სპილოები: დალის შეუძლებელი წონასწორობა

მძიმე ცხოველები თითქმის უწონო ფეხებზე

ღია პეიზაჟში ორი სპილო ერთმანეთისკენ არის მიბრუნებული; მათი მასიური სხეულები უჩვეულოდ გრძელ და წვრილ ფეხებზე დგას. ზემოთ ობელისკისმაგვარი ტვირთია, პატარა ადამიანების ფიგურები კი ცხოველების სიმაღლეს კიდევ უფრო დაუჯერებელს ხდის. 1948 წლის ნახატში, რომელიც „სპილოების“ სახელით არის ცნობილი, სალვადორ დალი ისეთ წინააღმდეგობას აჩენს, რომელსაც ჩვეულებრივი ხედვა ვერ წყვეტს: ყველაფერი სიმძიმეზე მიგვანიშნებს, მაგრამ თითქმის არაფერი ჩანს ამ სიმძიმის შესაკავებლად საკმარისი. ერთი ნაწილი ძალას გვიჩვენებს, მეორე კი ამ ძალისთვის აუცილებელ საყრდენს ეჭვქვეშ აყენებს. სწორედ მათი ერთობლიობა ქმნის ნამუშევრის პირველ, დაუვიწყარ ეფექტს.

ნახატს მაშინვე ვცნობთ, მაგრამ ამოცნობა ახსნას არ ნიშნავს. სპილო ჩვეულებრივ ფიზიკურ ძალასა და მიწასთან მყარ კავშირს გვახსენებს. დალი ნაცნობი სხეულის საკმარის ნიშნებს ინარჩუნებს, რომ ეს ასოციაცია არ გაქრეს, შემდეგ კი ჩვეულებრივ ფეხებს სხვა ტიპის საყრდენებით ცვლის. გამოსახულება იმიტომ მუშაობს, რომ მაყურებელი სიმყარეს მაშინაც ელის, როცა მისი აუცილებელი პირობები უკვე დარღვეულია. სპილოს ნაცნობი სხეული ძველ მოლოდინს აცოცხლებს, წვრილი ფეხები კი ამ მოლოდინს არ ამართლებს. ამიტომ უცნაურობა მხოლოდ ცხოველის უჩვეულო გარეგნობაში არ არის: იგი ჩვენს გამოცდილებასა და დანახულ აგებულებას შორის ჩნდება.

ცნობილი სათაური და კატალოგის ჩანაწერი

დალის ფონდი 1948 წლის ტილოს აღრიცხავს სახელწოდებით „პროექტი „როგორც გენებოთ“-სთვის“, ნომრით P 640. კატალოგის ჩანაწერში მითითებულია ზეთის საღებავი, ტილო, ზომა 49 × 60 სანტიმეტრი და კერძო კოლექცია. ხელმოწერა რომსა და 1948 წელსაც ასახელებს. ეს დეტალები გავრცელებულ გამოსახულებას კონკრეტულ ისტორიულ საგანთან აკავშირებს. როცა ერთი ნახატი მრავალი რეპროდუქციით გვხვდება, სწორედ ასეთი ჩანაწერი გვაძლევს საშუალებას, ვისაუბროთ განსაზღვრულ ნამუშევარზე და არა მხოლოდ ზოგადად ცნობილ მოტივზე. სათაურის მიღმა მნიშვნელოვანია მასალა, თარიღი და ის მონაცემები, რომლებიც ტილოს იდენტიფიცირებაში გვეხმარება.

კატალოგური სახელწოდება გვახსენებს, რომ პოპულარული სათაური ნამუშევრის შექმნისა და გამოყენების მთელ ისტორიას ყოველთვის ვერ გადმოსცემს. ამ შემთხვევაში იგი დალის დამოუკიდებელი დაზგური ფერწერის მიღმა საქმიანობასაც უკავშირდება. ჩანაწერის ბიბლიოგრაფიაში შექსპირის „როგორც გენებოთ“-ს გამოცემები გვხვდება, რაც ლიტერატურულ გამოცემასთან დოკუმენტირებულ კავშირს ქმნის. ასეთი კავშირი მხოლოდ ვარაუდს აღარ ეყრდნობა. ეს არ ნიშნავს, რომ ნახატის ყველა დეტალს პიესის ერთ კონკრეტულ ეპიზოდს უნდა შევუსაბამოთ; უფრო ზუსტად გვიჩვენებს, რა სახელითა და რა ისტორიულ გარემოში არის ნამუშევარი აღრიცხული. სათაურის ცოდნა გამოსახულების ახლოდან განხილვას ავსებს.

