ნარცისის მეტამორფოზა: დალის ორმაგი გარდაქმნა

გარდაქმნა, რომელიც ყურებისას ხდება

„ნარცისის მეტამორფოზაში“ მოკეცილი ადამიანის ფიგურა და კვერცხის დამჭერი ხელი მოულოდნელად მსგავს მოხაზულობას ქმნის. ნახატი მხოლოდ ბერძნული მითის ერთ ეპიზოდს არ გვიჩვენებს: გარდაქმნა მაშინ ხდება, როცა მაყურებელი ფორმებს ერთმანეთს ადარებს. სალვადორ დალის მიერ 1937 წელს შექმნილი ნამუშევარი ორმაგი გამოსახულებების კვლევას უკავშირდება — ზუსტი ხატვა აქ რამდენიმე განსხვავებული მნიშვნელობის ამოკითხვას შესაძლებელს ხდის. ზეთის საღებავით შესრულებული ზედაპირი შეუძლებელ შესაბამისობას ისეთი სიცხადით გადმოსცემს, რომელსაც ჩვეულებრივ ბუნებაზე დაკვირვებას ვუკავშირებთ. სწორედ ამ დამაჯერებლობის გამო გვჭირდება დრო იმის გასარჩევად, რა არის გამოსახული და როგორ უკავშირდება ერთი ფორმა მეორეს.

სათაური მითოლოგიურ სიუჟეტსაც ასახელებს და ნახატის მოქმედების პრინციპსაც. მითში ნარცისი ყვავილად გარდაიქმნება; ტილოზე კი მის მოხრილ სხეულს ისეთი ფორმა შეესაბამება, საიდანაც ყვავილი ჩნდება. ეს ორი ცვლილება დაკავშირებულია, თუმცა ერთი და იგივე არ არის. პირველ შემთხვევაში საქმე ამბის განვითარებას ეხება, მეორეში — მაყურებლის მიერ დანახული ფორმის ხელახლა გააზრებას. ამ განსხვავების შემჩნევა გვიხსნის, რატომ იმსახურებს ნამუშევარი უფრო მეტ ყურადღებას, ვიდრე დამალული მეორე გამოსახულების სწრაფი აღმოჩენაა: ამოცნობილი მსგავსება მხოლოდ განხილვის დასაწყისია და არა მისი საბოლოო პასუხი.

ანტიკური ამბავი ნახატის მიღმა

ოვიდიუსის „მეტამორფოზების“ ცნობილი ვერსიის მიხედვით, ნარცისი უარყოფს მათ, ვისაც უყვარს, შემდეგ კი წყალში საკუთარი ანარეკლით იხიბლება. იგი ვერ ეუფლება გამოსახულებას, რომელიც მის ყურადღებას იპყრობს. მისი დაღუპვის შემდეგ ჩნდება ყვავილი, რომელსაც მისი სახელი ჰქვია. ამავე ამბის ნაწილია ექოც, რომლის სიყვარულს ნარცისი არ პასუხობს. მისი ისტორია შეგვახსენებს, რომ საკუთარ თავში ჩაკეტვა სხვებთან ურთიერთობის დაკარგვასაც ნიშნავს: ნარცისის ყურადღების ცენტრში მხოლოდ მისგან განუყოფელი, მაგრამ მისთვის მიუწვდომელი სახეა დარჩენილი. მითის ტრაგედია სწორედ ამ შეუთავსებლობიდან გამომდინარეობს და მარტო სილამაზით აღტაცებას არ ეხება.

ამიტომ ამბავი უფრო რთულია, ვიდრე საკუთარი გარეგნობის სიყვარულის წინააღმდეგ მიმართული გაფრთხილება. ანარეკლი ჩანს, მაგრამ მას სხვა ადამიანივით ვერ ჩაეხუტები. ამოცნობა და სურვილი იქით მიგვმართავს, რის მოცემაც წყალს არ შეუძლია. გამოსახულებასა და ცოცხალ ადამიანთან ყოფნას შორის ეს განსხვავება მითს ფერწერისთვის განსაკუთრებით საინტერესოს ხდის: ნახატიც გვიჩვენებს ცნობად სხეულებს, თუმცა მათ ფიზიკურად ვერ გვაძლევს. მაყურებელს შეუძლია სხეულის დანახვა და მისი ფორმის გარჩევა, მაგრამ დანახული ფიგურა მის წინ ცოცხალი ადამიანის სახით არ ჩნდება. მითი ამ განსხვავებას სურვილისა და დანაკარგის ამბად აქცევს.

