წმინდა ანტონის ცდუნება: დალის არამდგრადი გოლიათები

პატარა წმინდანი უზარმაზარი მსვლელობის წინაშე

დაჩოქილი ადამიანი ჯვარს მაღლა სწევს, მისკენ კი ცხენი და სპილოები მოდიან — წარმოუდგენლად გრძელ, წვრილ ფეხებზე აღმართული არსებები. ზომათა სხვაობა დაპირისპირებას დამთრგუნველს ხდის ჯერ კიდევ მანამდე, სანამ ცალკეულ სიმბოლოს ამოვიცნობთ. 1946 წლის „წმინდა ანტონის ცდუნებაში“ სალვადორ დალი ტრადიციულ ქრისტიანულ სიუჟეტს საკუთარი სამყაროს არამდგრად ანატომიასთან აერთიანებს. წმინდანი ფიზიკურად დაუცველი ჩანს, მაგრამ მისი აწეული ხელი წინააღმდეგობის მკაფიო მოქმედებას ქმნის. სწორედ ამ მცირე ჟესტის წყალობით ჩანს, რომ სურათი მხოლოდ უცნაური არსებების აღლუმი არ არის: მასში ორი მხარის დაპირისპირება ვითარდება.

ზეთის საღებავით ტილოზე შესრულებული ნამუშევარი ბრიუსელში, ბელგიის სახვითი ხელოვნების სამეფო მუზეუმების კოლექციაშია. მუზეუმის ჩანაწერის მიხედვით, მისი ზომაა 89,5 × 119,5 სანტიმეტრი. ჰორიზონტალური ფორმატი მოახლოებულ არსებებს გვერდიგვერდ გაშლის საშუალებას აძლევს, მათი დაგრძელებული ფეხები კი ამ სიგანეს უჩვეულო სიმაღლის განცდად აქცევს. ამიტომ კომპოზიციაში ერთდროულად ორი მიმართულება მუშაობს: მსვლელობა წმინდანისკენ მოძრაობს, ხოლო მზერა ფეხებიდან სხეულებსა და ტვირთზე ზევით ადის. ტილოს ფორმატი ამ მოძრაობებს ერთ საერთო სივრცეში აერთიანებს.

რომელი ანტონის ცდუნებაა გამოსახული?

სიუჟეტი ანტონ დიდს ეხება — ეგვიპტელ ქრისტიან ასკეტს, რომლის სახელიც უდაბნოსა და მონაზვნობის ადრეულ ისტორიას უკავშირდება. იგი ანტონ პადუელში არ უნდა აგვერიოს. ცდუნებებთან მისი ბრძოლის შესახებ მონათხრობები შემდგომ მწერლებსა და მხატვრებს სულიერი კონფლიქტის გამოსახვის საფუძველს აძლევდა. უდაბნო ერთდროულად საზოგადოებისგან განმარტოების ადგილიც იყო და გარემოც, სადაც სურვილები და შემაშინებელი ხილვები განსაკუთრებით მწვავედ შეიძლებოდა განცდილიყო. ასე რომ, ამ სიუჟეტში მარტოობა ავტომატურად სიმშვიდეს არ ნიშნავს: გარესამყაროსგან მოშორება შინაგანი ბრძოლის დასრულებას ვერ უზრუნველყოფს.

ადრეულ გამოსახულებებში ამ თემას ხშირად გროტესკული არსებები და მაცდური ფიგურები ახლდა. დალი ინარჩუნებს მთავარ დაპირისპირებას — წინააღმდეგობის გამწევ წმინდანსა და მასზე მომავალ სანახაობას — მაგრამ მას თავისებურ აგებულებას აძლევს. მისი არსებები მხოლოდ უცნაურად კი არ გამოიყურება; თითქოს საკუთარ სხეულებსაც ვერ უნდა იკავებდეს. ამიტომ წმინდანის წინაშე დასმულ გამოწვევას მაყურებლისთვის მეორე გამოწვევაც ემატება: როგორ შეიძლება ფიზიკური სამყარო ასე იყოს მოწყობილი? მხატვარი სულიერ დაძაბულობას იმ საყრდენების მიმართ ეჭვთან აერთიანებს, რომლებიც წესით სიმყარეს უნდა უზრუნველყოფდეს.