როგორ იქმნება უზარმაზარი მასშტაბი

სპილოები სცენის ორ მხარეს დგას და ცენტრალური სივრცისკენ არის მიბრუნებული. ფეხები ტილოს სიმაღლის დიდ ნაწილს გასდევს, სხეულები და ტვირთი კი მაღლა რჩება. დაბალი ჰორიზონტის გამო ცას ფართო ფონის როლი აქვს. ამ ღია სივრცეში წვრილი კიდურების დანახვა ადვილია და მათი უგულებელყოფა — რთული. გარემოს აგებულება სწორედ იმას გამოყოფს, რაც სხეულის სიმყარეში ეჭვს გვიჩენს. მაყურებელი ფეხს ქვემოდან ზემოთ აყოლებს მზერას და მთელი ამ მანძილის განმავლობაში ელოდება უფრო მყარ საყრდენს. ნაცვლად ამისა, იმავე სიფრიფანა აგებულების გაგრძელებას ხედავს, ვიდრე მძიმე სხეულამდე მივა.

მიწასთან ახლოს მყოფი პატარა ადამიანები გასაგებ საზომს გვაძლევს. მათ გარეშე ცხოველების ანატომია კვლავ უცნაური იქნებოდა, მაგრამ სიმაღლეს ნაცნობ მასშტაბთან ნაკლებად მჭიდრო კავშირი ექნებოდა. შედარებით ხან ნაცნობ არსებებს ვხედავთ, ხან კი უზარმაზარ კონსტრუქციებს, რომლებიც ქვემოთ მყოფ ადამიანებს დაჰყურებს. ეფექტი მარტო იმაზე არ არის დამოკიდებული, რამდენად დიდი ჩანს სპილო ტილოზე. მნიშვნელოვანია ისიც, რას ვუდარებთ მას. პატარა ფიგურების არსებობა ცხოველების ზომას ადამიანის სხეულის გამოცდილებას უკავშირებს და სურათის სივრცეს ისეთი სიმაღლის განცდას აძლევს, რომელსაც მხოლოდ ცალკე მდგომი ცხოველი ვერ შექმნიდა.

რატომ არის სიცარიელე მნიშვნელოვანი

დალის მრავალ გადატვირთულ კომპოზიციასთან შედარებით, აქ დიდი მონაკვეთები თითქმის ცარიელია. ეს გააზრებული გადაწყვეტაა და არა აგებულების ნაკლებობა. სხეულებს, ფეხებსა და ტვირთს შორის წინააღმდეგობა გამოკვეთილია; სხვა დეტალები ყურადღებას ნაკლებად იტაცებს. შეგვიძლია საყრდენს მიწამდე გავყვეთ და შევნიშნოთ, რამდენი სივრცე რჩება მძიმე ფორმების ქვემოთ. ამ თვალსაზრისით, სიცარიელე ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც დახატული საგნები. იგი მათ ურთიერთობას წაკითხვადს ხდის და არ გვაძლევს საშუალებას, მთავარი შეუსაბამობა უამრავ სხვა მოტივში დავკარგოთ. ნაკლები საგანი აქ უფრო მკაფიო ვიზუალურ ამოცანას ქმნის და არა უფრო ღარიბ სურათს.

ცხოველებს შორის თავისუფალი ადგილი მათ ურთიერთმიმართულებას დრამატულ მნიშვნელობას აძლევს. ისინი დაკავშირებული ჩანს, თუმცა ერთ არსებად არ ერთიანდება. მოახლოებას, შეხვედრას თუ შეჩერებას ვიგრძნობთ, ეს შთაბეჭდილება მათ მდებარეობასა და პოზას ეფუძნება. ნახატი საკმარის თხრობით დეტალს არ გვაძლევს, რომ კონკრეტული საუბარი, მოგზაურობა ან მოვლენა დადასტურებულ ახსნად ვაქციოთ. ამიტომ შეიძლება მათი შეხვედრის ხასიათზე ვიფიქროთ, მაგრამ საკუთარი ვარაუდი ისტორიულ ცნობად არ წარმოვადგინოთ. სურათის ღია ურთიერთობა ინტერპრეტაციის საშუალებას ტოვებს და არ გვავალდებულებს ყველა მოძრაობას დასრულებული ამბავი მოვუძებნოთ.

