როგორ მოქმედებს ვაქცინა: ძროხის ყვავილიდან მრნმ-მდე
რა არის ვაქცინა
ვაქცინა ბიოლოგიური პრეპარატია, რომელიც ორგანიზმს წვრთნის, რომ კონკრეტული დაავადებისგან თავი დაიცვას მანამდე, სანამ ნამდვილ გამომწვევს შეხვდება. ექიმები მის მიერ შექმნილ დაცვას აქტიურ შეძენილ იმუნიტეტს უწოდებენ: აქტიურს, რადგან საქმეს თავად ორგანიზმის იმუნური სისტემა აკეთებს, ხოლო შეძენილს, რადგან ეს დაცვა სიცოცხლის განმავლობაში ყალიბდება და დაბადებიდან მემკვიდრეობით არ გადაეცემა.
ვაქცინების უმეტესობა შეიცავს რაღაცას, რაც დაავადების გამომწვევ მიკროორგანიზმს ჰგავს, მაგრამ სრულფასოვანი დაავადების გამოწვევა არ შეუძლია. ეს შეიძლება იყოს მიკრობის დასუსტებული ან მოკლული ფორმა, მის მიერ გამოყოფილი ტოქსინის გაუვნებელყოფილი ვარიანტი, მისი ზედაპირის ერთი ცილა ან გენეტიკური ინსტრუქცია, რომლის მიხედვითაც ორგანიზმის საკუთარი უჯრედები მცირე ხნით ასეთ ცილას გამოიმუშავებენ. იმუნური სისტემა ამ უვნებელ „ორეულს“ საფრთხედ აღიქვამს, ანადგურებს და, რაც მთავარია, იმახსოვრებს. თუ მოგვიანებით ნამდვილი მიკრობი გამოჩნდება, ორგანიზმი მას სწრაფად ცნობს და ებრძვის, ხშირად სიმპტომების გამოვლენამდეც კი.
ვაქცინების უმეტესობას ვირუსებითა და ბაქტერიებით გამოწვეული ინფექციური დაავადებების, მაგალითად, წითელას, პოლიომიელიტის, ტეტანუსის ან გრიპის, თავიდან ასაცილებლად იყენებენ. ზოგიერთი მათგანი კიბოსგანაც იცავს: ადამიანის პაპილომავირუსის (აპვ) საწინააღმდეგო ვაქცინა ხელს უშლის ინფექციებს, რომლებმაც შეიძლება საშვილოსნოს ყელის კიბო გამოიწვიოს, ხოლო B ჰეპატიტის ვაქცინა ღვიძლის კიბოს ერთ-ერთი სახის რისკს ამცირებს. მეცნიერები ასევე ქმნიან კიბოს თერაპიულ ვაქცინებს, რომელთა მიზანია, იმუნურ სისტემას უკვე არსებულ სიმსივნეებზე შეტევაში დაეხმაროს.
როგორ წვრთნის ვაქცინა იმუნურ სისტემას
ვაქცინების გასაგებად სასარგებლოა ვიცოდეთ, როგორ ექცევა იმუნური სისტემა ახალ დამპყრობელს. ყველა მიკრობს ზედაპირზე აქვს მოლეკულები, ხშირად ცილები, რომლებსაც ორგანიზმი უცხოდ ცნობს. ამ მოლეკულებს ანტიგენები ეწოდება. როცა იმუნური სისტემა უცნობ ანტიგენს ხვდება, ის იწყებს პასუხს, რომლის სრულად განვითარებასაც რამდენიმე დღე სჭირდება. სწორედ ეს დაყოვნება ხსნის, რატომ შეიძლება ახალი დაავადებით პირველად დაინფიცირებამ ადამიანი მძიმედ დააავადოს.
მთავარი მონაწილეები
- B-ლიმფოციტები გამოიმუშავებენ ანტისხეულებს — Y ასოს ფორმის ცილებს, რომლებიც კონკრეტულ ანტიგენს ემაგრებიან. ანტისხეულებს შეუძლიათ ვირუსს უჯრედში შეღწევა დაუბრკოლონ ან ბაქტერიები გასანადგურებლად მონიშნონ.