ნახატი კინოკონკურსისთვის

ნამუშევარი ალბერტ ლიუინის ფილმ „ბელ-ამის პირად საქმეებთან“ დაკავშირებული კონკურსისთვის შეიქმნა. მხატვრებს წმინდა ანტონის ცდუნების საკუთარი ვერსიების წარმოდგენა შესთავაზეს. ფილმისთვის დალის ნამუშევარი არ აურჩევიათ — შერჩეული ვერსია მაქს ერნსტს ეკუთვნოდა. ეს გარემოება ნახატს გალერეის ფერწერასა და კინოს კომერციულ სამყაროს შორის ათავსებს. მისი შექმნის მიზნის ცოდნა არ ამცირებს ტილოს მნიშვნელობას, მაგრამ გვახსენებს, რომ სურათს კონკრეტული შეკითხვისა და კონკურენციის პირობებში უნდა ეპასუხა საერთო თემისთვის და არა უბრალოდ განყენებულად წარმოეჩინა მხატვრის ფანტაზია.

კონკურსის პირობები იმასაც გვიხსნის, რატომ შეიძლებოდა ტრადიციულ რელიგიურ თემას სრულიად განსხვავებული თანამედროვე გადაწყვეტები ჰქონოდა. საერთო სიუჟეტი არც საერთო სტილს მოითხოვდა და არც მონსტრების ერთ აუცილებელ ჩამონათვალს. დალის პასუხი სივრცითი გამოგონებით იცნობა: გაწელილი საყრდენებით, ზომების მკვეთრი სხვაობითა და ღია პეიზაჟში თითქმის თეატრალურად გამოჩენილი მსვლელობით. თემის შენარჩუნებისას მხატვარს შეეძლო თავად დაპირისპირების ფორმა შეეცვალა. ამიტომ ნამუშევრის ორიგინალურობა მხოლოდ უჩვეულო არსებებში კი არა, მათსა და წმინდანს შორის აგებულ ურთიერთობაშიც უნდა ვეძებოთ.

რას გვიჩვენებს წინა პლანი

ანტონი ქვედა მარცხენა ნაწილშია დაჩოქილი და მოახლოებულ არსებებს ჯვარს უშვერს. მის გვერდით თავის ქალა დევს. მიწასთან სიახლოვე ჟესტზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია: ადამიანის სხეულს უზარმაზარი მსვლელობის მასშტაბი შეგვიძლია შევადაროთ. სურათი სულიერ წინააღმდეგობას ისეთ შეხვედრად აქცევს, რომლის ფიზიკური უთანასწორობაც მაშინვე ჩანს. ადამიანის მცირე ზომა მხოლოდ სიმაღლის საზომი არ არის; ის მაყურებლისთვის გასაგებ სხეულებრივ მდგომარეობასაც გვაძლევს. ზუსტად ვიცით, რამდენად ახლოს არის წმინდანი მიწასთან და რამდენად მაღლაა ის, რასაც უპირისპირდება.

თავის ქალა მოკვდაობასა და მიწიერი სიცოცხლის საზღვრებზე დაფიქრების ხანგრძლივ მხატვრულ ტრადიციას უკავშირდება. აქ მისი განხილვა შეიძლება წმინდანის მწირ გარემოსა და ცხოველების მდიდრული ტვირთის ფონზე. ასეთი ინტერპრეტაცია ხილულ კონტრასტებს ეყრდნობა და არ გვაიძულებს ვივარაუდოთ, რომ ყველა პატარა ნივთს ერთი განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რომელიც მთელ ნახატს საბოლოოდ ხსნის. გარემოს სიმწირე და ტვირთის სიჭარბე ერთმანეთის შეფასების საშუალებას იძლევა. თავის ქალა ამ ურთიერთობაში მონაწილეობს, თუმცა დანარჩენი კომპოზიციისგან მოწყვეტილი პასუხების გასაღებად არ იქცევა.