ობელისკი და რომაული წინამორბედი

ობელისკის მატარებელ სპილოს მნიშვნელოვანი წინამორბედი აქვს რომში, სანტა-მარია-სოპრა-მინერვას წინ აღმართულ მონუმენტში. იგი ჯან ლორენცო ბერნინიმ დააპროექტა და ერკოლე ფერატამ შეასრულა; ძეგლი 1667 წელს დასრულდა. რომის ოფიციალური აღწერა ასახელებს ავტორებს და უძველესი ქვისა და სპილოს ფორმის საყრდენის კავშირს განმარტავს. ამ ისტორიული მაგალითის გათვალისწინებით, ცხოველისა და ვერტიკალური მონუმენტის ერთიანობა დალის სამყაროში სრულიად თავიდან გამოგონილ კომბინაციად აღარ გვევლინება. უფრო საინტერესო ხდება ის, თუ რა შეცვალა მხატვარმა უკვე არსებული ურთიერთობიდან და როგორ აქცია იგი განსხვავებული შთაბეჭდილების წყაროდ.

დალის სპილოები ამ ძველ კომბინაციას უკავშირდება, მაგრამ განსხვავება არსებითია. რომაულ მონუმენტში მყარი სკულპტურული სხეული ვერტიკალურ ქვას იჭერს, ნახატში კი საყრდენები თითქოს საკუთარ თავსაც ძლივს უნდა იკავებდეს. ძალასა და გამძლეობასთან დაკავშირებული მოტივი ძალის არამდგრადობაზე ფიქრის საშუალებად იქცევა. ნასესხები ფორმა ამიტომ უბრალოდ ციტატად არ რჩება. მისი ურთიერთობები იცვლება: იგივე ტვირთი სხვა ტიპის სხეულსა და ფეხებზეა დამოკიდებული. ამ ცვლილებით ძველი მოტივი ახალ კითხვას აჩენს — რამდენად საიმედოა ის სიმტკიცე, რომელსაც ცხოველის გარეგნობის მიხედვით ველით, თუ საყრდენებსაც ყურადღებით დავაკვირდებით?

სიმძიმე, სურვილი და შესაძლო მნიშვნელობები

ტვირთი შეიძლება ძალაუფლებას, ამბიციას ან სიდიადეს დავუკავშიროთ. მყიფე ფეხები ამ სიდიადეს დაუცველად წარმოაჩენს, მაღლა განლაგება კი ჩვეულებრივი ცხოვრებისგან დაშორებას გვაგრძნობინებს. ასეთი ინტერპრეტაციები მასისა და საყრდენის ხილულ წინააღმდეგობას ეყრდნობა. ისინი მაინც განმარტების შესაძლებლობებად რჩება და არა დამტკიცებულ სიად, სადაც თითოეულ საგანს მხოლოდ ერთი იდეის აღნიშვნა ევალება. ამ განსხვავების დაცვით შეგვიძლია ნახატზე შინაარსიანად ვიმსჯელოთ ისე, რომ მის ღიაობას არ გავექცეთ. ფორმების ურთიერთობა ინტერპრეტაციას საფუძველს აძლევს, თუმცა მათ ნაცვლად საბოლოო სიტყვიერ პასუხს არ გვთავაზობს.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, დალის დაუდასტურებელი ციტატა არ მივაწეროთ მხოლოდ იმიტომ, რომ ექსცენტრული მხატვრისთვის შესაფერისად ჟღერს. სურათის განხილვა სიზმრებსა და სურვილზე გამოგონილი განცხადებების გარეშეც შეიძლება. აღწერა უფრო მყარ დასაწყისს გვაძლევს: რა გამოიყურება მძიმედ, რა — მყიფედ და როგორი განლაგება აჩენს მათ შორის წინააღმდეგობას? ამ კითხვებზე პასუხი კონკრეტულ კონტურებსა და პროპორციებს გვაბრუნებს. შემდეგ უკვე შეგვიძლია ვიფიქროთ, რას შეიძლება ნიშნავდეს მიღებული ეფექტი. ასეთი თანმიმდევრობით ავტორისთვის უცნობი სიტყვების მიწერის ნაცვლად იმას ვეყრდნობით, რაც ნამუშევარში ნამდვილად არის წარმოდგენილი და სხვასაც შეუძლია დაინახოს.

