ლეონარდო და ვინჩი: აზროვნება ხელოვნებითა და ბუნებით

ხელოვანი, რომელიც საგნების მოქმედებას იკვლევდა

ლეონარდო და ვინჩისთვის სახე, მდინარე და მანქანა ისეთი საკვლევი საგნები იყო, რომელთა გაგებაც მოთმინებით დაკვირვებით შეიძლებოდა. იგი 1452 წლის 15 აპრილს ტოსკანაში, ვინჩის მახლობლად დაიბადა და 1519 წლის 2 მაისს საფრანგეთში გარდაიცვალა. ამ ორ თარიღს შორის მუშაობდა მხატვრად, დამპროექტებლად და ინჟინრად და იკვლევდა საკითხებს, რომლებიც დღეს სხვადასხვა დისციპლინას ეკუთვნის. მისი მნიშვნელობა სწორედ ამ საქმიანობებს შორის კავშირებშია: სინათლის შესწავლა დამაჯერებელი სახეების დახატვაში ეხმარებოდა, ხატვა კი სხეულში დამალული სტრუქტურების გააზრების საშუალებას აძლევდა.

მისი რენესანსის მრავალმხრივ მოაზროვნედ მოხსენიება მართებულია, თუმცა ამ დახასიათებამ შეიძლება მუშაობის პრაქტიკული პირობები დაფაროს. ლეონარდოს სჭირდებოდა შეკვეთები, მასალები, თანაშემწეები და მფარველები. ზოგი პროექტი ფერწერულ ტილოდ იქცა, ზოგი კი წინადადებად ან დაუსრულებელ კვლევად დარჩა. ქაღალდზე გადატანილ იდეასა და მოქმედ მოწყობილობას შორის მანძილის გათვალისწინება აუცილებელია როგორც მისი მიღწევების, ისე მათ გარშემო შექმნილი ლეგენდების გასაგებად.

ფლორენცია და სახელოსნოში მიღებული განათლება

ლეონარდოს მამა, სერ პიერო, ნოტარიუსი იყო; დედას კატერინა ერქვა. და ვინჩი წარმოშობის ადგილს აღნიშნავს და თანამედროვე გაგებით მემკვიდრეობითი გვარი არ არის. იგი ფლორენციაში, ანდრეა დელ ვეროკიოს სახელოსნოში სწავლობდა, სადაც ფერწერა ნივთების შექმნის უფრო ფართო კულტურის ნაწილი იყო. სახელოსნო სურათებთან ერთად ქანდაკებებს, ლითონის ნაკეთობებს, ნახაზებსა და დეკორატიულ შეკვეთებსაც ამზადებდა. სწავლა გულისხმობდა მასალების მომზადებასა და პრაქტიკული ამოცანების გადაჭრას და მხოლოდ პირადი სტილის ჩამოყალიბებას არ ნიშნავდა.

ეს გარემო ხსნის, რატომ გადადიოდა ლეონარდო ასე ბუნებრივად ხელოვნებიდან ტექნიკურ დაპროექტებაზე. მხატვარს გეომეტრია, პიგმენტები და სინათლის მოქმედება უნდა გაეთვალისწინებინა; მოქანდაკეს სხეული და მასალები უნდა გაეგო. ფლორენცია მომთხოვნ დამკვეთებსა და ანტიკური თუ თანამედროვე ხელოვნების ნიმუშებსაც სთავაზობდა. ლეონარდო ამ გამოცდილებას ითვისებდა და თან სულ უფრო დაჟინებით მიიჩნევდა უშუალო დაკვირვებას აღიარებული ავტორიტეტების მტკიცებების შემოწმების საშუალებად.

მილანი: შესაძლებლობები ძლიერი მფარველის კარზე

1480-იანი წლების დასაწყისში ლეონარდო მილანში გადავიდა და ლუდოვიკო სფორცას გარემოცვაში მოხვდა. ცნობილ წერილში, რომლითაც საკუთარ შესაძლებლობებს წარადგენდა, მხატვრობამდე საინჟინრო და სამხედრო წინადადებებს უსვამდა ხაზს. ასეთი თანმიმდევრობა იმ კარის საჭიროებებს შეესაბამებოდა, რომელსაც თავდაცვა, სანახაობები და პრესტიჟი აინტერესებდა. კარზე სამსახური ამბიციურ სამუშაოებს უზრუნველყოფდა, თუმცა ხელოვანს პოლიტიკურ ვითარებასა და პრიორიტეტების ცვლილებაზეც დამოკიდებულს ხდიდა.