ცხენი და სპილოები

მსვლელობას ყალყზე შემდგარი ცხენი მიუძღვის, მას სხვადასხვა ტვირთით დატვირთული სპილოები მოსდევს. ცხენის აწეული სხეული მოახლოებას ენერგიულ დასაწყისს აძლევს, სპილოები კი მას გაგრძელებად აქცევს. ამიტომ წმინდანს მხოლოდ ერთი მოწინააღმდეგე არ უპირისპირდება. მაღლა აწეული სხეულები და წვრილი ფეხები არსებებსა და მიწას შორის დიდ თავისუფალ მონაკვეთებს ტოვებს. ამ სივრცეების გამო მაყურებელი ერთდროულად ხედავს როგორც მოახლოებული მსვლელობის ძალას, ისე მის უჩვეულო საყრდენებს. ცხოველების რაოდენობასთან ერთად იზრდება არა მხოლოდ სანახაობა, არამედ სივრცითი დაძაბულობაც.

ცარიელი სივრცე შემთხვევითი ფონი არ არის. თვალი ელის, რომ დიდი სხეული მყარ საყრდენს დაეყრდნობა, აქ კი ფეხები თითქმის გაწყვეტამდე დაგრძელებულს ჰგავს. არსებები ძლიერიც ჩანს და მყიფეც. საფრთხე ისეთ ანატომიაზეა დამოკიდებული, რომელიც ნახატის გარეთ ვერ იმუშავებდა. ზედაპირის დამაჯერებელი დეტალები და სხეულის დაუჯერებელი აგებულება ერთმანეთს ეწინააღმდეგება. ამ წინააღმდეგობის მოსაშორებლად მხოლოდ ცალკეული საგნის ამოცნობა საკმარისი არ არის: ცხენი და სპილო ნაცნობია, მაგრამ მათი სხეულების ტარების წესი ყოველდღიურ გამოცდილებას აღარ ემთხვევა. სურათი სწორედ ამ შეუსაბამობას ინარჩუნებს.

რას შეიძლება ნიშნავდეს ტვირთი

მსვლელობა ატარებს შიშველ ფიგურას, არქიტექტურულ ფორმებსა და ობელისკს. მათი დაკავშირება შეიძლება სხეულებრივ სურვილთან, ფუფუნებასთან, მიწიერ ძალაუფლებასა და გარეგნულ ბრწყინვალებასთან. წმინდანზე მაღლა განლაგებული ეს ფორმები ერთდროულად შთამბეჭდავიც ჩანს და ჩვეულებრივი ადამიანისგან დაშორებულიც. ცდუნება სანახაობად იქცევა, რომელიც ამაღლებას გვპირდება, თუმცა თავად არამდგრად საფუძველს ეყრდნობა. ეს შესაძლო განმარტება სწორედ მდებარეობიდან და ზომების სხვაობიდან გამომდინარეობს: საგნები უბრალოდ გვერდიგვერდ კი არ არის თავმოყრილი, არამედ გარკვეული ურთიერთობით უახლოვდება ქვემოთ მყოფ ადამიანს.

ასეთი ასოციაციები სასარგებლოა, თუ მათ ინტერპრეტაციებად წარმოვადგენთ და არა ხისტ წესებად. არქიტექტურა ძალაუფლების სხვადასხვა სახეს შეიძლება აღნიშნავდეს, შიშველ ფიგურას კი ყველა ნამუშევარში ზუსტად ერთნაირი მნიშვნელობა არ აქვს. ჯერ უნდა დავინახოთ, როგორ უკავშირდება ტვირთი მის მატარებელ მსვლელობას. რელიგიური სათაური კონტექსტს გვაძლევს, მაგრამ ცდუნებების მოახლოების ეფექტს კონკრეტული კომპოზიცია ქმნის. ამიტომ დასაბუთებული განხილვა სათაურსაც ითვალისწინებს და საგნების ხილულ აგებულებასაც. მხოლოდ ერთ-ერთზე დაყრდნობით შეიძლება ან სიუჟეტი დაგვეკარგოს, ან თვითონ ნახატის გადაწყვეტა დარჩეს აუხსნელი.

