ოდისევსი: გონებამახვილობა და სამშობლოში დაბრუნების ფასი

ძველი ხმელთაშუაზღვისპირეთის თქმულებებში ოდისევსი, რომელსაც რომაულ ტრადიციაში ულისეს სახელითაც იცნობენ, მხოლოდ საბრძოლო ოსტატობით არ გამოირჩევა. მისი მთავარი იარაღი გონებამახვილობაა. ითაკას ლეგენდარული მეფე, ლაერტესისა და ანტიკლეას ვაჟი და პენელოპეს მეუღლე, განსაკუთრებით ჰომეროსის ეპიკური პოემიდან — ოდისეიდან არის ცნობილი. სახიფათო სამყაროში გადარჩენას იგი სტრატეგიით, მოთმინებითა და მოწინააღმდეგის მოტყუებით ცდილობს.

საიდან მოდის ოდისევსის ამბავი?

ჰომეროსის ეპოსები — ილიადა და ოდისეა — ზეპირი თხრობის ხანგრძლივი ტრადიციიდან ჩამოყალიბდა. მკვლევრები მათ შექმნას ხშირად ძვ. წ. მერვე საუკუნის მიწურულსა და მეშვიდე საუკუნის დასაწყისს უკავშირებენ, თუმცა პოემების ჩამოყალიბებასა და ავტორობაზე მსჯელობა გრძელდება. ისინი დადასტურებული ბიოგრაფიები ან ისტორიული მატიანეები არ არის: ეს ლიტერატურულად დამუშავებული მითებია, რომლებმაც ძველბერძნულ კულტურაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა. ილიადა ტროას ომის დასასრულის მოკლე, დაძაბულ მონაკვეთს აღწერს, ხოლო ოდისეა — ათწლიანი ომის შემდეგ გმირის შინ დაბრუნების კიდევ ათწლიან გზას.

მოხერხებულობა და შინ დაბრუნების სურვილი

ოდისევსს ახასიათებს მეტისი — მოქნილი აზროვნება, მოხერხებულობა და გამოსავლის სწრაფად პოვნის უნარი, რომელიც მოკვდავს გაცილებით ძლიერ მოწინააღმდეგესთან გამკლავებაში ეხმარება. მეორე ეპოსში მისი მთავარი მიზანი ნოსტოსია, ანუ სამშობლოში დაბრუნება. ამ გზაზე მას ღვთაებრივი ძალები, განსაკუთრებით პოსეიდონი, და ადამიანური ამპარტავნება უშლის ხელს. რამდენიმე ეპიზოდში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ქსენიასაც — სტუმარსა და მასპინძელს შორის ორმხრივ ვალდებულებას, რომლის მფარველიც ზევსია. უცხო კაცი შეიძლება დაუცველი ადამიანი, საფრთხის მომტანი ან გადაცმული ღმერთი აღმოჩნდეს; ის, თუ როგორ მიიღებენ მას სახლში, მასპინძლის ღირებულებებს ავლენს.

განსაცდელები დაბრუნების გზაზე

მოგზაურობის ცნობილი ეპიზოდები ოდისევსის როგორც წინამძღოლის, ისე საზრიანი ადამიანის თვისებებს ამოწმებს. ციკლოპ პოლიფემეს მღვიმეში იგი თავის სახელს „არავინს“ უწოდებს. როდესაც ოდისევსი და მისი თანამგზავრები დამტყვევებელს აბრმავებენ, პოლიფემე შველას ითხოვს, მაგრამ მისი ნათქვამი — „არავინ მესხმის თავს“ — სხვა ციკლოპებს აბნევს. მეზღვაურები ცხვრების მუცლებს ამოფარებული გარბიან და ბრმა გოლიათის ხელებს თავს არიდებენ. შემდეგ ოდისევსი ტრაბახით ამხელს ნამდვილ სახელს. პოლიფემე უკვე თავის მამას, პოსეიდონს, სთხოვს მის დასჯას. გონებამახვილობამ თანამგზავრები იხსნა, სიამაყემ კი ახალი საფრთხე შეუქმნა. გზაზე მათ სხვა გამოცდებიც ელით:

• ეოლოსის ნაჩუქარი ქარების გუდა, რომელსაც თანამგზავრები ითაკას დანახვისას ხსნიან და ამით დაბრუნებას აფერხებენ.
• გოლიათი ლესტრიგონები, რომლებიც თითქმის მთელ ფლოტს ანადგურებენ.
• კირკე, რომელიც რამდენიმე თანამგზავრს ღორად აქცევს. ჰერმესი ოდისევსს დამცავ მცენარეს აძლევს, რათა მან ჯადოქრობას გაუძლოს და მათი გათავისუფლება შეძლოს.
• საიქიოში სახიფათო ჩასვლა წინასწარმეტყველ ტირესიასისგან რჩევის მისაღებად.
• სირენების მომაჯადოებელი სიმღერა: ოდისევსი ანძაზე იბმება, თანამგზავრები კი ყურებს ცვილით იხშობენ.
• საშიში არჩევანი ექვსთავიან სკილასა და ქარიბდისის მორევს შორის.
• ბოლო კატასტროფა, რომელსაც ჰელიოსის წმინდა საქონლის დაკვლა იწვევს: მშიერი თანამგზავრები ამას მაშინ აკეთებენ, როდესაც ოდისევსს სძინავს.