სფორცას ოჯახისთვის განკუთვნილი უზარმაზარი საცხენოსნო მონუმენტი ამ შეზღუდვებს კარგად გვიჩვენებს. ლეონარდო ცხენებს სწავლობდა და თიხის დიდი მოდელიც მოამზადა, მაგრამ ბრინჯაოს მონუმენტი ვერ დასრულდა. მასშტაბი ჩამოსხმის რთულ პრობლემებს ქმნიდა, ომმა კი პროექტი შეაფერხა. ამგვარად, დაუმთავრებელი შეკვეთა მხოლოდ ინტერესების მრავალფეროვნებაზე არ მეტყველებს: ის გვაჩვენებს, რა რესურსები და სტაბილურობა იყო საჭირო მხატვრული ჩანაფიქრის საჯარო ნამუშევრად გადასაქცევად.

სხეულის, სინათლისა და აზრის გამოსახვა

ისეთ ნამუშევრებში, როგორიცაა კლდეთა მადონა, ფიგურები საერთო ატმოსფეროში არსებობენ და მკვეთრად შემოხაზულ, განცალკევებულ ფორმებს არ ჰგვანან. ლეონარდო მოცულობას სინათლესა და ჩრდილს შორის თანდათანობითი გადასვლებით ქმნიდა. ტერმინი სფუმატო, რომელიც კვამლისებურ სირბილეს უკავშირდება, სწორედ მკვეთრი საზღვრების თავიდან აცილებას აღწერს. მიზანი დეკორატიული დაბინდვა არ იყო: რბილი გადასვლები ლოყის სივრცეში მომრგვალებას აგრძნობინებს მაყურებელს და სახეს გარემომცველ სინათლესთან აკავშირებს.

იგი იმასაც იკვლევდა, როგორ გამოხატავს ჟესტები და მიმიკა ადამიანის შინაგან მდგომარეობას. დამაჯერებელ ფიგურას სწორი პროპორციები არ ჰყოფნიდა: მოძრაობა გამოსახულ ვითარებას უნდა შესაბამებოდა. მის ნახატებში ვხედავთ ალტერნატივების მოსინჯვას, პოზიციების შესწორებასა და დეტალების შესწავლას. ამ ფურცლებზე კომპოზიცია განვითარებად კვლევად წარმოჩნდება და არა უკვე სრულად ჩამოყალიბებული შთაგონების ძალდაუტანებელ განხორციელებად.

საიდუმლო სერობა: დრამატული წამი

1490-იან წლებში მილანში, სანტა-მარია-დელე-გრაციეს სატრაპეზოში შესრულებული საიდუმლო სერობა მოციქულთა რეაქციებს ასახავს ქრისტეს სიტყვებზე მოსალოდნელი ღალატის შესახებ. ხელები, სხეულები და სახეები სხვადასხვა პასუხს გამოხატავს, ფიგურების დაჯგუფება კი მრავალპერსონაჟიან ამბავს აწესრიგებს. მოხატული არქიტექტურის ხაზები ყურადღებას ქრისტესკენ მიმართავს. პერსპექტივა და ემოციების განაწილება ერთად მოქმედებს, რათა ფართო კედელზე წარმოდგენილი მოვლენა გასაგები გახდეს.

ნამუშევარი ექსპერიმენტის რისკებსაც წარმოაჩენს. ლეონარდო მშრალ კედელზე ექსპერიმენტული მეთოდით მუშაობდა და არა ტრადიციული ფრესკის წესით, სველ ბათქაშზე. ეს განსხვავებული ტემპით მუშაობასა და დეტალების სხვაგვარ დამუშავებას აძლევდა საშუალებას, თუმცა ზედაპირი არამდგრადი აღმოჩნდა და დაზიანება ადრევე დაიწყო. ნამუშევარზე პასუხისმგებელი მუზეუმი მის ისტორიას აღწერს. გადარჩენა ფართომასშტაბიან კონსერვაციასაც მოიცავს, ამიტომ დღევანდელი ზედაპირი თავდაპირველი მონასმების ხელუხლებელ ჩანაწერად ვერ ჩაითვლება.