სინათლე, მანძილი და დაპირისპირება

ფართო პეიზაჟი და შორეული ჰორიზონტი საკმარის სივრცით წესრიგს ქმნის, რომ არსებები გარემოში განთავსებულად აღვიქვათ და არა შემთხვევით შეკრებილ ფორმებად. სინათლე ფიგურებს ერთმანეთისგან გამოყოფს, ღია ფონი კი სილუეტების გარჩევაში გვეხმარება. ფეხს, სხეულსა და შენობას მაშინაც ვცნობთ, როცა მათი დაკავშირების წესი დაუჯერებელია. სიცხადე უცნაურობას აძლიერებს: გაუგებრობა იმით არ აიხსნება, რომ საგნები ცუდად ჩანს. პირიქით, თითოეული მათგანის მკაფიოდ დანახვის შემდეგ უფრო აშკარა ხდება, რამდენად უჩვეულოა მათი საერთო აგებულება და ერთმანეთთან მიმართება.

წმინდანი და მსვლელობა თითქოს ერთ მიწაზე დგას, მაგრამ არსებობის სხვადასხვა მასშტაბს ეკუთვნის. ეფექტი ყველაფრის ერთნაირად გადიდებით არ მიიღწევა. პატარა ადამიანი, მაღლა აწეული საყრდენები და კიდევ უფრო მაღლა განლაგებული ტვირთი თანმიმდევრულ შედარებებს ქმნის. წმინდანი რომ ამოგვეღო, უზარმაზარი ზომის გაზომვა გაგვიჭირდებოდა. მისი სხეული გარემოსთან დაკავშირების გასაგებ წერტილად გვემსახურება: შეგვიძლია მისი პოზა წარმოვიდგინოთ და შემდეგ ამ პოზას შევადაროთ, რამდენად შორს არის მისგან ცხოველების სხეულები. ზომათა თანაფარდობა სურათის დრამატულ მოქმედებაში უშუალოდ მონაწილეობს.

როგორ იცვლება მოტივი სხვადასხვა ნახატში

დაგრძელებული სპილო 1948 წლის „სპილოებშიც“ გვხვდება. შედარება აჩვენებს, როგორ იცვლის განმეორებადი ფორმა თავის როლს. მოგვიანო ტილოზე მთავარი შეხვედრა თავად ცხოველებს შორისაა; აქ ისინი კონკრეტული ადამიანისაკენ მიმავალ მსვლელობასა და სახელდებულ რელიგიურ ბრძოლაში მონაწილეობს. საერთო გარეგნობა ერთნაირ მოქმედებას არ ნიშნავს. სურათში ვისთან არის სპილო დაკავშირებული, რა გარემოში დგას და საით მოძრაობს — ეს გარემოებები მისი გავლენის ნაწილია. ამიტომ ერთი ნახატის განმარტებას მეორეზე ავტომატურად ვერ გადავიტანთ, თუნდაც ფორმები მაშინვე ნაცნობად მოგვეჩვენოს.

1937 წლის „გედებში, რომლებიც სპილოებად ირეკლებიან“, სპილო სრულიად სხვა გზით ჩნდება: გედები, ხეები და წყალი ორმაგ გამოსახულებას წარმოქმნის. ეს ოპტიკური გარდაქმნა 1946 წლის გრძელფეხება არსებებში არ უნდა აგვერიოს. ორივე ამოცნობას არღვევს, მაგრამ ერთი ძირითადად ანარეკლს ეყრდნობა, მეორე — სიმძიმისა და საყრდენის წინააღმდეგობას. განსხვავება მნიშვნელოვანია მაყურებლის მოქმედებისთვისაც: ერთ შემთხვევაში ფორმების ხელახლა დაჯგუფება გვჭირდება, მეორეში კი უკვე ამოცნობილი სხეულის არამდგრად აგებულებას ვაკვირდებით. დალის ხერხები საერთო თემის ფარგლებში ერთფეროვანი არ ხდება.

