როგორ მუშაობს საფონდო ბაზარი: აქციები, ბირჟები, კრახები და აღმავლობა

რა არის სინამდვილეში საფონდო ბაზარი

საფონდო ბაზარი, რომელსაც აქციების ბაზარსაც უწოდებენ, ერთი კონკრეტული შენობა არ არის. ეს არის მყიდველებისა და გამყიდველების მთელი ქსელი, რომლებიც აქციებით ვაჭრობენ. აქცია კომპანიის საკუთრების მცირე ნაწილია. თუ კომპანია მილიონ აქციად არის დაყოფილი და შენ მათგან ათასი გეკუთვნის, ამ ბიზნესის ერთი პროცენტის მეათედის მფლობელი ხარ და შესაბამისი წილი გეკუთვნის მის მოგებასა და ქონებაშიც.

აქციების უმეტესობა, რომლებზეც ხშირად გვესმის, საჯარო საფონდო ბირჟებზე იყიდება, მაგალითად, ნიუ-იორკის ან ლონდონის საფონდო ბირჟაზე. თუმცა ფართო გაგებით საფონდო ბაზარი მოიცავს იმ აქციებსაც, რომლებიც კერძოდ გადადის ხელიდან ხელში, მაგალითად, ახალგაზრდა კერძო კომპანიების წილებს, რომლებსაც ინვესტორებს სააქციო კრაუდფანდინგის პლატფორმების მეშვეობით ჰყიდიან. ამ ყველაფერს ერთი მარტივი იდეა აერთიანებს: ბიზნესის საკუთრება შეიძლება ერთეულებად დაიყოს, ეს ერთეულები კი შეიძლება იყიდო და გაყიდო.

რატომ ყიდიან კომპანიები აქციებს

კომპანიას, რომელსაც ზრდა სურს, ფული სჭირდება ქარხნების ასაშენებლად, თანამშრომლების დასაქირავებლად ან ახალი პროდუქტების შესაქმნელად. მას შეუძლია ეს ფული ისესხოს, რაც ნიშნავს, რომ პროცენტით უნდა დააბრუნოს, ან საკუთარი თავის ნაწილი მიჰყიდოს ინვესტორებს. აქციების გაყიდვით მიღებული ფულის დაბრუნება არასოდეს არის საჭირო. სამაგიეროდ, ახალი მფლობელები კომპანიის მართვაში ხმის უფლებას იღებენ, ჩვეულებრივ, აქციონერთა კრებებზე კენჭისყრით, და წილს მის მომავალ წარმატებაში.

რატომ ყიდულობენ ადამიანები აქციებს

აქციონერებს სარგებლის მიღება ორი ძირითადი გზით შეუძლიათ. პირველი: ზოგი კომპანია მოგების ნაწილს დივიდენდების სახით ანაწილებს, ანუ ყველა აქციონერს რეგულარულად ფულს უხდის. მეორე: თუ კომპანია უფრო ღირებული გახდება, მისი აქციების ფასი შეიძლება გაიზარდოს, და მფლობელი, რომელიც აქციას ნაყიდზე ძვირად გაყიდის, კაპიტალის ნამატს მიიღებს. არცერთი ეს სარგებელი გარანტირებული არ არის: დივიდენდები შეიძლება შემცირდეს, აქციების ფასი კი შეიძლება როგორც გაიზარდოს, ისე დაეცეს.

ყავახანებიდან კომპიუტერებამდე: მოკლე ისტორია

ადამიანები ვალებით, საქონლითა და საწარმოთა წილებით თანამედროვე ბირჟების გაჩენამდე დიდი ხნით ადრე ვაჭრობდნენ. შუა საუკუნეების იტალიური ქალაქ-სახელმწიფოებისა და ფლანდრიის ვაჭრები რეგულარულად იკრიბებოდნენ თამასუქებითა და ნედლეულით ვაჭრობისთვის, ბელგიურმა ქალაქმა ანტვერპენმა კი XVI საუკუნეში სპეციალურად აშენებული ბირჟის შენობა გახსნა.

ნიდერლანდების აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანია

თანამედროვე საფონდო ბაზრის ისტორიას, როგორც წესი, ამსტერდამიდან იწყებენ. 1602 წელს აზიასთან ვაჭრობის საწარმოებლად დაარსდა ნიდერლანდების აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანია, რომელიც ნიდერლანდური აბრევიატურით, VOC-ით არის ცნობილი. კომპანია წილებს საზოგადოებას მიჰყიდდა, ეს წილები კი სხვა ადამიანებზე შეიძლებოდა ხელახლა გაეყიდათ. VOC-ის წილებით ვაჭრობამ ამსტერდამი აქცია იმის სამშობლოდ, რასაც ხშირად პირველ თანამედროვე საფონდო ბაზარს უწოდებენ. ბევრ ინსტრუმენტს, რომლებსაც დღესაც იყენებენ, მაგალითად, აქციების კრედიტით ყიდვასა და ფასების დაცემაზე ფსონის დადებას, იქ უკვე XVII საუკუნეში მიმართავდნენ.