სხვა სპილოებს სხვა როლი აქვს

1946 წლის „წმინდა ანტონის ცდუნებაში“ გრძელფეხება სპილოები დაჩოქილი წმინდანისკენ მიმავალი მსვლელობის ნაწილია. იქ ცხოველს კონკრეტული ადამიანი და სახელდებული რელიგიური დაპირისპირება განსაზღვრავს. 1948 წლის ნახატში მთავარი შეხვედრა თავად სპილოებს შორისაა და ნაკლები თხრობითი დეტალი გვკარნახობს, როგორ გავიგოთ მათი ურთიერთობა. საერთო ფორმა სხვადასხვა კომპოზიციაში განსხვავებულ სამუშაოს ასრულებს. ამ ცვლილების დასანახად მხოლოდ ცხოველის ამოცნობა ვერ კმარა: საჭიროა გავარჩიოთ, ვისთან არის დაკავშირებული, სად მდებარეობს და რა სხვა ფორმებთან ერთად მოქმედებს იგი კონკრეტულ ტილოზე. განმეორება მნიშვნელობის უცვლელობას არ ნიშნავს.

1937 წლის „გედებში, რომლებიც სპილოებად ირეკლებიან“, სპილოები გედების, ხეებისა და მათი ანარეკლის შესაბამისობით ჩნდება. ისინი ორმაგი გამოსახულების ნაწილია და არა უბრალოდ დაგრძელებული ანატომიის მქონე ცხოველები. შედარება მოტივს ფორმულად ქცევისგან იცავს: დალი მხოლოდ გარემოს კი არ ცვლის, არამედ სპილოს გამოჩენის მექანიზმსაც. ერთ შემთხვევაში საჭიროა ფორმები სხვაგვარად დავაჯგუფოთ და მეორე ცხოველი ამოვიცნოთ; მეორეში თავიდანვე ნაცნობ ცხოველს ვხედავთ და მისი სხეულის ტარების წესით ვუცნაურდებით. ორივე ეფექტი ცნობადობაზეა დამოკიდებული, მაგრამ მაყურებელს სხვადასხვა მოქმედებას სთხოვს და განსხვავებულ კითხვას უჩენს.

როგორ ხდის სიზუსტე შეუძლებელს დამაჯერებელს

სხეულებს ვცნობთ, რადგან კონტურები და ზედაპირები ცხოველის ნაცნობ ნიშნებს ინარჩუნებს. ფეხები კი საყრდენის შეუთავსებელი სისტემის მიღებას გვთხოვს. დალის ყველა ნაწილის ერთნაირად უცნაური გახდომა არ სჭირდება. ერთ მონაკვეთში ჩვეულებრივი ნიშნების შენარჩუნება სხვაგან მომხდარ უჩვეულო ცვლილებას უფრო ძლიერს ხდის, რადგან მაყურებელი ნაწილების ერთმანეთთან დაკავშირებას ცდილობს. ნაცნობი სხეული მოლოდინს ქმნის, რომელსაც ფეხები არღვევს. თუ ყველაფერი ერთნაირად გაურკვეველი იქნებოდა, ამ კონკრეტულ წინააღმდეგობას ნაკლები ძალა ექნებოდა. ზუსტად ამოცნობილი ნაწილის არსებობა საშუალებას გვაძლევს, ცვლილება როგორც განზრახ შერჩეული განსხვავება ისე დავინახოთ.

ეს განასხვავებს შეუძლებელ სიუჟეტს დაუდევარი გამოსახვისგან. მხატვარს შეუძლია ფიზიკურად შეუძლებელი სცენა ფორმებისა და მდებარეობის ზუსტი ურთიერთობებით ააგოს. მაშინ დაუჯერებლობა შეგნებული პირობაა და არა იმის ნიშანი, რომ ავტორმა ნამდვილი სპილოს აგებულება ვერ შეისწავლა. წინააღმდეგობა მაყურებლისთვის არის შექმნილი. ამ თვალსაზრისით, რეალობასთან შეუსაბამობა ნახატის ხარვეზად ვერ ჩაითვლება ავტომატურად: ჯერ უნდა ვიკითხოთ, რა ფუნქცია აქვს მას კომპოზიციაში. აქ სწორედ ფეხების შეუსაბამობა წარმოშობს ეფექტს, რომელიც ჩვეულებრივი, დამაჯერებელი ანატომიით საერთოდ არ იარსებებდა. უცნაურობა ნამუშევრის აგების საშუალებაა და არა მისგან დამოუკიდებელი შემთხვევითი მოვლენა.