- T-ჰელპერები იმუნურ პასუხს წარმართავენ და B-ლიმფოციტებს უკეთესი ანტისხეულების შექმნაში ეხმარებიან.
- ციტოტოქსიკური T-ლიმფოციტები (T-კილერები) პოულობენ და ანადგურებენ ორგანიზმის იმ უჯრედებს, რომლებიც ვირუსით არის დაინფიცირებული.
- მეხსიერების უჯრედები ხანგრძლივად მცხოვრები B- და T-ლიმფოციტებია, რომლებიც ინფექციის დასრულების შემდეგაც რჩება. სწორედ ისინი არიან ვაქცინაციის ნამდვილი მიზანი.
ვაქცინა ერთგვარ გენერალურ რეპეტიციას აწყობს. რადგან მის მიერ შეყვანილ ანტიგენს სრულფასოვანი დაავადების გამოწვევა არ შეუძლია, ორგანიზმს დრო აქვს, ნელი პირველადი პასუხი უსაფრთხოდ გაიაროს. დარჩენილი მეხსიერების უჯრედების წყალობით ნამდვილ გამომწვევთან შემდგომი შეხვედრა გაცილებით სწრაფ და ძლიერ რეაქციას იწვევს. ბევრი დაავადების შემთხვევაში სწორედ ამაზეა დამოკიდებული, ადამიანი მძიმედ დაავადდება თუ საერთოდ არ დაავადდება.
გამაძლიერებელი დოზები და ადიუვანტები
ზოგიერთი ვაქცინა ერთი ან ორი დოზის შემდეგ მთელი სიცოცხლის განმავლობაში იცავს, ზოგს კი იმუნიტეტის შესანარჩუნებლად განმეორებითი დოზები, ე.წ. გამაძლიერებელი (ბუსტერული) დოზები სჭირდება. მაგალითად, ტეტანუსისგან დაცვა წლების განმავლობაში სუსტდება, ამიტომ მოზრდილებს გამაძლიერებელი აცრის გაკეთებას ურჩევენ. ბევრი ვაქცინა ასევე შეიცავს ადიუვანტს — ნივთიერებას, რომელიც იმუნურ პასუხს აძლიერებს. ალუმინის მარილებს ადიუვანტებად უკვე მრავალი ათწლეულია იყენებენ. ადიუვანტების წყალობით ვაქცინა ანტიგენის უფრო მცირე რაოდენობითაც კარგად მოქმედებს.
ყვავილის ქერქებიდან ძროხის ყვავილამდე: ვაქცინაციის დაბადება
ჯერ კიდევ მაშინ, როცა მიკრობების არსებობის შესახებ არავინ იცოდა, ადამიანებმა შენიშნეს, რომ ყვავილგადატანილები მეორედ თითქმის აღარასოდეს ავადდებოდნენ. ყვავილი კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მომაკვდინებელი დაავადება იყო და ბევრი საზოგადოება ცდილობდა, ეს დაკვირვება გამოეყენებინა. ე.წ. ვარიოლაციის დროს ჯანმრთელ ადამიანებს განზრახ აინფიცირებდნენ ყვავილის გამონაყარიდან აღებული მასალით — ჩვეულებრივ, კანზე პატარა ჭრილობის გავლით, ჩინეთში კი ფხვნილად ქცეულ ქერქებს ცხვირში უბერავდნენ. ვარიოლაცია ჩვეულებრივ ბუნებრივ ყვავილზე მსუბუქ დაავადებას იწვევდა, მაგრამ სარისკო იყო: ზოგი იღუპებოდა, დაინფიცირებულებს კი დაავადების სხვებზე გადადება შეეძლოთ.
ვარიოლაციას საუკუნეების განმავლობაში მიმართავდნენ აზიისა და აფრიკის ნაწილში, აგრეთვე ოსმალეთის იმპერიაში. 1721 წელს ინგლისში მას ლედი მერი უორტლი მონტეგიუ დაუჭირა მხარი, რომელმაც ეს პროცედურა კონსტანტინოპოლში ნახა და საკუთარ შვილებსაც ჩაუტარა. იმავე წელს, ბოსტონში ყვავილის ეპიდემიის დროს, მღვდელი კოტონ მეზერი ამ პრაქტიკას მხარს უჭერდა მას შემდეგ, რაც მის შესახებ ონესიმუსისგან შეიტყო — დამონებული აფრიკელისგან, რომელმაც უამბო, როგორ ატარებდნენ მას მის სამშობლოში.