ლონდონი და ნიუ-იორკი

ლონდონში საფონდო ბროკერებს ოფიციალურ სამეფო ბირჟაზე არ სწყალობდნენ, ნაწილობრივ მათი უხეში მანერების გამო, ამიტომ ისინი ყავახანებში იკრიბებოდნენ. ერთ-ერთი მათგანი, „ჯონათანის ყავახანა“, ვაჭართა მუდმივ შესაკრებ ადგილად იქცა, ამ არაფორმალური ბაზრიდან კი საბოლოოდ ლონდონის საფონდო ბირჟა წარმოიშვა.

ატლანტის ოკეანის მეორე მხარეს, 1792 წელს, 24 ბროკერისგან შემდგარმა ჯგუფმა ხელი მოაწერა ბატონვუდის შეთანხმებას, რომელსაც სახელი ნიუ-იორკში, უოლ-სტრიტზე მდგარი ჭადრის (ინგლისურად buttonwood) მიხედვით ეწოდა: გადმოცემის თანახმად, ბროკერები სწორედ მის ქვეშ იკრიბებოდნენ. შეთანხმებამ ვაჭრობის საერთო წესები დაადგინა და ნიუ-იორკის საფონდო ბირჟის სათავედ ითვლება.

ტიკერის ლენტიდან ელექტრონულ ვაჭრობამდე

დიდი ხნის განმავლობაში ფასებს ხალხით სავსე სავაჭრო დარბაზებში ყვირილით აცხადებდნენ. ამ სისტემას ხმამაღალ ვაჭრობას უწოდებენ. 1860-იანი წლების ბოლოდან საბირჟო ტიკერი, მანქანა, რომელიც ფასებს გრძელ ქაღალდის ლენტზე ბეჭდავდა, გარიგებების შესახებ ცნობებს შორეულ ოფისებს აწვდიდა. სწორედ ამიტომ კომპანიების მოკლე აღნიშვნებს, მაგალითად, AAPL-ს Apple-ისთვის, დღემდე ტიკერებს უწოდებენ. 1971 წელს გაიხსნა Nasdaq — მსოფლიოში პირველი ელექტრონული საფონდო ბაზარი, დღეს კი მსოფლიოში თითქმის მთელ ვაჭრობას კომპიუტერები აწარმოებენ, რომლებიც ყიდვისა და გაყიდვის განაცხადებს წამის უმცირეს მონაკვეთებში ერთმანეთს უწყვილებენ.

როგორ ყალიბდება ფასები

აქციის ფასს არც კომპანია ადგენს და არც მთავრობა. მას მიწოდება და მოთხოვნა განსაზღვრავს: ეს არის ფასი, რომელზეც ბოლო მყიდველი და გამყიდველი შეთანხმდნენ.

ყიდვისა და გაყიდვის ფასები და განაცხადები

ნებისმიერ მომენტში ზოგს აქციის ყიდვა სურს და ასახელებს უმაღლეს ფასს, რომლის გადახდასაც თანახმაა. მას ყიდვის ფასს, ანუ bid-ს, უწოდებენ. სხვებს გაყიდვა სურთ და ასახელებენ უდაბლეს ფასს, რომელსაც დათანხმდებიან. ეს გაყიდვის ფასია, ანუ ask. ბირჟა ყველა ამ შეთავაზებას განაცხადების წიგნში ინახავს. როცა ყიდვისა და გაყიდვის ფასები ერთმანეთს ემთხვევა, გარიგება იდება. საბაზრო განაცხადი ნიშნავს: „იყიდე ან გაყიდე ახლავე, საუკეთესო ხელმისაწვდომ ფასად“, ლიმიტური განაცხადი კი — „დადე გარიგება მხოლოდ ამ ან უკეთეს ფასად“.