ყვავილი წარმოდგენილი სიცოცხლის სახეობის ცვლილებასაც აღნიშნავს. ადამიანის ფიგურა საკუთარ გამოსახულებას არის მიჯაჭვული და ჩაკეტილ პოზაში რჩება; ყვავილი კი გახსნილი ნაჭუჭიდან გარეთ იზრდება. ამ დაპირისპირებაში განახლების დანახვა შეიძლება ისე, რომ მითის ტრაგიკული დანაკარგი არ დაგვავიწყდეს. მეტამორფოზა სახელის საშუალებით კავშირს ინარჩუნებს, თუმცა სხეულსა და მის სამყაროსთან ურთიერთობას ცვლის. ადამიანისა და ყვავილის ფორმები ერთმანეთისგან განსხვავებულია, მაგრამ სახელი „ნარცისი“ მათ ერთი ამბის ნაწილებად აქცევს. ამიტომ ცვლილება ერთდროულად წყვეტასაც გულისხმობს და რაღაცის შენარჩუნებასაც, რაც ძველსა და ახალს კვლავ აკავშირებს.

ფიგურა, ხელი და კვერცხი

მარცხნივ ნარცისი წყლისკენ იხრება და თავი მუხლზე აქვს ჩამოდებული. მარჯვნივ ფერმკრთალ, ძვლოვან ხელს თითებს შორის კვერცხი უჭირავს. თავი და კვერცხი მსგავს ადგილებს იკავებს, ხოლო მოკეცილი სხეულის მოხაზულობა ხელის ფორმაში მეორდება. კვერცხიდან ნარცისის ყვავილი იზრდება და სათაურში დასახელებული გარდაქმნის შედეგს ხილულს ხდის. შედარება მხოლოდ ორი ოვალური ფორმის მსგავსებას არ ეფუძნება: მნიშვნელოვანია ისიც, როგორ არის აგებული მათ გარშემო არსებული ფორმები და როგორ იკავებს თითოეული მათგანი სივრცეს. ამ კავშირების ერთობლიობა საშუალებას გვაძლევს, სხეულიდან ხელზე გადავიტანოთ მზერა ისე, რომ შესაბამისობა არ დაიკარგოს.

თვალი მსგავსებებს შორის მოძრაობს, მაგრამ ორი ფორმა იდენტური არ ხდება. სხეული, ქვისმაგვარი ზედაპირები, მყიფე ნაჭუჭი და მზარდი ყვავილი განსხვავებულ მასალებსა და მდგომარეობებს გვახსენებს. დალი მათ კონტურების საერთო აგებულებით აკავშირებს. ამიტომ გარდაქმნა უბრალოდ „მანამდე“ და „შემდეგ“ მდგომარეობების ილუსტრაცია არ არის. იგი დამოკიდებულია საერთო მოხაზულობაზე, რომელსაც ძალიან განსხვავებული თვისებების მქონე საგნებში ვამჩნევთ. ფორმების შესაბამისობა განსხვავებას არ აუქმებს; პირიქით, რაც უფრო კარგად ვარჩევთ მასალებსა და საგნებს, მით უფრო უჩვეულო ხდება მათ შორის აღმოჩენილი კავშირი. მსგავსებას აზრს სწორედ განსხვავებულთა დაკავშირება აძლევს.