გადამწყვეტი ნაბიჯი ინგლისელმა სოფლის ექიმმა, ედვარდ ჯენერმა გადადგა. ფერმერები დიდი ხანია ამბობდნენ, რომ მწველავ ქალებს, რომლებსაც ძროხის ყვავილი — ძროხებისგან გადამდები მსუბუქი დაავადება — ჰქონდათ გადატანილი, ყვავილი აღარ ემართებოდათ. 1796 წელს ჯენერმა ეს ვარაუდი შეამოწმა. მან მწველავი ქალის, სარა ნელმსის, ხელზე არსებული ძროხის ყვავილის გამონაყარიდან მასალა აიღო და თავისი მებაღის რვა წლის შვილის, ჯეიმზ ფიპსის, მკლავზე გაკეთებულ პატარა ჭრილობაში შეიყვანა. მოგვიანებით მან ბიჭს ყვავილის მასალა შეუყვანა, ბავშვი კი არ დაავადდა. ჯენერის მეთოდი ვარიოლაციაზე გაცილებით უსაფრთხო იყო და სწრაფად გავრცელდა ევროპასა და მის ფარგლებს გარეთ.
სიტყვა ვაქცინა ლათინური vacca-დან მომდინარეობს, რაც ძროხას ნიშნავს და მეთოდის ძროხის ყვავილთან დაკავშირებულ წარმოშობას გვახსენებს. მოგვიანებით ფრანგმა მეცნიერმა ლუი პასტერმა ჯენერის შრომის პატივსაცემად შესთავაზა, სიტყვები „ვაქცინა“ და „ვაქცინაცია“ ყველა ამგვარი პროფილაქტიკური საშუალებისთვის გამოეყენებინათ.
პასტერი და ლაბორატორიული ვაქცინების ეპოქა
ჯენერმა ბუნების მიერ შემოთავაზებული იღბლიანი „მოკლე გზა“ იპოვა — მონათესავე, უფრო მსუბუქი დაავადება. ლუი პასტერმა XIX საუკუნის ბოლოს აჩვენა, რომ მეცნიერებს შეეძლოთ მიკრობების მიზანმიმართულად დასუსტება. ქათმის ქოლერაზე მუშაობისას მისმა ჯგუფმა აღმოაჩინა, რომ ძველი კულტურებიდან აღებული ბაქტერიები დაავადების გამოწვევის უნარს დიდწილად კარგავდნენ, მაგრამ ქათმებს ახალი, საშიში ბაქტერიებისგან მაინც იცავდნენ. პასტერი მიხვდა, რომ ლაბორატორიაში მიკრობების დასუსტება, ანუ ატენუაცია, ზოგადი მეთოდი იყო.
მან ეს იდეა ჯილეხზე — დაავადებაზე, რომლისგანაც პირუტყვი იღუპებოდა, — გამოიყენა და 1881 წელს ცხვრებზე ჩატარებული ცნობილი საჯარო ექსპერიმენტით ჯილეხის ვაქცინის ეფექტიანობა აჩვენა. 1885 წელს მან და მისმა კოლეგებმა ჟოზეფ მაისტერი, ცოფიანი ძაღლის მიერ დაკბენილი ბიჭი, ცოფის დასუსტებული პრეპარატის ინექციების სერიით უმკურნალეს. ბიჭი გადარჩა, ამ წარმატებამ კი პასტერს მსოფლიო სახელი მოუტანა. ცოფს უჩვეულოდ ხანგრძლივი საინკუბაციო პერიოდი აქვს, ამიტომ დაკბენის შემდეგ გაკეთებულ ვაქცინას ჯერ კიდევ შეუძლია დაავადების განვითარება შეაჩეროს.