პორტრეტი, რომელზეც მუშაობა გაგრძელდა

ლეონარდომ მონა ლიზა ფლორენციაში დაახლოებით 1503 წელს დაიწყო და წლების განმავლობაში თავისთან შეინარჩუნა. გამოსახულ ქალად ლიზა გერარდინი, ფრანჩესკო დელ ჯოკონდოს მეუღლე მიიჩნევა. პორტრეტში ხელებისა და ტანის მდგრად განლაგებას სახის გამორჩეულად ნატიფი მოდელირება ერწყმის. ფიგურის უკან შორეული რელიეფი და წყლის ნაკადები გამოსახულების სივრცეს უშუალო ადამიანური შეხვედრის მიღმა აგრძელებს.

ცნობილი ღიმილი განსაკუთრებით გასაგები ხდება ლეონარდოს აღქმისადმი ინტერესის გათვალისწინებით. პირის კუთხეები ხისტი კონტურით არ არის დაფიქსირებული, რის გამოც გამომეტყველება მოუხელთებელი ჩანს. თუმცა პორტრეტის დახვეწილობის ასახსნელად საიდუმლო კოდი საჭირო არ არის. მისი ძალა პოზის, სინათლის, ტონალური გადასვლებისა და მაყურებლის ყურადღების შეთანხმებული მოქმედებიდან იბადება.

ჩანაწერები, როგორც კვლევის ინსტრუმენტები

ლეონარდოს შემორჩენილ ფურცლებზე ერთმანეთს ენაცვლება დიაგრამები, გამოთვლები, დაკვირვებები, ყოველდღიური შეხსენებები და ტექსტების მონახაზები. თემები წყალსა და გეომეტრიასთან ერთად მცენარეებსა და მანქანებსაც მოიცავს. ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმის ფორსტერის რვეულები ამ მრავალფეროვნებას შედარებით მცირე მასშტაბით აჩვენებს. ერთ გვერდზე შეიძლება კითხვა, სავარაუდო პასუხი და ვიზუალური ექსპერიმენტი იყოს შემონახული ისე, რომ დასრულებულ მსჯელობას არ ქმნიდეს.

ლეონარდო ცაცია იყო და ხშირად მარჯვნიდან მარცხნივ, სარკისებური დამწერლობით წერდა. მისი წაკითხვა ვარჯიშით ან სარკის დახმარებით შეიძლება; რთულ შიფრად გამოცხადება არსებულ მტკიცებულებებს აჭარბებს. უფრო მნიშვნელოვანი სიტყვასა და გამოსახულებას შორის კავშირია. ნახატების თანმიმდევრობით მოძრაობების შედარება ან ნაწილების შეერთების ჩვენება ზოგჯერ ცალკე აბზაცზე უფრო ნათლად შეიძლება. ლეონარდოსთვის ხატვა აზროვნების აქტიური საშუალება იყო.

ანატომია: ზედაპირის მიღმა დანახვა

ლეონარდო ადამიანებისა და ცხოველების სხეულებს კვეთდა ძვლების, კუნთებისა და ორგანოების შესასწავლად. ანატომიურ ფურცლებზე რამდენიმე ხედი, ჭრილი და განმარტებითი ჩანაწერი სამგანზომილებიან სტრუქტურებს ბრტყელ გვერდზე გადმოსცემს. ეს მეთოდები ხილული ფორმისადმი მხატვრულ ინტერესს მოძრაობის გამომწვევი მექანიზმების კვლევასთან აკავშირებს. მაგალითად, მხარი ცალკე კონტურად კი არ რჩება, არამედ ძვლებისა და კუნთების მოქმედების ურთიერთკავშირად წარმოჩნდება.