პეიზაჟი რამდენიმე წყაროდან

დალიმ ნახატზე მუშაობა 1937 წლის გაზაფხულზე, ავსტრიის ალპების კურორტ ციურსში ყოფნისას დაიწყო. კლდოვანი ფორმები კატალონიის სანაპიროს, განსაკუთრებით კრეუსის კონცხსაც უკავშირდება. ამ კავშირს დალის ფონდის განმარტებაც გამოყოფს. ამიტომ გარემო ერთი კონკრეტული ადგილის უბრალო ტოპოგრაფიულ ჩანაწერად არ უნდა მივიღოთ. მხატვრისთვის სხვადასხვა ადგილთან დაკავშირებული ფორმები ერთ სურათში ერთიანდება. ნახატის სივრცის დამაჯერებლობა არ ნიშნავს, რომ ყველა დეტალი ერთ წერტილში მდგომი ადამიანის თვალით არის დანახული; პეიზაჟის აგებულებას წარმოსახვითი ამოცანაც განსაზღვრავს.

ეს შერწყმა ნახატის მოქმედებისთვის მნიშვნელოვანია. წყალი ანარეკლს შესაძლებელს ხდის, კლდე სიმყარეს გვახსენებს, შორეული პეიზაჟი კი წინა პლანის მიღმა სიღრმეს ქმნის. ნაცნობი სივრცითი ნიშნების წყალობით შეუძლებელ შესაბამისობას უფრო ადვილად ვიღებთ. ამავე დროს, შუა პლანში გამოსახული შედარებით პატარა ადამიანები ნარცისის მარტოობას ისეთ სამყაროში ათავსებს, სადაც სხვებიც არსებობენ. მთავარი ფიგურის საკუთარ თავზე მიჯაჭვულობა გარემოს სრულ სიცარიელეში არ ხდება. სხვა ადამიანების ხილული არსებობა გვაძლევს შედარების საშუალებას: ნარცისის ჩაკეტილობა მხოლოდ სხეულის პოზით კი არა, უფრო ფართო გარემოსთან მისი მიმართებითაც გამოიკვეთება.

პარანოიდულ-კრიტიკული მეთოდის მნიშვნელობა

დალი ნახატსა და თანმხლებ პოემას თავისი პარანოიდულ-კრიტიკული მეთოდის შედეგად აღწერდა. მაყურებლისთვის მთავარია რამდენიმე ასოციაციის შეგნებულად გაერთიანება ზუსტად აგებულ გამოსახულებაში. ერთი განლაგება რამდენიმე საგანს შეიძლება გვაგონებდეს, ხოლო მხატვარი თითოეულ ამ შესაძლებლობას საკმარის ვიზუალურ საყრდენს აძლევს. შედეგად, განსხვავებული მნიშვნელობები დანახვის შემდეგაც ხელმისაწვდომი რჩება: მეორე გამოსახულების აღმოჩენა პირველს არ შლის. სწორედ ამიტომ შეგვიძლია ნახატს რამდენჯერმე დავუბრუნდეთ და ფორმების ურთიერთობა ხელახლა შევამოწმოთ. ხერხი მხოლოდ შემთხვევით მსგავსებაზე კი არა, ამ მსგავსების მდგრადად ორგანიზებაზეა დამოკიდებული.

მეთოდის სახელწოდება დალის ან ნარცისის დიაგნოზად არ უნდა ვაქციოთ. ის არც იმას ნიშნავს, რომ ნებისმიერი შემთხვევითი მსგავსება წინასწარ ჩაფიქრებულ საიდუმლო გზავნილს ადასტურებს. დამაჯერებელი ინტერპრეტაცია ასახელებს კონკრეტულ კონტურებს, ადგილმდებარეობასა და მასალათა კონტრასტს, რომლებიც მის სასარგებლოდ მეტყველებს. აქ მთავარი შესაბამისობა ტილოზე ნამდვილად შეგვიძლია ვაჩვენოთ; უსასრულო საიდუმლო მნიშვნელობებზე საუბარს კი დამატებითი დასაბუთება სჭირდება. ამ განსხვავების შენარჩუნება წარმოსახვას არ გვიზღუდავს: ის საშუალებას გვაძლევს, საკუთარი ვარაუდი იმ ნიშნებს შევადაროთ, რომლებიც სხვა მაყურებლისთვისაც ხილულია და რომელთა არსებობაზეც მსჯელობა შესაძლებელია.