XX საუკუნეში შეიქმნა ვაქცინები დიფთერიის, ტეტანუსის, ყივანახველას, ტუბერკულოზის, ყვითელი ცხელების, გრიპის, პოლიომიელიტის, წითელას, ყბაყურას, წითურასა და მრავალი სხვა დაავადების წინააღმდეგ. ჯონას სოლკისა (საინექციო ინაქტივირებული ვაქცინა, დანერგილი 1955 წელს) და ალბერტ სეიბინის (წვეთების სახით მისაღები ცოცხალი ორალური ვაქცინა) მიერ შექმნილმა პოლიომიელიტის ვაქცინებმა დაავადება, რომელიც ყოველწლიურად მრავალ ათას ბავშვს აპარალიზებდა, დღეს თითქმის აღმოფხვრილ დაავადებად აქცია.
ვაქცინების ძირითადი სახეობები
ყველა ვაქცინას ერთი მიზანი აქვს — იმუნურ სისტემას ანტიგენის უსაფრთხო ვერსია აჩვენოს, — თუმცა ამას სხვადასხვა გზით აღწევს.
- ცოცხალი დასუსტებული ვაქცინები შეიცავს ცოცხალ, მაგრამ დასუსტებულ მიკრობს, რომელსაც მცირედით გამრავლება შეუძლია ისე, რომ მძიმე დაავადებას არ იწვევს. რადგან ისინი ბუნებრივ ინფექციას ძალიან ზუსტად ბაძავენ, ხშირად ძლიერ და ხანგრძლივ იმუნიტეტს ქმნიან. მაგალითებია წითელას, ყბაყურასა და წითურას (MMR) ვაქცინა და ყვითელი ცხელების ვაქცინა. მძიმედ დასუსტებული იმუნური სისტემის მქონე ადამიანებს მათ, როგორც წესი, არ უკეთებენ.
- ინაქტივირებული ვაქცინები შეიცავს სიცხით ან ქიმიური ნივთიერებებით მოკლულ მიკრობებს. მათ გამრავლება არ შეუძლიათ, ამიტომ ხშირად რამდენიმე დოზაა საჭირო. მაგალითებია პოლიომიელიტის საინექციო ვაქცინა და ცოფის ვაქცინები.
- სუბერთეულოვანი, რეკომბინანტული და ცილოვანი ვაქცინები მიკრობის მხოლოდ შერჩეულ ნაწილებს, ხშირად ზედაპირულ ცილას, იყენებს. B ჰეპატიტის ვაქცინა ერთ-ერთი პირველი იყო, რომელიც გენური ინჟინერიით შეიქმნა: ვირუსულ ცილას საფუვრის უჯრედები გამოიმუშავებენ. აპვ-ის ვაქცინაში გამოიყენება ცილები, რომლებიც ვირუსის მსგავს ცარიელ გარსებად ეწყობა და შიგნით გენეტიკურ მასალას არ შეიცავს.
- ტოქსოიდური ვაქცინები იცავს დაავადებებისგან, რომელთა დროსაც მთავარ ზიანს ბაქტერიების მიერ გამოყოფილი ტოქსინი იწვევს. ტოქსინს ქიმიურად აუვნებელყოფენ, ასე რომ, ორგანიზმს ვერ ავნებს, მაგრამ იმუნურ სისტემას მისი განეიტრალება მაინც ასწავლის. ასე მოქმედებს ტეტანუსისა და დიფთერიის ვაქცინები.
- კონიუგირებული ვაქცინები ბაქტერიის გარე გარსის შაქრის მოლეკულებს გადამტან ცილას უკავშირებს. მცირეწლოვანი ბავშვების იმუნური სისტემა მხოლოდ ასეთ შაქრებზე სუსტად რეაგირებს, ცილასთან მათი დაკავშირება კი ამ პრობლემას წყვეტს. Haemophilus influenzae b ტიპის (Hib), პნევმოკოკისა და მენინგოკოკის საწინააღმდეგო ვაქცინები კონიუგირებულია.
- ვირუსულვექტორიანი ვაქცინები უვნებელ ვირუსს იყენებს სატრანსპორტო საშუალებად, რომელიც ანტიგენის გენეტიკურ ინსტრუქციას უჯრედებში შეაქვს. ეს მიდგომა გამოყენებულია COVID-19-ის ზოგიერთ ვაქცინასა და ებოლას ერთ-ერთ ვაქცინაში.