რატომ არ არის თხრობა სწორხაზოვანი?

ოდისეის დასაწყისში ოდისევსი უკვე დიდი ხანია შინ არ ყოფილა, ტელემაქე კი მამის ამბავს ეძებს. თავად გმირს კალიფსო თავის კუნძულზე აჩერებს; მოგვიანებით იგი ფეაკებს უამბობს მანამდე გადახდილ მრავალ თავგადასავალს. ცნობილი ურჩხულების ამბებს, ამგვარად, თვითონ გმირისგან ვისმენთ. ასეთი აგებულება მკითხველს საშუალებას აძლევს, შინ დაბრუნებული ადამიანი იმ სახელსა და რეპუტაციას შეადაროს, რომელიც მას წინ უსწრებს.

კალიფსო ოდისევსს უკვდავებას სთავაზობს, მაგრამ მას პენელოპესთან ჩვეულებრივი, მოკვდავი ცხოვრება ენატრება. შინ დაბრუნება მისთვის კონკრეტული ურთიერთობების აღდგენაა და მხოლოდ დანიშნულების ადგილამდე მისვლა არ არის. ამიტომ ითაკაზე ჩასვლით ამბავი ვერ დასრულდება: მან უნდა დაამტკიცოს, ვინ არის და შეძლებს თუ არა კვლავ ამ სამყაროს ნაწილად ქცევას.

ითაკაზე დაბრუნება და საკუთარი ადგილის აღდგენა

ოცი წლის შემდეგ ითაკაზე დაბრუნებული ოდისევსის წინაშე უკვე ოჯახის დაცვა და საკუთარი ადგილის დაბრუნება დგას. შინაურების ერთგულების გამოსაცდელად იგი მათხოვრად არის გადაცმული. ერთგული ძაღლი არგოსი მას ცნობს და მალე კვდება. ძველი ძიძა ევრიკლეა კი ფეხების დაბანისას ნადირობის დროს მიღებული ნაიარევით ამოიცნობს. ვაჟის, ტელემაქესა და ერთგული მსახურების, მათ შორის მეღორე ევმაიოსის დახმარებით ოდისევსი მის სახლში თავმოყრილ ამპარტავან სასიძოებს ამარცხებს. პენელოპე უცნობ კაცს მხოლოდ გარეგნობით არ ენდობა. მის შესამოწმებლად ამბობს, რომ მათი საწოლი გადაიტანეს, თუმცა იცის: ოდისევსმა იგი ფესვგადგმული ზეთისხილის ხის გარშემო ააგო. ქმრის პასუხი მხოლოდ მათთვის ცნობილ საიდუმლოს ამჟღავნებს. მანამდე პენელოპე ხელახალ გათხოვებას იმით აჭიანურებდა, რომ დღისით ლაერტესის სუდარას ქსოვდა, ღამით კი ნაქსოვს ჩუმად არღვევდა. მისი საზრიანობა ოდისევსის არყოფნაში ოჯახს იცავდა. სასიძოების მოკვლა მათ ნათესავებთან ახალი შუღლის საფრთხეს ქმნის; ბოლოს მშვიდობის დასამყარებლად ათენა ერევა.

გმირი შემდგომი ეპოქების ლიტერატურაში

ოდისევსის გავლენა ანტიკურობის ფარგლებს სცდება. ის უნაკლო გმირი არ არის: საზრიანობასთან ერთად სიმკაცრეც ახასიათებს. დანტეს ჯოჯოხეთში ულისე დასავლეთის ჰორიზონტს მიღმა საბედისწერო ბოლო მოგზაურობას იწყებს. ეს მოგვიანებით შექმნილი ვერსიაა და არა ჰომეროსის პოემის დასასრული. ჯეიმზ ჯოისის 1922 წელს გამოქვეყნებული ულისე ჰომეროსის სიუჟეტურ მოტივებს დუბლინში ერთი დღის განმავლობაში მომხდარ ამბებს უკავშირებს. ავტორის მიზნის მიხედვით, ერთი და იგივე პერსონაჟი შეიძლება სახიფათო ცნობისმოყვარეობის, ჩვეულებრივი ყოველდღიურობის ან ომიდან რთული დაბრუნების სიმბოლოდ იქცეს. არქეოლოგიური აღმოჩენები ეპოსის ისტორიულ გარემოს გვაცნობს, თუმცა ვერ ამტკიცებს, რომ რეალური ოდისევსი პოემაში აღწერილ ურჩხულებს შეხვდა.