როგორ ცვლის პოემა ნახატის გაგებას

დალიმ იმავე სახელწოდების პოემა 1937 წელს გამოაქვეყნა და მისი წაკითხვა ნახატის დათვალიერებისას განიზრახა. პოემა თემას ერთ უძრავ სცენაზე მეტად ავითარებს და დასასრულს გალას ახალ ნარცისს უკავშირებს. ფონდი ამ დასასრულს მითის პირად გადამუშავებად განმარტავს: სიყვარული ჩნდება იქ, სადაც ანტიკური ამბავი სიკვდილსა და მარტოობაში მთავრდება. ამგვარად, მხატვარი ძველ სიუჟეტს უბრალოდ არ იმეორებს; საკუთარ ურთიერთობას მისი გარდაქმნის ნაწილად აქცევს. ნახატის სათაურში არსებული ცვლილება პოემაში პირად მნიშვნელობასაც იძენს, რაც მხოლოდ ანტიკური ისტორიის ცოდნით სრულად ვერ აიხსნება.

სიტყვა და გამოსახულება განსხვავებულ საქმეს ასრულებს. ნახატში ორი ფორმა ერთად არსებობს, პოემა კი დროში ვითარდება და მხატვრის პირად ურთიერთობას წარმოგვიდგენს. ერთი მეორეს ზედმეტს არ ხდის. მხოლოდ მითზე დაყრდნობით პირადი გადამუშავება გამოგვრჩება; მხოლოდ ბიოგრაფიის გათვალისწინებით კი ყურადღების მიღმა დაგვრჩება ვიზუალური მექანიზმი, რომლის განცდაც პირადი ისტორიის ცოდნის გარეშეც შეიძლება. ამ ორი გზის დაკავშირება გვაძლევს საშუალებას, არც თვალით დანახული დავკარგოთ და არც ის კონტექსტი, რომელიც სიტყვიერ ტექსტს შემოაქვს. სწორედ მათი განსხვავება ხდის ერთობლივ განხილვას ნაყოფიერს.

ნახატი ფროიდთან შეხვედრაზე

1938 წლის 19 ივლისს დალი ლონდონში ზიგმუნდ ფროიდს შეხვდა და ეს ნახატიც თან მიიტანა. შეხვედრასა და ნარცისიზმის განხილვის სურვილს ფროიდის მუზეუმის მასალა ადასტურებს. შეხვედრის ორგანიზებაში შტეფან ცვაიგი მონაწილეობდა, მას კოლექციონერი ედვარდ ჯეიმსიც ესწრებოდა. ამ ფაქტების ცოდნა ნახატს კონკრეტულ ისტორიულ ურთიერთობას უკავშირებს და არა მხოლოდ სიზმრებისადმი ზოგად ინტერესს. ნამუშევარი უკვე არსებობდა, როცა მხატვარმა იგი ფროიდს აჩვენა; ამიტომ ამ შეხვედრას ნახატის შექმნის მომენტად არ უნდა მივიჩნევდეთ. იგი უფრო ადრე ჩამოყალიბებული ინტერესის წარმოჩენის შესაძლებლობა იყო.

შეხვედრა ნახატს ფსიქოანალიტიკური თეორიის კლინიკურ დასტურად არ აქცევს. მხატვარმა ფსიქოლოგიური იდეები შეიძლება შემოქმედებითად, შერჩევითად და პირადი მნიშვნელობით გამოიყენოს. ამ განსხვავების დაცვით ფროიდის გავლენას ვაფასებთ ისე, რომ ტილოს ადამიანის ქცევის სამეცნიერო მტკიცებულებად არ ვაცხადებთ. არც მაყურებელს ვთავაზობთ დიაგნოზს, რომელიც საკუთარ თავს უნდა მიუსადაგოს. ხელოვნების განხილვის მიზანი აქ კონკრეტული გამოსახულების აგებისა და მისი ისტორიული კონტექსტის გაგებაა; ფსიქოლოგიური ცნებების ხსენება ამ ამოცანას შეიძლება ემსახურებოდეს, თუმცა მას სამედიცინო შეფასებად ვერ შეცვლის.