- მრნმ ვაქცინები უჯრედებს აწვდის მატრიცული რნმ-ის ფრაგმენტს, რომელიც პაწაწინა ცხიმოვან ნაწილაკებშია მოთავსებული. უჯრედები ინსტრუქციას კითხულობენ, მცირე ხნით ანტიგენს გამოიმუშავებენ, შემდეგ კი მრნმ-ს შლიან. მრნმ უჯრედის ბირთვში არასოდეს ხვდება და ადამიანის დნმ-ს არ ცვლის.
მრნმ-ის გარღვევა
მეცნიერები მრნმ ვაქცინების იდეაზე ათწლეულების განმავლობაში მუშაობდნენ, მაგრამ ადრეული ვერსიები არასასურველ ანთებას იწვევდა და ძალიან ადვილად იშლებოდა. საკვანძო აღმოჩენა უნგრული წარმოშობის ბიოქიმიკოსს კატალინ კარიკოს და ამერიკელ იმუნოლოგს დრიუ ვაისმანს ეკუთვნით: მათ დაადგინეს, რომ მრნმ-ის სამშენებლო ბლოკების მცირედით შეცვლა მას საშუალებას აძლევს, უჯრედებში ისე შეაღწიოს, რომ საზიანო ანთებითი რეაქცია არ გამოიწვიოს. მათმა ნაშრომმა, მრნმ-ის ლიპიდურ ნანონაწილაკებში მოთავსების ტექნოლოგიის წინსვლასთან ერთად, COVID-19-ის მრნმ ვაქცინები შესაძლებელი გახადა.
COVID-19-ის პანდემიის დაწყებისას ეს ვაქცინები დაახლოებით ერთ წელიწადში შეიქმნა, დიდ კლინიკურ კვლევებში გამოიცადა და ნებართვა მიიღო — გაცილებით სწრაფად, ვიდრე ნებისმიერი ვაქცინა მანამდე. ეს სისწრაფე განაპირობა არა უსაფრთხოების ეტაპების გამოტოვებამ, არამედ წინარე კვლევების წლებმა, ძალიან მასშტაბურმა კვლევებმა, რომლებშიც სხვადასხვა ფაზა პარალელურად მიმდინარეობდა, და მთავრობებმა, რომლებმაც წარმოება შედეგების ცნობამდე დააფინანსეს. 2023 წელს კარიკომ და ვაისმანმა თავიანთი აღმოჩენებისთვის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში მიიღეს. რადგან მრნმ ვაქცინის გადაკეთება შესაძლებელია უბრალოდ გენეტიკური თანმიმდევრობის შეცვლით, მკვლევრები ამ ტექნოლოგიას ახლა სხვა ინფექციებისა და კიბოს წინააღმდეგ ცდიან.
კოლექტიური იმუნიტეტი: დაცვა, რომელიც ვრცელდება
ვაქცინები მხოლოდ აცრილ ადამიანს არ იცავს. როცა საზოგადოებაში საკმარისი რაოდენობის ადამიანს აქვს იმუნიტეტი, მიკრობი ვეღარ პოულობს საკმარის ახალ მასპინძელს გასავრცელებლად და ეპიდემიური აფეთქებები წყდება. ამ მოვლენას კოლექტიური იმუნიტეტი, ანუ პოპულაციური იმუნიტეტი ეწოდება. ის იცავს მათ, ვისი აცრაც შეუძლებელია: ახალშობილებს, მძიმე დაავადებების მქონე ზოგიერთ ადამიანს და მათ, ვისი იმუნური სისტემაც ვაქცინებზე კარგად ვერ რეაგირებს.
იმუნური ადამიანების საჭირო წილი დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად გადამდებია დაავადება. წითელა ერთ-ერთი ყველაზე გადამდები ცნობილი დაავადებაა, ამიტომ აფეთქებების თავიდან ასაცილებლად ვაქცინაციით მოცვა დაახლოებით 95 პროცენტი უნდა იყოს. როცა მოცვა მცირდება, თუნდაც ერთ ქალაქში ან ერთ სკოლაში, წითელა შეიძლება სწრაფად დაბრუნდეს.
