩთავა ზვიგენები და ცისფერი ზვიგენი, ემბრიონი დედასთან პლაცენტით არის დაკავშირებული. მისი ფუნქცია ძუძუმწოვრების პლაცენტას ჰგავს და ის ემბრიონს დაბადებამდე საკვები ნივთიერებებით ამარაგებს.

ნაშიერები დაბადებისთანავე დამოუკიდებლები არიან და მშობლებისგან არანაირ მზრუნველობას არ იღებენ. ბევრი სახეობა შობს დაცულ სანაპირო „ბაგებში“, სადაც ახალგაზრდა ზვიგენები დიდი მტაცებლებისგან უფრო დაცულნი არიან. აკვარიუმებში რამდენიმე სახეობის, მათ შორის ნიჩაბთავა ჩაქუჩთავა ზვიგენისა და ზებრა ზვიგენის, მდედრებს მამრის გარეშეც კი გაუჩენიათ შთამომავლობა — ამ პროცესს პართენოგენეზი ჰქვია.

რატომ არიან ზვიგენები მნიშვნელოვანი ოკეანისთვის

ბევრი ზვიგენი კვებითი ჯაჭვის მწვერვალზე მდგომი მტაცებელია და საზღვაო ეკოსისტემების წონასწორობის შენარჩუნებას უწყობს ხელს. ავადმყოფ, სუსტ ან ჭარბად გამრავლებულ ცხოველებზე ნადირობით ისინი სხვა ცხოველთა პოპულაციების რიცხოვნობასა და ჯანმრთელობაზე ახდენენ გავლენას. მათი არსებობა ნადავლის ქცევასაც ცვლის. მაგალითად, დასავლეთ ავსტრალიაში, შარკ-ბეის ყურეში, მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ვეფხვისებრ ზვიგენებთან შეხვედრის რისკი გავლენას ახდენს იმაზე, სად იკვებებიან ზღვის კუები და დიუგონები, ეს კი, თავის მხრივ, ზღვის ბალახის მდელოებს ზედმეტი ძოვისგან იცავს.

ზვიგენები ასევე დიდი მოგზაურები არიან, რომლებიც ოკეანის შორეულ ნაწილებს ერთმანეთთან აკავშირებენ. 2000-იანი წლების დასაწყისში სამხრეთ აფრიკის სანაპიროსთან მონიშნული დიდი თეთრი ზვიგენის მდედრი ავსტრალიამდე გაცურა და ერთ წელზე ნაკლებ დროში უკან დაბრუნდა — ორივე მიმართულებით დაახლოებით 20 000 კილომეტრი გაიარა. თანამგზავრულმა გადამცემებმა აჩვენა, რომ ბევრი ზვიგენი კვებისა და გამრავლების ადგილებს შორის რეგულარულად შორ მიგრაციებს ასრულებს.

შიში, ფაქტები და დაცვა

ფილმებმა და ახალმა ამბებმა ზვიგენებს საშიში სახელი შეუქმნა, მაგრამ ადამიანებზე თავდასხმა იშვიათია. სახეობების უმეტესობა პატარაა ან ადამიანებისგან შორს ცხოვრობს, სერიოზული შემთხვევების უმრავლესობაზე კი მხოლოდ რამდენიმე სახეობაა პასუხისმგებელი. მთელ მსოფლიოში ზვიგენის მიერ უმიზეზო კბენა წელიწადში, როგორც წესი, ათზე ნაკლები ადამიანის სიკვდილს იწვევს — ბევრად ნაკლებს, ვიდრე მრავალი ყოველდღიური საფრთხე.

ნამდვილი საფრთხე საპირისპირო მიმართულებით არსებობს. ადამიანები ზვიგენების უზარმაზარ რაოდენობას კლავენ: 2013 წელს გამოქვეყნებული, ხშირად ციტირებული კვლევის შეფასებით, ყოველწლიურად დაახლოებით 100 მილიონი ზვიგენი იღუპება. მათ ხორცის, ღვიძლის ცხიმისა და, განსაკუთრებით, ფარფლების გამო იჭერენ, რომლებსაც ზვიგენის ფარფლის წვნიანის მოსამზადებლად იყენებენ. ბევრი სხვა ზვიგენიც შემთხვევით იღუპება თანმდევი ჭერის სახით — სხვა სახეობებისთვის დაგებულ ბადეებსა და გრძელ, მრავალნემსკავიან სათევზაო ძაფებზე.

ზვიგენები განსაკუთრებით მოწყვლადნი არიან ნელი სასიცოცხლო ციკლის გამო. ბევრ სახეობას სქესობრივ სიმწიფემდე წლები სჭირდება და ერთ ჯერზე მხოლოდ რამდენიმე ნაშიერი ჰყავს, ამიტომ შემცირებული პოპულაციები ნელა აღდგება. 2021 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ოკეანური ზვიგენებისა და სკატების რიცხოვნობა 1970 წლიდან 71 პროცენტით შემცირდა. დღეს ზვიგენებისა და სკატების ყველა სახეობის მესამედზე მეტი გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფად ითვლება.

თუმცა კარგი ამბებიც არსებობს. ბევრმა ქვეყანამ აკრძალა ან შეზღუდა ზვიგენებისთვის ფარფლების მოჭრა, საერთაშორისო შეთანხმებები ახლა რამდენიმე საფრთხეში მყოფი სახეობით ვაჭრობას აკონტროლებს, დაცული საზღვაო ტერიტორიები კი ზვიგენებს კვებისა და გამრავლების უსაფრთხო ადგილებს სთავაზობს. ზოგიერთ რეგიონში ზვიგენებზე დაკვირვების ტურიზმი ცოცხალი ზვიგენებიდან უფრო მეტ შემოსავალს იღებს, ვიდრე თევზჭერა მკვდარი ზვიგენებიდან მიიღებდა. ასობით მილიონი წლის გადარჩენის შემდეგ ზვიგენების მომავალი ახლა იმაზეა დამოკიდებული, რამდენად კარგად შეიცნობენ და დაიცავენ მათ ადამიანები.