რა ამოძრავებს ფასებს

ფასები იცვლება, როცა ადამიანების მოლოდინები იცვლება. ცნობამ, რომ კომპანიამ მოსალოდნელზე მეტი გამოიმუშავა, პოპულარული პროდუქტი გამოუშვა ან დიდი კონტრაქტი მოიგო, შეიძლება მეტ ადამიანს გაუჩინოს ყიდვის სურვილი. სკანდალმა, წარუმატებელმა პროდუქტმა ან ზოგადად ეკონომიკაზე შეშფოთებამ შეიძლება მეტ ადამიანს გაუჩინოს გაყიდვის სურვილი. რადგან ინვესტორები მომავლის გამოცნობას ცდილობენ, ფასები ხშირად უფრო იმაზე რეაგირებს, რაც ადამიანების აზრით მოხდება, ვიდრე იმაზე, რაც უკვე მოხდა.

პირველადი და მეორადი ბაზრები

როცა კომპანია ახალ აქციებს საზოგადოებას პირველად ჰყიდის, ამას პირველად საჯარო შეთავაზებას, ანუ IPO-ს, უწოდებენ, და ის პირველად ბაზარზე ხდება. ფული კომპანიას ერიცხება. ამის შემდეგ ინვესტორები ამ აქციებით ერთმანეთში მეორად ბაზარზე ვაჭრობენ. ყოველდღიური ვაჭრობის უმეტესი ნაწილი მეორადია: როცა ერთი ინვესტორი აქციას მეორისგან ყიდულობს, თავად კომპანია ამ გარიგებიდან არაფერს იღებს, თუმცა აქციების ჯანსაღი ფასი მას მომავალში ფულის მოზიდვას მაინც უადვილებს.

ბაზრის გაზომვა: ინდექსები და დიდი რიცხვები

რადგან ერთდროულად ათასობით კომპანიის აქციებით ვაჭრობენ, საერთო სურათის დასანახად ადამიანები საფონდო ინდექსებს იყენებენ. ინდექსი აქციების შერჩეული ჯგუფის ფასებს ადევნებს თვალს და მათ ერთ რიცხვად აერთიანებს.

• დოუ-ჯონსის სამრეწველო ინდექსი, რომელიც პირველად 1896 წელს ჟურნალისტმა ჩარლზ დოუმ გამოაქვეყნა, ერთ-ერთი უძველესი ინდექსია. თავდაპირველად ის 12 კომპანიას მოიცავდა, დღეს კი 30 მსხვილ ამერიკულ ფირმას აერთიანებს.
• S&P 500 აშშ-ში წარმოდგენილი დაახლოებით 500 უმსხვილესი კომპანიის აქციებს ადევნებს თვალს და ფართოდ გამოიყენება მთლიანად ამერიკული ბაზრის საზომად.
• სხვა ცნობილ ინდექსებს შორისაა FTSE 100 ლონდონში, Nikkei 225 ტოკიოში და DAX ფრანკფურტში.

კომპანიის ღირებულებას ბაზარზე მის საბაზრო კაპიტალიზაციას უწოდებენ. მისი გამოთვლა მარტივია: აქციის ფასი მრავლდება არსებული აქციების რაოდენობაზე. კომპანიას, რომელსაც 100 მილიონი აქცია აქვს და თითოეული 50 დოლარი ღირს, 5 მილიარდი დოლარის საბაზრო კაპიტალიზაცია აქვს. ნიუ-იორკის საფონდო ბირჟა და Nasdaq, ორივე ნიუ-იორკში, მათზე წარმოდგენილი კომპანიების ჯამური ღირებულებით მსოფლიოს ორი უდიდესი ბირჟაა.

ხარები და დათვები

ფასების ზრდის ხანგრძლივ პერიოდს „ხარის“ ბაზარს უწოდებენ, ფასების ვარდნის ხანგრძლივ პერიოდს კი — „დათვის“ ბაზარს. ამის დასამახსოვრებლად ხშირად ამბობენ, რომ ხარი თავდასხმისას რქებით ქვემოდან ზემოთ ურტყამს, დათვი კი თათებს ზემოდან ქვემოთ იქნევს. ხარების ქანდაკებები რამდენიმე ბირჟასთან დგას, უოლ-სტრიტთან ახლოს მდგარი ბრინჯაოს „მოიერიშე ხარი“ კი ცნობილ ტურისტულ ღირსშესანიშნაობად იქცა.

აღმავლობა, ბუშტები და კრახები

რადგან ფასები ადამიანთა მოლოდინებზეა დამოკიდებული, ბაზრები ზოგჯერ უკიდურესობებში ვარდება. როცა აღფრთოვანება ფასებს გაცილებით მაღლა სწევს, ვიდრე კომპანიებს რეალურად შეუძლიათ გამოიმუშაონ, ბუშტზე ლაპარაკობენ. როცა ბუშტი სკდება, ფასები შეიძლება ძალიან სწრაფად დაეცეს.