მთავარი მიღწევები ციფრებში
- ყვავილმა მხოლოდ XX საუკუნეში ასობით მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმო) ხელმძღვანელობით ჩატარებულმა მსოფლიო ვაქცინაციის კამპანიამ ბოლო კერები მიაგნო და ლოკალიზება გაუკეთა, 1980 წელს კი ჯანდაცვის მსოფლიო ასამბლეამ ყვავილი აღმოფხვრილად გამოაცხადა. ეს იყო ადამიანის პირველი დაავადება, რომელიც ოდესმე პლანეტიდან აღმოიფხვრა.
- მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ჭირი, ძროხების დამღუპველი დაავადება, 2011 წელს აღმოფხვრილად გამოცხადდა — ეს მეორე სრულად აღმოფხვრილი დაავადებაა, ისევ ვაქცინაციის წყალობით.
- პოლიომიელიტის შემთხვევები 99 პროცენტზე მეტით შემცირდა მას შემდეგ, რაც 1988 წელს მისი აღმოფხვრის გლობალური ინიციატივა დაიწყო, ველური პოლიოვირუსი კი ძალიან მცირე რაოდენობის ქვეყანაშიღა შემორჩა.
- 1974 წელს ჯანმომ წამოიწყო იმუნიზაციის გაფართოებული პროგრამა, რათა ბავშვთა ძირითადი ვაქცინები ყველა ქვეყნისთვის მიეწვდინა. დღეს, შეფასებით, ვაქცინები ყოველწლიურად რამდენიმე მილიონ სიკვდილს აცილებს თავიდან.
როგორ მოწმდება ვაქცინების უსაფრთხოება
ვაქცინების უსაფრთხოება და ეფექტიანობა მედიცინის ყველაზე საფუძვლიანად შესწავლილ საკითხებს შორისაა. დამტკიცებამდე ვაქცინა გადის ლაბორატორიულ კვლევებს, შემდეგ კი კლინიკურ კვლევებს რამდენიმე ფაზად: ჯერ მოხალისეთა მცირე ჯგუფებზე, შემდეგ ასობით, ხშირად კი ათიათასობით ადამიანზე, შედეგებს კი ადარებენ ჯგუფს, რომელსაც ვაქცინა არ მიუღია. მარეგულირებელი ორგანოები მონაცემებს ვაქცინის გამოყენების ნებართვის გაცემამდე განიხილავენ.
მონიტორინგი დამტკიცების შემდეგაც გრძელდება. ჯანდაცვის უწყებები მართავენ შეტყობინების სისტემებს და ატარებენ დიდ კვლევებს, რომლებიც იშვიათ გვერდით მოვლენებს ეძებს — ისეთებს, რომლებიც მხოლოდ მაშინ ვლინდება, როცა მილიონობით ადამიანია აცრილი. ყველაზე ხშირი რეაქციები მსუბუქი და ხანმოკლეა: მტკივნეული მკლავი, ოდნავ მომატებული ტემპერატურა ან დაღლილობა ერთი-ორი დღით — ნიშნები იმისა, რომ იმუნური სისტემა პასუხობს. მძიმე ალერგიული რეაქციები ძალიან იშვიათია და სწორედ ამიტომ აცრის შემდეგ ადამიანებს, როგორც წესი, რამდენიმე წუთით დალოდებას სთხოვენ.
ვაქცინებს დეზინფორმაციაც შეეხო. 1998 წლის სტატია, რომელიც MMR ვაქცინასა და აუტიზმს შორის კავშირს ამტკიცებდა, გაყალბებული აღმოჩნდა და ჟურნალმა ის უკან გაიწვია, მისმა მთავარმა ავტორმა კი სამედიცინო ლიცენზია დაკარგა. მილიონობით ბავშვის მონაწილეობით ჩატარებულმა მრავალმა დიდმა კვლევამ ასეთი კავშირი ვერ აღმოაჩინა. მიუხედავად ამისა, ამ სტატიით გამოწვეულმა შიშმა ხელი შეუწყო ვაქცინაციის დონის შემცირებას და წითელას აფეთქებებს რამდენიმე ქვეყანაში.