კერძო ტილო და საჯაროდ ცნობილი გამოსახულება

ფონდის ჩანაწერში აღნიშნულია გამოფენები ჰუმლებეკში 1973 წელს, ფრანკფურტში 1974 წელს და მონრეალში 1990 წელს. ამიტომ კერძო საკუთრებაში მყოფ ნამუშევარსაც შეიძლება დოკუმენტირებული საჯარო საგამოფენო ისტორია ჰქონდეს. თუმცა გავრცელებული რეპროდუქცია იმის გარანტიად არ უნდა მივიღოთ, რომ ორიგინალს რომელიმე მუზეუმში მუდმივად ვნახავთ. საკუთრება, გამოფენაში მონაწილეობა და მუდმივი ხელმისაწვდომობა ერთმანეთისგან განსხვავებული საკითხებია. მათი გარჩევით ტილოს შესახებ უფრო ზუსტად ვსაუბრობთ: შეგვიძლია დავასახელოთ ისტორიულად აღრიცხული გამოფენა ისე, რომ ამით დღევანდელი ექსპოზიციის შესახებ დაუდასტურებელი დაპირება არ გავაკეთოთ.

რეპროდუქციები ფერით, ჩამოჭრილი ნაწილებითა და წარდგენის წესით განსხვავდება, რის გამოც იდენტიფიკაციისთვის კატალოგი განსაკუთრებით გამოსადეგია. ეფექტური ციფრული ვერსია თავისთავად ტილოს ზუსტ ფერსა და ზომას არ ადასტურებს. დაკვირვებისას ისტორიული ნამუშევარი უნდა გავარჩიოთ იმისგან, როგორ ვრცელდება მისი გამოსახულება. თუ ფაქტობრივი აღწერები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება, უპირატესობა ავტორიტეტულ ჩანაწერს უნდა მივანიჭოთ. ასე პოპულარული გამოსახულების ცნობადობა არ ჩაანაცვლებს კონკრეტული საგნის კვლევას. სწორედ ამ განსხვავების შენარჩუნება გვიცავს იმისგან, რომ სხვადასხვა რეპროდუქციის შთაბეჭდილება უცვლელ ისტორიულ მონაცემად მივიღოთ და დაუზუსტებლად გავიმეოროთ.

რას გვთხოვს ნახატი დავაკვირდეთ

დაიწყეთ მიწიდან და წვრილ ფეხს ზევით, სხეულისა და ტვირთისკენ გაჰყევით. შემდეგ პატარა ადამიანს დაუბრუნდით და მასშტაბები შეადარეთ. ეს მოძრაობა მთავარი აგებულების დანახვაში უფრო დაგეხმარებათ, ვიდრე თავიდანვე საყოველთაო სიმბოლური განმარტების ძიება. სურათი რაღაცის დაჭერას ერთდროულად აუცილებლობადაც გვაგრძნობინებს და შეუძლებლობადაც. საყრდენი ნამდვილად გვჭირდება სხეულის გასაგებად, მაგრამ მისი ხილული ფორმა საიმედოობას არ გვპირდება. ამ გამოცდილების დაფიქსირებით ინტერპრეტაციას კონკრეტულ საწყისს ვაძლევთ: საუბარი იწყება იმ ურთიერთობით, რომელიც მაყურებელს თვითონ შეუძლია შეამოწმოს და შემდეგ სხვადასხვა მნიშვნელობას დაუკავშიროს.

ტილოს ხანგრძლივ ინტერესს სწორედ ეს დაძაბულობა ქმნის. ძალა ხილულია, უსაფრთხოება კი გარანტირებული არ არის; დიდი სხეული დომინირებს, მაგრამ წვრილი ფეხები ჩვეულებრივ თავდაჯერებას არღვევს. დალი ნაცნობ ცხოველს იმის შესასწავლად იყენებს, რამდენად არის სიმყარის განცდა დამოკიდებული ურთიერთობებზე, რომლებსაც ყოველდღიურად თავისთავად ვიღებთ. ცალკეული ნაწილის ამოცნობა მთელი აგებულების დამაჯერებლობას ვერ უზრუნველყოფს. სწორედ ამიტომ შეიძლება სპილოს სხეული კარგად გვეცნოს და მაინც ვერ მოვრიგდეთ იმასთან, როგორ დგას იგი მიწაზე. სურათის კითხვა ამ დაუმთავრებელ შესაბამისობას უბრუნდება და მოტივის ამოცნობით არ წყდება.