ანარეკლი და სხვა ორმაგი გამოსახულება

იმავე 1937 წელს შექმნილ „გედებთან, რომლებიც სპილოებად ირეკლებიან“ შედარება დალის მეთოდების მრავალფეროვნებას აჩენს. იქ გედები, ხეები და მათი ანარეკლები სპილოების ფორმად ერთიანდება; მეორე გამოსახულებას ძირითადად ამრეკლავი ზედაპირი წარმოქმნის. „ნარცისის მეტამორფოზაში“ ყველაზე თვალსაჩინო შესაბამისობა გვერდიგვერდ მოთავსებულ სხეულსა და ხელს შორისაა, თუმცა წყალში არეკვლა მითისა და მარცხენა სცენის არსებითი ნაწილი რჩება. განსხვავების დანახვა გვეხმარება, ორი ნახატი ერთი და იმავე ხრიკის გამეორებად არ ჩავთვალოთ: მსგავს ამოცანას ისინი განსხვავებული სივრცითი აგებულებით წყვეტს.

ორივე ნამუშევარი ნაცნობი ფორმების ხელახლა დაჯგუფებას მოითხოვს. ალტერნატიული გამოსახულებების მდებარეობა განსაზღვრავს, საით მივმართავთ მზერას: ერთ შემთხვევაში წყლის ზედაპირსა და ანარეკლს ვადარებთ, მეორეში ერთი მეზობელი ფორმიდან მეორეზე გადავდივართ. სიმბოლოების განმარტებამდე ამ შედარებას უკვე კომპოზიცია მართავს. ამიტომ მხოლოდ საერთო თემის დასახელება საკმარისი არ არის. მნიშვნელოვანია, როგორ გვაძლევს თავად სურათი შედარების საშუალებას და რა მოძრაობას სთხოვს თვალს. სწორედ ამ პრაქტიკულ განსხვავებაში ჩანს მხატვრის ხერხის მრავალფეროვნება, რომელიც სიუჟეტების უბრალო ჩამონათვალში შეიძლება შეუმჩნეველი დარჩეს.

დაკვირვება და დასაბუთებული ინტერპრეტაცია

ნახატი ტეიტის კოლექციას ეკუთვნის. მის შედარებით მცირე ჰორიზონტალურ ფორმატში ერთმანეთს უახლოვდება წინა პლანის სხეულები, შორეული ადამიანები და ვრცელი გარემო. დათვალიერება დახრილი თავითა და კვერცხით დაიწყეთ, შემდეგ თვალით გაჰყევით მათ გარშემო კონტურებს. სათაურს, მითსა და პოემას ამის შემდეგ დაუბრუნდით. ასეთი თანმიმდევრობით ვარჩევთ იმას, რისი შემოწმებაც თვალით შეიძლება, და იმას, რასაც ისტორიული კონტექსტი გვიხსნის. ერთი მეორის წინააღმდეგ არ მოქმედებს: დაკვირვება განმარტებას საყრდენს აძლევს, განმარტება კი უკვე დანახულის ხელახლა განხილვაში გვეხმარება.

ნამუშევრის ინტერესი სწორედ ამ შერწყმაშია. ანტიკური ამბავი ამოცნობის გამოცდილებად იქცევა, ყვავილი სიკვდილსა და განახლებას აკავშირებს, ზუსტად დახატულ პეიზაჟში კი საგნების ვინაობა არამდგრადი ხდება. ორმაგი გამოსახულების აღმოჩენა ნახატში შესვლის გზაა, მაგრამ მზერის, სურვილისა და გარდაქმნის ურთიერთობა მის განხილვას ვიზუალური გამოცანის ამოხსნის შემდეგაც აგრძელებს. შეგვიძლია ვიცოდეთ, სად არის ხელი და სად — სხეული, თუმცა კვლავ ვიკითხოთ, რატომ უკავშირდება მათი მსგავსება სწორედ ამ მითს. ამ კითხვით ნახატი უბრალო ილუზიის ფარგლებს სცილდება და სიუჟეტის, ფორმისა და პირადი მნიშვნელობის ურთიერთობად გვევლინება.