კვლევები გამორჩეული იყო, მაგრამ ლეონარდოს თანამედროვე ექიმად, ფიზიოლოგიის სრული ცოდნით, ვერ აქცევდა. ზოგი ახსნა მემკვიდრეობით მიღებულ წარმოდგენებს უკავშირდებოდა, სხვადასხვა სახეობის შედარებას კი შეცდომაში შეყვანა შეეძლო. მან დაგეგმილი ვრცელი ანატომიური ტრაქტატი არ გამოაქვეყნა. შესაბამისად, შემორჩენილი ნაშრომები განსაკუთრებულ პირად კვლევას ადასტურებს, თუმცა ფართო გავრცელებით იმდროინდელი მედიცინა არ გარდაუქმნია.

მანქანები, რუკები და განსხვავება ჩანაფიქრსა და გამოგონებას შორის

ლეონარდო საფრენ აპარატებს, წყლის მართვის პროექტებს, მექანიზმებსა და სამხედრო მოწყობილობებს ხატავდა. იგი ფრინველთა ფრენას სწავლობდა და ფიქრობდა, როგორ შეიძლებოდა ფრთებს მოძრაობა წარმოექმნა. ეს ფურცლები ბუნებრივი პროცესებისა და მექანიკური გადაწყვეტების დაკავშირების დაჟინებულ მცდელობებს გვიჩვენებს. ისინი ცალ-ცალკე უნდა შეფასდეს: ვარაუდზე დამყარებული კონცეფცია, დეტალური მექანიზმი და პრაქტიკული სამშენებლო გეგმა სხვადასხვა სახის მტკიცებულებაა.

ამიტომ შეცდომაში შემყვანია თქმა, რომ მან უბრალოდ თანამედროვე ვერტმფრენი ან ტანკი გამოიგონა. ზოგი ნახაზი მოგვიანებით შექმნილ ტექნოლოგიას ჰგავს, მაგრამ მსგავსება არც წარმატებულ აგებას ადასტურებს და არც პირდაპირ გავლენას. მისი იმოლის რუკა, რომელიც 1502 წელს ჩეზარე ბორჯიას სამსახურში ყოფნისას შეადგინა, სხვა სახის ტექნიკურ მიღწევას აჩვენებს: ზუსტ გრაფიკულ ინფორმაციას რეალურ ქალაქზე გადაწყვეტილებების მიღების ხელშეწყობა შეეძლო.

რა შეცვალა სინამდვილეში მისმა მემკვიდრეობამ

ლეონარდომ სიცოცხლის ბოლო წლები საფრანგეთში, ფრანსუა I-ის მფარველობით გაატარა. გარდაცვალების შემდეგ ბევრი ფურცელი მის თანაშემწეს, ფრანჩესკო მელცის ერგო. მოგვიანებით მათი გაფანტვა ხსნის, რატომ ინახება ჩანაწერები სხვადასხვა კოლექციაში და არა ერთ მოწესრიგებულ ენციკლოპედიად. მხატვრობის შესახებ ნაწერებიდან შეკრებილი მასალა მისი სიკვდილის შემდეგ ვრცელდებოდა, სამეცნიერო სამუშაოების მნიშვნელოვანი ნაწილი კი ფართოდ გაცილებით გვიან დაფასდა.

მისმა სურათებმა სხვა ხელოვანებზე კომპოზიციით, ატმოსფერული ერთიანობითა და ადამიანის ცოცხალი ყოფნის გადმოცემით იმოქმედა. ჩანაწერები სხვა მემკვიდრეობას გვთავაზობს: გვიჩვენებს, როგორ გადადის კითხვა ერთი დარგიდან მეორეში. დაუსრულებელი პროექტები და მცდარი ახსნები ამ მიღწევას არ აუქმებს; უფრო კონკრეტულს ხდის. ლეონარდოს მდგრადი მაგალითია დისციპლინირებული მცდელობა, ერთმანეთს დაუკავშიროს დანახვა, გამოსახვა და გაგება და მიმზიდველი იდეა კვლავ და კვლავ დაკვირვებად დეტალთან შეამოწმოს.