ცნობილი კრახები

• სამხრეთის ზღვის ბუშტი (1720): ბრიტანული სამხრეთის ზღვის კომპანიის აქციები სავაჭრო სიმდიდრის დაპირებებზე ცაში აიჭრა, შემდეგ კი ჩამოიშალა და მრავალი ინვესტორი გააკოტრა.
• 1929 წლის კრახი უოლ-სტრიტზე: წლების განმავლობაში სწრაფი ზრდის შემდეგ, როცა აქციებს ხშირად ნასესხები ფულით ყიდულობდნენ, ამერიკული აქციების ფასები 1929 წლის ოქტომბერში ჩამოიშალა. კრახს დიდი დეპრესია მოჰყვა — XX საუკუნის ყველაზე მძიმე ეკონომიკური ვარდნა.
• შავი ორშაბათი (1987): 1987 წლის 19 ოქტომბერს დოუ-ჯონსის სამრეწველო ინდექსი ერთ დღეში 22 პროცენტზე მეტით დაეცა, რაც დღემდე ერთდღიანი პროცენტული ვარდნის რეკორდია მის ისტორიაში.
• დოტკომების ბუშტი (დაახლოებით 2000 წელი): 1990-იანი წლების ბოლოს ბევრი ინტერნეტკომპანიის აქციების ფასი უზარმაზრად გაიზარდა, შემდეგ კი მკვეთრად დაეცა, როცა გაირკვა, რომ ამ კომპანიებიდან ბევრი მოგებას არ იღებდა.
• 2008 წლის ფინანსური კრიზისი: აშშ-ში სარისკო იპოთეკურ სესხებთან დაკავშირებული პრობლემები მთელი მსოფლიოს ბანკებს მოედო, საფონდო ბაზრები კი მკვეთრად დაეცა.

მიღებული გაკვეთილები

ყოველ კრიზისს ახალი წესები მოჰყვა. 1929 წლის შემდეგ, 1934 წელს, აშშ-მა შექმნა ფასიანი ქაღალდებისა და ბირჟების კომისია, რათა ბაზრებისთვის ზედამხედველობა გაეწია და კომპანიებს პატიოსანი ინფორმაციის გამოქვეყნება დაევალდებულებინა. 1987 წლის შემდეგ ბირჟებმა შემოიღეს „ამომრთველები“ (circuit breakers) — ვაჭრობის ავტომატური შეჩერება, როცა ფასები ზედმეტად სწრაფად ეცემა, რათა ადამიანებს დამშვიდების დრო მიეცეთ. ისტორია ისიც აჩვენებს, რომ ბაზრები წარსული კრახების შემდეგ აღდგა, თუმცა აღდგენას ზოგჯერ მრავალი წელი დასჭირდა.

წესები, რომლებიც ბაზარს სამართლიანს ხდის

საფონდო ბაზარი მხოლოდ მაშინ მუშაობს, როცა ადამიანები მას ენდობიან. ამიტომ ქვეყნების უმეტესობაში არსებობს მარეგულირებელი, რომელიც ვაჭრობას აკონტროლებს. ბირჟაზე წარმოდგენილი კომპანიები ვალდებული არიან, რეგულარულად გამოაქვეყნონ ფინანსური ანგარიშები, რათა ყველა ინვესტორმა ერთი და იგივე ძირითადი ფაქტები დაინახოს.

ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წესი კრძალავს ინსაიდერულ ვაჭრობას: აქციების ყიდვას ან გაყიდვას ისეთი მნიშვნელოვანი საიდუმლო ინფორმაციის გამოყენებით, რომელიც საზოგადოებას არ აქვს, მაგალითად, კომპანიის შესყიდვის შესახებ მის გამოცხადებამდე ცოდნით. ასევე უკანონოა ცრუ ჭორების გავრცელება ფასების ასაწევად ან დასაწევად, რასაც ბაზრით მანიპულირებას უწოდებენ. ეს წესები იმიტომ არსებობს, რომ ბაზარი, სადაც რამდენიმე ადამიანმა ფარულად სხვებზე მეტი იცის, რიგითი ინვესტორების ნდობას სწრაფად დაკარგავდა.

რატომ ეხება საფონდო ბაზარი ყველას

ისინიც კი, ვისაც ერთი აქციაც არ უყიდია, საფონდო ბაზართან არიან დაკავშირებული. ბევრი საპენსიო ფონდი, რომელიც ადამიანებს პენსიაზე გასვლის შემდეგ შემოსავალს უხდის, თავისი ფულის ნაწილს აქციებში აბანდებს. უნივერსიტეტები, საქველმოქმედო ორგანიზაციები და სადაზღვევო კომპანიები ხშირად იმავეს აკეთებენ. როცა აქციების ფასები იზრდება ან ეცემა, ამ დანაზოგების ღირებულებაც იცვლება.