სიურრეალიზმსა და გვიანდელ რელიგიურ ფერწერას შორის

ნახატს ხშირად დალის მოგვიანო კლასიკური და რელიგიური მიმართულების წინამორბედად განიხილავენ. იგი წინ უსწრებს 1951 წლის „ჯვრის წმინდა იოანეს ქრისტეს“. შედარება სივრცითი მოულოდნელობის უწყვეტობას გვიჩვენებს ისე, რომ თემისა და განწყობის ცვლილებას არ აუქმებს. ორივე სურათში ადამიანის ფიგურა სივრცესთან ისეთ ურთიერთობაშია, რომელსაც ჩვეულებრივი დაკვირვება ვერ მოგვცემდა. თუმცა ერთში ხმაურიანი მსვლელობა და დაპირისპირებაა, მეორეში კი უფრო მშვიდი, უჩვეულო ხედვის წერტილით აგებული წარმოდგენა. მსგავსებაც და განსხვავებაც ერთად გვჭირდება მხატვრის განვითარების გასაგებად.

მაინც შეცდომა იქნებოდა 1946 წლის ნამუშევარი დალის რელიგიასა და მეცნიერებაზე ყველა გვიანდელი აზრის დასრულებულ გამოხატულებად მიგვეჩნია. მხატვრის განვითარება სწორი ხაზი არ არის, სადაც თითოეული სურათი მხოლოდ მომდევნოს ამზადებს. ამ ტილოს თავისი გარემოებები, ფორმის ამოცანები და დრამატული აგებულება აქვს, მათ შორის კონკურსი, რომლისთვისაც შეიქმნა. მოგვიანო ნამუშევრებთან კავშირი მის დამოუკიდებელ მნიშვნელობას არ აუქმებს. პირიქით, საკუთარი კონტექსტის გათვალისწინება გვეხმარება დავინახოთ, რა ამოცანას წყვეტდა დალი სწორედ აქ და რატომ არ შეიძლება ეს ამოცანა მომავალი შემოქმედების უბრალო შესავლად შევამციროთ.

რა რჩება სიმბოლოების ამოცნობის შემდეგ

ანტონის, ჯვრის, თავის ქალის ან ობელისკის ამოცნობა მხოლოდ დასაწყისია. ნახატის ძალას მათ შორის ურთიერთობები ქმნის: დაბალი და მაღალი, მწირი და მდიდრული, მოწყვლადი და დამთრგუნველი, მძიმე და თითქმის უსაყრდენო. ეს შედარებები წმინდანის ისტორიის უცოდინარი მაყურებლისთვისაც ხელმისაწვდომია. ისტორიული ცოდნა დაპირისპირებას აზუსტებს, მაგრამ ყურებას ვერ ცვლის. სწორედ ამიტომ შეიძლება სიუჟეტის განმარტება ვიცოდეთ და მაინც გვჭირდებოდეს სურათთან დაბრუნება — რათა დავინახოთ, როგორ იქცევა ეს სიუჟეტი ფერების, ფორმების, მდებარეობისა და მანძილების კონკრეტულ ურთიერთობად, რომელიც მხოლოდ სიტყვიერი აღწერით სრულად ვერ გადმოიცემა.

მთავარი კითხვა ისაა, როგორ შეიძლება წინააღმდეგობამ გაუძლოს სანახაობას, რომელიც მის დასათრგუნად არის აგებული. დალი ჩვეულებრივ ფიზიკურ პასუხს არ იძლევა, რადგან თვითონ სანახაობაც ფიზიკის წესებს ეწინააღმდეგება. სანაცვლოდ, მცირე ჟესტს უზარმაზარ ვიზუალურ კონსტრუქციას უპირისპირებს. ეს გადაუწყვეტელი უთანასწორობა ნახატს მაშინაც აცოცხლებს, როცა ცალკეული მოტივები უკვე კარგად გვეცნობა. შეგვიძლია ყველა საგანს სახელი დავარქვათ, მაგრამ კვლავ ვიკითხოთ, რას აკეთებს პატარა, მიწასთან ახლოს მყოფი ფიგურა იმ ძალის წინაშე, რომლის სიმდიდრეცა და არამდგრადობაც ერთდროულად არის ნაჩვენები.