ნაკლებად ცნობილი ფაქტები ვაქცინების შესახებ
- ვირუსს, რომელიც ყვავილის თანამედროვე ვაქცინაში გამოიყენება, ვაქცინიის ვირუსი ჰქვია. გენეტიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ის ძროხის ყვავილის ვირუსის მონათესავეა, მაგრამ მისი იდენტური არ არის, ხოლო მისი ზუსტი წარმოშობა დღემდე სადავოა.
- გრიპის ბევრ ვაქცინას დღემდე ქათმის კვერცხებში ზრდიან, ამიტომ კვერცხზე მძიმე ალერგიის მქონე ადამიანებს ადრე სიფრთხილეს ურჩევდნენ. უფრო ახალი მეთოდები ამის ნაცვლად უჯრედულ კულტურებს იყენებს.
- გრიპის ვაქცინები რეგულარულად ახლდება, რადგან გრიპის ვირუსი მუდმივად იცვლება. ჯანმოს ექსპერტები შტამების ახალ შემადგენლობას წელიწადში ორჯერ გვირჩევენ — ერთხელ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროსთვის და ერთხელ სამხრეთ ნახევარსფეროსთვის.
- ყველა ვაქცინა ნემსით არ კეთდება. არსებობს პოლიომიელიტის, როტავირუსისა და ქოლერის ორალური ვაქცინები, გრიპის ერთ-ერთი სახის ვაქცინა კი ცხვირში ისხურება.
- ბევრი ვაქცინა ქარხნიდან კლინიკამდე სიცივეში, ჩვეულებრივ 2-დან 8 °C-მდე ტემპერატურაზე, უნდა ინახებოდეს. მაცივრების, თერმოყუთებისა და საყინულეების ამ ჯაჭვს ცივი ჯაჭვი ეწოდება და მისი შენარჩუნება მიუვალ რაიონებში გლობალური იმუნიზაციის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გამოწვევაა.
- ვაქცინები ცხოველებსაც იცავს. ევროპის ნაწილში თვითმფრინავებიდან გარეული მელიებისთვის ჩამოყრილმა ვაქცინიანმა სატყუარებმა რამდენიმე ქვეყანაში მელიების ცოფის აღმოფხვრას შეუწყო ხელი.
რატომ არის ვაქცინები დღესაც მნიშვნელოვანი
ბევრი დაავადება, რომლითაც ოდესღაც საავადმყოფოები იყო სავსე, მაგალითად, დიფთერია, ყივანახველა და წითელა, იქ, სადაც ვაქცინაციის დონე მაღალია, იშვიათი გახდა. რადგან დღეს ამ დაავადებებს ცოტა ვინმე თუ უნახავს, ადვილია დაგვავიწყდეს, რამდენად საშიში იყო ისინი. მიკრობები კი არსად გამქრალა და შეუძლიათ დაბრუნდნენ ყოველთვის, როცა მოსახლეობის იმუნიტეტი სუსტდება.
კვლევები გრძელდება ისეთი დაავადებების ვაქცინებზე, რომელთა თავიდან აცილებაც ჯერ კიდევ რთულია, მათ შორის მალარიის, ტუბერკულოზისა და აივ-ის. 2021 წელს ჯანმომ მალარიის პირველი ვაქცინა ბავშვებში ფართო გამოყენებისთვის იმ რეგიონებში გაუწია რეკომენდაცია, სადაც ეს დაავადება გავრცელებულია. ამ მიღწევას ათწლეულების შრომა დასჭირდა, რადგან მალარიის პარაზიტი ვირუსზე გაცილებით რთულია. ჯენერის ექსპერიმენტიდან, რომელშიც მწველავი ქალის ძროხის ყვავილი გამოიყენა, გენეტიკური კოდის მიხედვით კომპიუტერზე შექმნილ ვაქცინებამდე, იდეა იგივე დარჩა: ორგანიზმს წინასწარ ვასწავლოთ, რათა მზად იყოს, როცა ნამდვილი საფრთხე მოვა.