ბაზარი ეკონომიკას იმის გადაწყვეტაშიც ეხმარება, სად უნდა წავიდეს ფული. პერსპექტიული იდეების მქონე კომპანიებს ზრდისთვის სახსრების მოზიდვა შეუძლიათ, რამაც შეიძლება სამუშაო ადგილები და ახალი პროდუქტები შექმნას. ამავდროულად, საფონდო ბაზარი და ეკონომიკა ერთი და იგივე არ არის: აქციების ფასები შეიძლება გაიზარდოს მაშინ, როცა ბევრ ადამიანს უჭირს, ან დაეცეს მაშინ, როცა საწარმოები ჩვეულებრივ განაგრძობენ მუშაობას, რადგან ფასები მომავლის მოლოდინებს ასახავს.

რისკი და დივერსიფიკაცია

ყოველი აქცია რისკს შეიცავს. კომპანია შეიძლება გაკოტრდეს, მისი აქციები კი სრულიად გაუფასურდეს. ერთ-ერთი იდეა, რომელსაც ეკონომისტები განსაკუთრებით უსვამენ ხაზს, არის დივერსიფიკაცია: ფულის განაწილება ბევრ სხვადასხვა კომპანიასა და დარგს შორის, რათა ერთის წარუმატებლობამ ყველაფერი არ დაანგრიოს. ამ იდეიდან წარმოიშვა ინდექსური ფონდები, რომლებიც უბრალოდ ინდექსში შემავალ ყველა აქციას ყიდულობენ. 1976 წელს ჯონ ბოგლის კომპანია Vanguard-მა რიგითი ინვესტორებისთვის ხელმისაწვდომი ერთ-ერთი პირველი ინდექსური ფონდი შექმნა, და მას შემდეგ ასეთი ფონდები ძალიან პოპულარული გახდა. დივერსიფიკაცია რისკს ამცირებს, მაგრამ მას არასოდეს სრულად არ აქრობს.

საინტერესო ფაქტები საფონდო ბაზრების შესახებ

• სიტყვა bourse, რომლითაც ბირჟას ევროპის ბევრ ენაზე აღნიშნავენ, ხშირად ვან დერ ბურსეების ოჯახს უკავშირდება, რომელთა სასტუმრო ფლამანდიურ ქალაქ ბრიუგეში გვიან შუა საუკუნეებში ვაჭრების შესაკრები ადგილი იყო.
• ოდესღაც აქციებს მორთული ქაღალდის სერტიფიკატების სახით ბეჭდავდნენ. დღეს თითქმის ყველა აქცია მხოლოდ ელექტრონული ჩანაწერის სახით არსებობს, ძველი სერტიფიკატები კი საკოლექციო ნივთებად იქცა.
• თანამედროვე სავაჭრო კომპიუტერებს განაცხადების გაგზავნა და გაუქმება წამის მემილიონედებში შეუძლიათ. ზოგი ფირმა თავის კომპიუტერებს ფიზიკურად ბირჟის სერვერებთან ახლოს ათავსებს მხოლოდ იმისთვის, რომ დროის უმცირესი ნაწილები მოიგოს.
• ბევრი ბირჟა ყოველდღე ცერემონიით იხსნება და იხურება, მაგალითად, ნიუ-იორკის საფონდო ბირჟაზე ვაჭრობის დაწყებასა და დასრულებას ზარის დარეკვით აცხადებენ.
• ზოგ ქვეყანაში ახალგაზრდა, მზარდი კომპანიებისთვის მცირე ბირჟებიც არსებობს, სადაც წესები ძირითად ბაზრებთან შედარებით უფრო მსუბუქია.

საფონდო ბაზარი სასტუმროებსა და ყავახანებში შეკრებილი ვაჭრებით დაიწყო და მილიონობით ადამიანის დამაკავშირებელ გლობალურ სისტემად იქცა. იმის გაგება, თუ როგორ მუშაობს ის, დაწყებული ერთი აქციის ფასის ჩამოყალიბებიდან და დამთავრებული იმით, თუ რატომ იშლება ზოგჯერ მთელი ბაზრები, ეკონომიკის შესახებ ბევრი სიახლის გააზრებაში გეხმარება. ეს სტატია მხოლოდ საგანმანათლებლო მიზნით არის დაწერილი და არ წარმოადგენს რჩევას რაიმე ინვესტიციის ყიდვის ან გაყიდვის შესახებ.